Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Μου αρέσει πάρα πολύ να καταλαβαίνω γιατί κάνει ο άλλος αυτό που κάνει. Κι αν δεν το ξέρει... Ουουουου, βάλε καφέ να τα πούμε!

Το λατρεύω.

Μπορώ να κάτσω ώρες να σκαλίζω μια συμπεριφορά, να ρωτάω, να σκέφτομαι, μια κουβέντα, μια αντίδραση, ένα "ναι αλλά". Να κάθεται και να μου απαντάει με τις ώρες αυτά που ρωτάω. Να ψάχνω συμπεριφορές, φόβους, μηχανισμούς, παιδικά χρόνια, απογοητεύσεις, άμυνες, κουσούρια, φεγγάρια ανάδρομα και ποιος ξέρει τι άλλο.

Μπράβο μου.

Όμως υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια, όπως πάντα.

Η εξήγηση δεν αλλάζει το αποτέλεσμα.

Τι εννοώ...

Ο άλλος μπορεί να είναι οξύθυμος κάθε φορά που έχει δύσκολη μέρα. Μπορεί να φεύγει κάθε φορά που φοβάται. Μπορεί να είναι απόλυτος επειδή έτσι έμαθε να προστατεύεται. Μπορεί να είναι ασυνεπής επειδή είναι μπερδεμένος. Μπορεί να ξεσπάει επειδή πιέζεται. Μπορεί να κάνει μισό βήμα μπροστά και τρία πίσω επειδή κάτι μέσα του βαράει συναγερμό.

Τέλεια.

Αυτός που βιώνει όμως μαζί του αυτά τα χαρακτηριστικά εξακολουθεί να τρώει στη μάπα την οξυθυμία, την απόσυρση, την ασυνέπεια, την αμφιθυμία και τα ξεσπάσματα.

Το "γιατί" αιτιολογεί.

Δεν αλλάζει την εμπειρία από τον συγκεκριμένο άνθρωπο.

Δεν δικαιολογεί.

Και νομίζω ότι εδώ την έχουμε πατήσει πολλοί κατά καιρούς.

Μπερδεύουμε την κατανόηση με την υποχρέωση παραμονής. Σαν να σκεφτόμαστε ότι τώρα που καταλάβαμε γιατί γίνεται αυτό που μας δυσκολεύει, πρέπει και να το αντέξουμε.

Ε... όχι.

Μπορώ να καταλαβαίνω και να μην το αντέχω.

Να εξηγήσω ακριβώς από πού βγαίνει κάτι και πάλι να λέω "ναι, οκ, δεν μπορώ έτσι".

Να θεωρώ κάποιον καλό άνθρωπο και παρ’ όλα αυτά να μην θέλω να ζω αυτό που μου δίνει.

Και συχνά κάνουμε το κεφάλι μας καζάνι. Και δώστου τα "γιατί" και τα "πώς" και τα "ίσως" και τα "επειδή"!

Και κάπου χάνεται η μπάλα μαζί με την πιο απλή ερώτηση:

Μου κάνει αυτό που ζω;

Όχι αν είναι δικαιολογημένος, αν είναι καλός άνθρωπος, ή αν έχει λόγους.

ΡΕ... μου κάνει;

Και νομίζω ότι υπάρχει μια τεράστια ελευθερία εκεί. Δεν χρειάζεται να καταδικάσεις κάποιον για να φύγεις. Δεν χρειάζεται να αποδείξεις ότι είναι μαλάκας. Δεν χρειάζεται καν να αποφασίσεις ποιος έχει δίκιο.

Μου κάνει; Βουρ.

Δεν μου κάνει; Τέλος.

Μπορεί δύο άνθρωποι να είναι αξιοπρεπέστατοι, να έχουν απολύτως κατανοητούς λόγους για τον τρόπο που λειτουργούν και το αποτέλεσμα μεταξύ τους να είναι σκατά.

Δεν χρειάζεται να είναι αυτός τέρας ή εμείς αχάριστοι.

Μπορεί απλώς το τελικό προϊόν να μη μας ταιριάζει, βρε αδερφέ...

Κι εδώ βέβαια μπαίνει στη μέση και η δική μου λόξα.

Γιατί δεν υπεραναλύω μόνο επειδή θέλω να καταλάβω τον άλλον.

Υπεραναλύω και εμένα επειδή θέλω να είμαι συνεπής.

Ή μια μαλακία πίσω από τη άλλη, δηλαδή, τρενάκι φάση. 

Όταν με ενδιαφέρει κάποιος, έχω μια σχεδόν ψυχαναγκαστική ανάγκη να του παραδώσω και τις οδηγίες χρήσης.

Να, αυτά είναι τα καλά μου, αυτά τα στραβά μου. Τότε γίνομαι ανάποδη. Εκεί κλείνομαι. Αυτό το κάνω όταν φοβάμαι. Εκείνο όταν θυμώνω. Αυτό το έχω καταλάβει. Αυτό ακόμη όχι. Σε αυτό το σημείο κάνω μαλακία, ναι. Θα το αλλάξω. Όποιος κατάλαβε, ό,τι κατάλαβε. 

Τι δουλειά είναι αυτή που ανοίγω και ό,τι ξέρω για μένα, θέλω να το πω;! Όχι για να δικαιολογηθώ. Ούτε καν. Για να ξέρει τι παίρνει πριν σκίσει τη ζελατίνα, ας πούμε. 

Θέλω να έχει ο άλλος όσο γίνεται πιο καθαρή εικόνα ώστε να αποφασίσει ελεύθερα αν του κάνει αυτό που είμαι και να φύγει μια ώρα αρχύτερα που λέει και ο ψυχοβγάλτης μου. Είπαμε... InterCity οι μαλακίες.

Μέχρι εδώ, πες καλά... Που δεν είναι, αλλά "πες" είπα. "Έστω" καλά. Γιατί έχει και χειρότερο.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η διαφάνεια γίνεται τεχνική έκθεση.

Δεν μου αρκεί να πω "έκανα αυτό, σε επηρέασε έτσι, το αναγνωρίζω, σκατά στα μούτρα μου".

Θέλω να παραδώσω και παράρτημα! Γιατί το έκανα. Τι σκέφτηκα. Τι πίστευα εκείνη τη στιγμή. Τι πιστεύω τώρα. Πόσο πιθανό είναι να ξανασυμβεί. Τι λέει αυτό για μένα. Και κάπου στο τέλος, αν προλάβουμε, πιθανόν και δώσω και στα μουλωχτά, βιβλιογραφία.

Τα σφάλματά μου πέλαγα, που μ'έπνιγαν και γέλαγα, που λέει και το γνωστό νησιώτικο άσμα.

Επειδή εγώ έχω μάθει να αναλύω τον εαυτό μου, λοιπόν, δίνω υπερβολικά μεγάλη αξία στην εξήγηση γενικά. Σαν να πιστεύω ότι, αν καταλάβω το γιατί μιας συμπεριφοράς, θα μπορέσω να την αξιολογήσω πιο δίκαια.

Κι αυτό είναι που με ρημάζει τελείως.

Να είμαι δίκαιη... Να κοιμάμαι ήσυχη... Λες και θα έχω θέμα να ροχαλίζω σαν τη μόσχαρα εάν αδικήσω κάποιον!!!

Και τόσο απλά, δίνω στην κατανόηση μεγαλύτερη εξουσία απ’ όση πρέπει να έχει πάνω στην απόφασή μου.

Όμως άλλο η κατανόηση, άλλο η απόφαση. Δεν είναι εντελώς ασύνδετα, αλλά δεν είναι και το ίδιο.

Το "γιατί" έχει σημασία όταν θέλει κάποιος να μείνει και να δει αν κάτι μπορεί να αλλάξει. Έχει σημασία αν κάποιος αναγνωρίζει τι κάνει, αν αναλαμβάνει ευθύνη, αν μπορεί να το δουλέψει, αν υπάρχει κάπου να πάει παραπέρα ως άνθρωπος τέλος πάντων.

Αλλά για να αποφασίσει αν κάτι του κάνει ή όχι; Ε, κανείς δεν χρειάζεται φάκελο δεκαεπτά σελίδων...

Κάτι βιώνουμε και γράφεται μέσα μας. Τι άλλο θέλουμε;

Ή κάτι κάθεται καλά ή μας κάθεται στο λαιμό. Μας ηρεμεί ή μας κάνει να περπατάμε χαράματα, ενώ κατουριόμαστε, πάνω σε τσόφλια αυγών. 

Και εκεί τελειώνει όλη η θεωρία.

Γιατί το μόνο χρήσιμο πράγμα είναι μια πολύ απλή ερώτηση.

Αυτό που φτάνει σε εμένα, μου αρέσει;

Αν ναι, μένω.

Αν όχι, φεύγω.

Μην αρχίσετε τα "ναι, μου αρέσει αλλά κάποιες φορές...".

Το ξέρω ότι υπάρχει "αλλά" ρε... Πάντα υπάρχει.

Η ερώτηση είναι αν σου κάνει μαζί με το "αλλά".

Να το πω αλλιώς μπας και...

Όλοι σκατά είμαστε. Τα κουσούρια του άλλου σου ταιριάζουν, παιδί μου; Τα αντέχεις;

Γιατί, ξέρετε, τα κουσούρια είναι υποκειμενικά. Αυτό που εγώ βρίσκω εκνευριστικό, κάποιος άλλος μπορεί να το βρίσκει παντελώς αδιάφορο ή ακόμα και προσόν.

Γι’ αυτό σας λέω...

Κοιτάτε τα κουσούρια των άλλων, γιατί στην πορεία θα βγουν κι άλλα. Σαν τα σπίτια. Με τα χρόνια βγάζουν προβλήματα...

Νόμος.

Άρα, αν μια συμπεριφορά δεν την παλεύω, το "γιατί" μπορεί να αλλάξει μόνο τον τρόπο που θα φύγω. Όχι το αν έχω δικαίωμα να φύγω.

Μπορεί να φύγω με κατανόηση. Μπορεί να φύγω τυπικά και πολιτισμένα. Μπορεί να πω "σε καταλαβαίνω, αλλά όχι". Μπορεί να πω "εσύ καλά τα κάνεις, αλλά δεν μου ταιριάζει εμένα, συγγνώμη". Μπορεί να πω και "είσαι τέρμα μαλάκας, σάλτα γαμήσου".

Και το ότι εγώ θέλω να εξηγώ τις δικές μου μαλακίες δεν σημαίνει ότι χρειάζομαι και αντίστοιχη πραγματεία για κάθε μαλακία που τρώω στη μάπα.

Μπορεί να υπάρχει εξήγηση και να είναι απολύτως λογική. Να συμπονέσω τον άνθρωπο και να τον συγχωρήσω. Δεν σημαίνει όμως σε καμία περίπτωση ότι πρέπει να μείνω.

Δεν χρειάζεται να ξέρω γιατί μου πέφτει το ταβάνι στο κεφάλι για να αποφασίσω ότι δεν θέλω να μένω άλλο σ’ ένα κατά τα άλλα πολύ ωραίο σπίτι.

Η κατανόηση είναι ωραίο πράγμα.

Η διαφάνεια επίσης.

Η αυτογνωσία ακόμη περισσότερο.

Αλλά η υπερανάλυση είναι ένας υπέροχος τρόπος να χάνεις χρόνο και ενέργεια προσπαθώντας να εξηγήσεις γιατί σε ενοχλεί κάτι.

Και καμία εξήγηση, όσο καλή κι αν είναι, δεν μετατρέπει κάτι που δεν κουμπώνει σε κάτι που δουλεύει.

Τέλος.

Διάβασα στο Facebook αυτό:

Δεν θέλω να είσαι δικός μου. Θέλω να είσαι ελεύθερος και παρ’ όλα αυτά να επιλέγεις να μένεις μαζί μου.

Και σκέφτηκα... "Αυτό! Ναι!"

Αυτό ακριβώς προσπαθώ να πω χρόνια τώρα με εξηγήσεις, παραδείγματα και αμέτρητες λέξεις προς πάσα κατεύθυνση και κάποιος κατάφερε να το χωρέσει σε δύο προτάσεις. Ντροπή μου, αλλά δε βαριέσαι...

Δεν έψαξα καν εάν όντως το έχει πει ή γράψει ο Mahmoud Darwish. Αδιαφορώ κιόλας.

Αλλά το ένιωσα.

- Δεν θέλω να μου ανήκεις. (Δεν γίνεται άλλωστε)

- Δεν θέλω να είσαι μαζί μου επειδή δεν μπορείς να φύγεις. (Όλοι μπορούν, και πολλοί το κάνουν, εδώ που τα λέμε)

- Δεν θέλω να είσαι μαζί μου επειδή "έτσι κάνουν οι άνθρωποι". (Οι άνθρωποι κανουν άπειρα παράλογα πράγματα) 

- Δεν θέλω καν να είσαι μαζί μου επειδή κάποτε επιλέξαμε να περνάμε τον χρόνο μας μαζί. (Η απόφαση αυτή δεν απέκτησε ισχύ συμβολαίου αορίστου χρόνου)

Θέλω να μπορείς να φύγεις, αλλά να μη θέλεις.

Όχι όμως επειδή σε κρατάω. Επειδή το διαλέγεις.

Και να όλη η διαφορά ανάμεσα στη δέσμευση και την κατοχή.

Έχουμε μάθει να μιλάμε για τις σχέσεις με ένα λεξιλόγιο που, αν το σκεφτείτε λίγο, είναι κάπως ανησυχητικό:

- Είσαι δική μου

- Είναι ο άντρας μου

- Τον κέρδισα

Λες και μιλάμε για ακίνητο ή θέση πάρκινγκ.

Κι όμως, ο άλλος άνθρωπος δεν είναι κάτι που αποκτάς. Δεν είναι περιουσία, ούτε έπαθλο. Δεν είναι κάποιος που επειδή σε αγάπησε, σε ερωτεύτηκε ή σε επέλεξε τέλος πάντων ως αγαπημένη του σύνδεση, σου παραχώρησε ισόβια δικαιώματα πάνω στις επιθυμίες, στον χρόνο, στις αποφάσεις και στη ζωή του.

Και βέβαια, οι περισσότεροι δεν το εννοούμε (ή έτσι θέλω να πιστεύω) κυριολεκτικά όταν λέμε "ο άνθρωπός μου". Υπάρχει τρυφερότητα μέσα σε αυτές τις λέξεις. Υπάρχει οικειότητα, υπάρχει ένας ιδιαίτερος δεσμός.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η μεταφορά γίνεται απαίτηση.

Όταν το "είσαι ο άνθρωπός μου" μετατρέπεται αυτόματα σε:

• άρα πρέπει να λειτουργείς όπως περιμένω,
• άρα πρέπει να θέλεις αυτά που θέλω,
• άρα πρέπει να περιορίσεις ό,τι με φοβίζει,
• άρα η δική σου ελευθερία αυτομάτως απειλεί τη δική μου ασφάλεια.

Γιατί τότε η σύνδεση αρχίζει να μοιάζει λίγο με συνοριακό έλεγχο.

- Χαρτιά, παρακαλώ...

Με ποιους ήσουν;

Ααα, μόνος σου ήθελες να βγεις αλλά μαζί μου όχι;!

Γιατί δεν έστειλες μήνυμα για καληνύχτα, για καλημέρα, για τα κάλαντα... ξέρω 'γω;

Σε ποια μιλούσες;

Γιατί την κοίταξες έτσι;

Γιατί θέλεις να μείνεις μόνος σου σήμερα;

Και φυσικά υπάρχουν συμφωνίες στις σχέσεις. Υπάρχουν όρια. Υπάρχει σεβασμός. Υπάρχουν πράγματα που δύο άνθρωποι αποφασίζουν από κοινού ότι θέλουν ή δεν θέλουν στη σχέση τους.

Αυτό όμως δεν λέγεται φυλακή. Λέγεται συνεννόηση.

Άλλο να πω:

- Αυτός είναι ο τρόπος σχέσης που επιλέγω τώρα και θέλω να ξέρω αν τον θέλεις κι εσύ.

Κι άλλο:

- Από τη στιγμή που είσαι μαζί μου, αυτός είναι ο τρόπος που οφείλεις να ζεις.

Το πρώτο αφήνει στον άλλο επιλογή. Επικοινωνία, αν μη τι άλλο.

Το δεύτερο θεωρεί ότι η επιλογή έχει ήδη παραδοθεί.

Κι εδώ υπάρχει ένα παράδοξο που όσο περνάνε τα χρόνια μου φαίνεται όλο και πιο αληθινό.

Όσο περισσότερο προσπαθείς να εξασφαλίσεις ότι ο άλλος θα μείνει, τόσο λιγότερη αξία έχει τελικά το ότι μένει.

Γιατί, τι ακριβώς σημαίνει να σε έχει διαλέξει κάποιος αν δεν του επιτρέπεται ποτέ να επιλέξει ξανά; Η πραγματική επιλογή δεν γίνεται μία φορά.

Γίνεται ξανά και ξανά μέσα μας.

Στις βαρετές Τρίτες. Τα συναρπαστικά Σάββατα. Στις περιόδους που είμαστε απασχολημένοι με άλλα. Στις εποχές που η ζωή φέρνει άλλους ανθρώπους, άλλες δυνατότητες, άλλες εκδοχές του εαυτού μας. Στα χρόνια που περνούν και μας αλλάζουν.

Το "μένω" έχει νόημα μόνο όταν παραμένει ρήμα στον ενεστώτα. Όχι όταν γίνεται καθεστώς.

Και ίσως γι' αυτό η ιδέα του "για πάντα" μου προκαλεί ένα ελαφρώς ειρωνικό μειδίαμα.

Το "σήμερα είμαι εδώ" όμως είναι κάτι διαφορετικό. Είναι πραγματικό. Χειροπιαστό. Με αυτό, ναι. Μπορώ να πορευτώ. Αν μη τι άλλο, το πιστεύω.

Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι πρέπει να ζουν με μια βαλίτσα δίπλα στην πόρτα και κάθε πρωί να κάνουν δημοψήφισμα για τη σχέση τους. Μην τρελαθούμε κιόλας...

Σημαίνει όμως ότι η δέσμευση δεν χρειάζεται να βασίζεται στην κατάργηση της εξόδου.

• Μπορώ να ξέρω ότι είσαι ελεύθερος και να μην πανικοβάλλομαι.
• Μπορώ να ξέρω ότι υπάρχουν άλλοι άνθρωποι στον κόσμο και να μη θεωρώ ότι πρέπει να εξαφανιστούν για να νιώσω ασφαλής.
• Μπορώ να ξέρω ότι μπορείς να φύγεις ανά πάσα στιγμή για οποιοδήποτε λόγο και να μην προσπαθώ να σε δέσω περισσότερο.

Γιατί, τελικά, αν χρειάζεται να κλείσω όλες τις πόρτες για να είμαι βέβαιη ότι θα μείνεις, δεν έχω άνθρωπο που μένει. Έχω άνθρωπο παγιδευμένο. Και δεν είναι καθόλου το ίδιο αυτά τα δύο.

Υπάρχει βέβαια και κάτι τρομακτικό σε όλο αυτό. Δεν είμαι βλαμμένη χίπισσα. Έχω κι εγώ τα θέματα ελέγχου μου.

Η ελευθερία του άλλου, φυσικά και σημαίνει ότι δεν έχεις εγγυήσεις ότι αυτό που θες θα το έχεις κιόλας.

Και οι άνθρωποι λατρεύουμε τις εγγυήσεις. Θέλουμε να ξέρουμε ότι αυτό που αγαπάμε δεν θα χαθεί. Θέλουμε ένα συμβόλαιο με τη ζωή ότι αυτός ο άνθρωπος θα είναι εδώ. Δεν θα αλλάξει. Δεν θα φύγει. Δεν θα πεθάνει. Δεν θα πάψει να μας αγαπά.

Μόνο που τέτοιο συμβόλαιο δεν υπάρχει. Ούτε στη μονογαμία, ούτε στον γάμο, ούτε στην κοινή περιουσία, ούτε στα παιδιά, ούτε στις υποσχέσεις. Κακώς ή καλώς, δεν υπάρχει. Και θα πρέπει να το αποδεχτούμε. Τι διάολο, το βλέπουμε να συμβαίνει συνέχεια γύρω μας και σε εμάς τους ίδιους ακόμη.

Υπάρχουν βέβαια τρόποι να δυσκολέψεις την έξοδο. Πόσοι δεν έχουμε προσπαθήσει; Δεν υπάρχουν όμως τρόποι να καταργήσεις την απώλεια.

Και ένα μεγάλο μέρος της κτητικότητας δεν έχει καν σχέση με την αγάπη. Έχει σχέση με τον φόβο.

Δεν θέλω να φύγεις και φοβάμαι μην το κάνεις, άρα θέλω να είμαι βέβαιη ότι δεν μπορείς να φύγεις.

Απολύτως ανθρώπινο. Ποιός δεν το έχει ζήσει; Αλλά δεν είμαι σίγουρη ότι αυτό είναι το είδος ασφαλείας που θέλω.

Για μένα υπάρχει ένας άλλος τρόπος να νιώθω ασφαλής. Όχι επειδή είμαι βέβαιη ότι ο άλλος δεν θα φύγει. ΠΟΤΕ και ΚΑΝΕΙΣ δεν θα έπρεπε να αισθάνεται βέβαιος για κάτι τέτοιο.

Αλλά επειδή ξέρω ότι, παρότι μπορεί να φύγει, σήμερα επιλέγει να είναι εδώ. Και αυτό για μένα είναι πολύ πιο τρυφερό. Και πολύ πιο δύσκολο να το αντέξεις.

Γιατί η ελευθερία του άλλου έχει ένα τίμημα. Πρέπει να αποδεχτείς ότι δεν τον ελέγχεις. Ότι είναι ένας άλλος άνθρωπος.

Και ποιος θα αρνηθεί πόσο ωραίο είναι, όταν ένας άνθρωπος σε κάνει να νιώθεις αγαπημένη, επιθυμητή, σημαντική. Αλλά αυτό θα πρέπει να λειτουργεί μόνο συμπληρωματικά. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη δική μου δουλειά με τον εαυτό μου.

Γιατί αν χρειάζομαι τον άλλον για να μου αποδεικνύει διαρκώς ότι αξίζω, τότε δεν ζητάω πια αγάπη. Ζητάω επιβεβαίωση.

Και αν χρειάζομαι να περιορίσω την ελευθερία του για να νιώσω ασφαλής, τότε δεν έχω χτίσει ασφάλεια. Έχω απλώς περιορίσει τον κίνδυνο. Τον εχω όμως περιορίσει;

Και το παράξενο είναι ότι αυτή ακριβώς η απόσταση (το γεγονός ότι είμαστε δύο ξεχωριστοί άνθρωποι εννοώ) είναι που κάνει δυνατή την πραγματική εγγύτητα.

Γιατί πώς μπορώ να σε επιλέξω αν σε έχω "απορροφήσει";

Και αντίστροφα δεν μπορείς να με διαλέξεις αν έχεις πάψει να υπάρχεις "έξω" από εμένα. Δεν πιάνεται. 

Για να υπάρξει "μαζί", πρέπει να υπάρχουν δύο "εγώ".

Και αυτό δεν κάνει μια σχέση λιγότερο δεμένη. Την κάνει περισσότερο αληθινή.

Δεν ξέρω αν υπάρχει κάποια ιδανική μορφή αγάπης. Μάλλον όχι. Οι άνθρωποι κουβαλάμε φόβους, ανασφάλειες, παλιές πληγές, ζήλιες και έναν εγκέφαλο που δεν είναι ακριβώς διάσημος για την ψυχραιμία του όταν απειλείται ένας σημαντικός δεσμός. Έχω να σας πω ιστορίες επ'αυτού...

Τέλος πάντων.

Δεν ζητάω από κανέναν να γίνει βουδιστής μοναχός της συναισθηματικής προσκόλλησης.

Ούτε εγώ μπορώ. Ψέματα θα λέμε τώρα και μεταξύ μας; Αλλά προσπαθώ. 

Προσπαθώ γιατί το έχω ζήσει και ξέρω ότι η ιδέα "Είσαι εσύ. Είμαι εγώ. Μπορούμε και οι δύο να φύγουμε όποτε τα φέρει έτσι η ζωή και το αποφασίσουμε. Αλλά σήμερα είμαστε εδώ." με συγκινεί αφάνταστα και με κάνει να πιστεύω στο "παρόν" που ζω.

Και τελικά, μεγαλώνοντας, καταλαβαίνω ότι μόνο μέσα στην ελευθερία μπορούμε να φτάσουμε όσο πιο κοντά γίνεται σε αυτό που, εγώ τουλάχιστον, εννοώ όταν λέω αγάπη.

Μια αγάπη στην οποία η δέσμευση που αισθανόμαστε (αλλά δεν επιβάλλουμε), δεν ακυρώνει την ελευθερία που της δίνει αξία.

Αν κοιτάξεις τον σημερινό κόσμο, η μονογαμία μοιάζει περίπου με εργοστασιακή ρύθμιση.

Στις περισσότερες χώρες ο νόμος αναγνωρίζει έναν σύζυγο τη φορά. Η οικογένεια οργανώνεται συνήθως γύρω από το ζευγάρι. Η πολυγαμία αντιμετωπίζεται είτε ως εξωτική εξαίρεση είτε ως κατάλοιπο διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων.

Θα μπορούσε λοιπόν κανείς εύκολα να συμπεράνει ότι προφανώς οι άνθρωποι είναι μονογαμικοί.

Μόνο που, όπως είδαμε ήδη μαζί, ανθρωπολογικά το πράγμα δεν βγαίνει τόσο απλά. (Τελικά τι ον είναι ο άνθρωπος.)

Η πλειονότητα των κοινωνιών που έχουν καταγραφεί εθνογραφικά επέτρεπαν κάποια μορφή πολυγυνίας, δηλαδή έναν άνδρα με περισσότερες από μία συζύγους. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνδρες είχαν πολλές γυναίκες. Οι περισσότεροι συχνά δεν είχαν ούτε τους πόρους ούτε το κοινωνικό κύρος για κάτι τέτοιο.

Αλλά η δυνατότητα υπήρχε.

Άρα τώρα, αναρωτιέμαι:

- Πότε ακριβώς κέρδισε η μονογαμία;

Και ακόμη καλύτερα, αν τα καταφέρω να μάθω:

- Γιατί;

Στην αρχή δεν υπήρχε "η αρχή"

Δεν υπάρχει κάποιο πρωινό στην ανθρώπινη ιστορία όπου η ανθρωπότητα ξύπνησε, κοίταξε γύρω της και αποφάσισε "Ωραία παιδιά, από σήμερα ένας κι ένας γιατί έχουμε μπέξει τα μπούτια μας"

Οι άνθρωποι δημιουργούσαν θεσμοποιημένους δεσμούς ζεύγους πολύ πριν εμφανιστούν κράτη, Εκκλησίες και γραπτοί νόμοι.

Συγκριτικές μελέτες σε σύγχρονες κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών υποδεικνύουν μάλιστα πολύ βαθιά εξελικτική ιστορία του ανθρώπινου γάμου και του pair bonding. Παράλληλα όμως βρίσκουμε σημαντική ποικιλία στις πρακτικές: μονογαμία, πολυγυνία και, πολύ σπανιότερα, πολυανδρία.

Όμως...

Δεν διαθέτουμε ληξιαρχείο από την Παλαιολιθική εποχή.

Οι σημερινές κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών μπορούν να μας βοηθήσουν να κάνουμε υποθέσεις για προγονικά χαρακτηριστικά, αλλά δεν αποτελούν φωτογραφία των προγόνων μας.

Οπότε για ακόμη μία φορά, πάμε με ενδείξεις, και όχι βιντεάκι γάμου από το 80.000 π.Χ.

Κάποια στιγμή ήρθαν η μόνιμη εγκατάσταση, η εντατικότερη γεωργία και η συσσώρευση περιουσίας. Και τα πράγματα έγιναν πολύ πιο... Χορτάτα θα το πω.

Όταν μπορείς να μαζέψεις πλούτο, μπορείς να μαζέψεις και συζύγους. Καλή φάση. Σου δίνει ένα κίνητρο αν μη τι άλλο.

Σε μικρές και σχετικά εξισωτικές κοινωνίες υπάρχει πρακτικό όριο στο πόσο περισσότερο υλικό πλούτο μπορεί να συγκεντρώσει ένας άνθρωπος σε σχέση με έναν άλλον.

Με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, την αποθήκευση τροφίμων και κυρίως την αυξανόμενη σημασία γης, κοπαδιών και άλλων μεταβιβάσιμων πόρων, η δυνατότητα συσσώρευσης πλούτου απέκτησε άλλη κλίμακα.

• Χωράφια.
• Κοπάδια.
• Αποθέματα.
• Γη.
• Πολιτική δύναμη.

Και ο πλούτος μπορούσε να μετατραπεί και σε αναπαραγωγική επιτυχία. Ανάρπαστος εργένης ο μεγαλοκτηματίας ξαφνικά!

Οι πλουσιότεροι και ισχυρότεροι άνδρες μπορούσαν να συντηρούν περισσότερες συζύγους και περισσότερα παιδιά. 

Σε ορισμένα πρώιμα κράτη και αυτοκρατορίες η κατάσταση έφτασε στα άκρα, με βασιλείς και ηγεμόνες να διατηρούν τεράστια χαρέμια.

Άρα, ειρωνικά, η εμφάνιση μεγάλων κοινωνιών και μεγάλης περιουσίας δεν οδήγησε κατευθείαν στη μονογαμία.

Σε αρκετές περιπτώσεις επέτρεψε στις ελίτ να γίνουν ακόμη περισσότερο πολυγυνικές.

Και τότε εμφανίζεται μια ιστορική παραξενιά. Οι Έλληνες κάνουν κάτι ασυνήθιστο. Πάντα πρωτοπόροι μη χέσω!

Μέχρι την κλασική αρχαιότητα, στον ελληνικό κόσμο είχε εδραιωθεί κάτι που δεν ήταν καθόλου αυτονόητο παγκοσμίως. Ένας άνδρας μπορούσε να έχει μία νόμιμη σύζυγο τη φορά. Και ο κανόνας δεν αφορούσε μόνο όσους έτσι κι αλλιώς δεν μπορούσαν να συντηρήσουν δεύτερη. Αφορούσε και τις ελίτ. Τους κατέστρεψαν όλους δηλαδή!

Ο ιστορικός Walter Scheidel έχει περιγράψει το ελληνορωμαϊκό σύστημα ως μια ιδιαίτερη μορφή κοινωνικά επιβεβλημένης μονογαμίας. Ακόμη και οι ισχυρότεροι άνδρες δεν μπορούσαν να μετατρέψουν απλώς τον πλούτο και την εξουσία τους σε πολλαπλούς νόμιμους γάμους.

Πότε ακριβώς έγινε αυτή η μετάβαση; Δεν ξέρουμε. Ή εγώ δεν βρήκα, για να τα λέω και σωστά.

Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν διαφορετικές πρακτικές στον αρχαϊκό και ομηρικό κόσμο, ενώ άλλες έρευνες υποδεικνύουν ότι μονογαμικές στρατηγικές γάμου μπορεί να έχουν πολύ παλαιότερη ιστορία στην Ευρασία.

Άρα... Σσσσς, δεν λέμε παραεξω ότι οι Έλληνες εφηύραν τη μονογαμία (μπας και γλυτώσουμε κανένα φάσκελο).

Λέμε όμως άνετα ότι "στην κλασική Ελλάδα βρίσκουμε ήδη ένα σαφώς θεσμοποιημένο σύστημα ενός νόμιμου συζύγου τη φορά, το οποίο αργότερα γίνεται βασικό κομμάτι της δυτικής ιστορίας του γάμου".

Ακούγεται καλύτερα και βγάζει και την ευθύνη από πάνω μας (άλλο χαρακτηριστικό που ειμαι σίγουρη ότι εφηύραν οι Έλληνες αυτό).

Αλλά, όμως και ωστόσο! Μονογαμικός γάμος δεν σήμαινε μονογαμική σεξουαλική ζωή.

Ένας άνδρας μπορούσε να έχει σεξουαλικές σχέσεις με δούλες, πόρνες ή άλλες γυναίκες, μέσα βεβαίως σε ένα σύστημα βαθιά άνισο ως προς φύλο, κοινωνική τάξη και ελευθερία.

Η καινοτομία δεν ήταν το να κάνουμε σεξ μόνο με τη γυναίκα μας. Ήταν το να έχουμε μόνο μία νόμιμη σύζυγο και μία θεσμικά αναγνωρισμένη συζυγική οικογένεια τη φορά.

Σίγουρα Έλληνες το σκέφτηκαν αυτό το παραθυράκι!

Και μετά αναγνωρίστηκε η υπέροχη αυτή ιδέα και οι Ρωμαίοι το συνεχίζουν. Και γιατί όχι, δηλαδή;!

Η Ρώμη εδραίωσε παρόμοια λογική και ένας Ρωμαίος δεν μπορούσε να έχει δύο νόμιμες συζύγους ταυτόχρονα. Μπορούσε να χωρίσει και να ξαναπαντρευτεί. Και μπορούσε επίσης (ιδίως αν ήταν άνδρας με χρήματα και εξουσία) να έχει πολύ πιο περίπλοκη σεξουαλική ζωή έξω από τον γάμο.

Άρα ο ελληνορωμαϊκός κόσμος μάς δείχνει ήδη κάτι που θα ξαναβρούμε πολλές φορές στην Ιστορία. 

Ο θεσμός μπορεί να είναι μονογαμικός χωρίς η πραγματική σεξουαλική συμπεριφορά των ανθρώπων να είναι υποχρεωτικά μονογαμική.

Γιατί ο θεσμός και το γαμήσι (συγνώμη κιόλας) εξυπηρετούν (δυστυχώς για τους ρομαντικούς) διαφορετικές ανάγκες.

Γιατί όμως να θέλει μια κοινωνία έναν μόνο νόμιμο σύζυγο;

Εδώ δεν υπάρχει μία απάντηση για να ξεμπερδεύουμε.

Υπάρχουν όμως αρκετοί μηχανισμοί που θα μπορούσαν να κάνουν ένα τέτοιο σύστημα ιδιαίτερα χρήσιμο όσο οι κοινωνίες γίνονταν μεγαλύτερες, πλουσιότερες και περισσότερο περίπλοκες.

1. Ξεκαθαρίζει ποια οικογένεια είναι ποια

Σε μια κοινωνία με περιουσία δεν αρκεί να ξέρεις ποιος κοιμάται με ποιον. Πρέπει να ξέρεις:

• ποια είναι η νόμιμη σύζυγος,
• ποια παιδιά αναγνωρίζονται ως απόγονοι,
• ποιος κληρονομεί,
• ποιος έχει υποχρέωση να συντηρεί ποιον,
• ποιο νοικοκυριό κατέχει τι.

Τα συστήματα γάμου και κληρονομιάς συνδέονται στενά με τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αποκτά και μεταβιβάζει πόρους στις επόμενες γενιές.

Μάλιστα, ένα διαφορετικό εξελικτικό μοντέλο των Laura Fortunato και Marco Archetti προτείνει ότι ακριβώς η μεταβίβαση περιουσίας και μόνο, μπορεί να ευνοήσει τη μονογαμία. 

Όταν ένας άνδρας μοιράζει την περιουσία του ανάμεσα σε απογόνους πολλών συζύγων, η αξία που φτάνει σε κάθε γραμμή απογόνων μπορεί να μειωθεί αρκετά, οπότε η αποκλειστική επένδυση σε μία οικογένεια γίνεται αυτομάτως πιο συμφέρουσα.

Δεν είναι η μοναδική εξήγηση. Είναι όμως πολύ καλός λόγος να μην παριστάνουμε ότι η μονογαμία προέκυψε από έναν μοναδικό μηχανισμό.

Ένας θεσμικά αναγνωρισμένος σύζυγος τη φορά κάνει επίσης τα πράγματα διοικητικά αρκετά πιο καθαρά. Δεν εξαφανίζει τις ερωμένες, τα εξώγαμα παιδιά και τα οικογενειακά δράματα. Άνθρωποι είμαστε, ξέρετε πόσο γουστάρουμε το δράμα. Αλλά δημιουργεί μια προκαθορισμένη βασική μονάδα πάνω στην οποία μπορεί να πατήσει ο νόμος.

2. Περιορίζει τη δυνατότητα των πολύ ισχυρών ανδρών να συγκεντρώνουν συζύγους

Εδώ υπάρχει ένα απλό αριθμητικό πρόβλημα.

Φανταστείτε 100 άνδρες και 100 γυναίκες. Αν δέκα πλούσιοι άνδρες έχουν από πέντε συζύγους, έχουν ήδη δεσμευτεί 50 γυναίκες.

Μένουν 90 άνδρες για τις υπόλοιπες 50 που λογικά θα είναι και ο κατιμάς (πλάκα κάνω... Ή όχι;) 

Και ξαφνικά έχουμε μια αρκετά ενδιαφέρουσα αγορά γάμου. Η πολυγυνία δεν κατανέμεται ισότιμα μιας και η δυνατότητα πολλαπλών γάμων συνδέεται συνήθως με πλούτο, κύρος και δύναμη.

Μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης των Henrich, Boyd και Richerson υποστηρίζει ότι η κοινωνικά επιβεβλημένη μονογαμία, περιορίζοντας αυτή τη συγκέντρωση, μπορεί να μειώνει τον αριθμό των ανδρών που μένουν εκτός αγοράς γάμου και μέρος του έντονου ανταγωνισμού μεταξύ τους.

Οι συγγραφείς έχουν συνδέσει αυτόν τον μηχανισμό με πιθανές επιδράσεις σε βία, εγκληματικότητα, οικογενειακή επένδυση και κοινωνική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Είναι θεωρία με υποστηρικτικά δεδομένα μόνο, όχι:

• πολυγυνία = Mad Max,
• μονογαμία = Ελβετία.

Η σχέση πλούτου, ανισότητας και πολυγυνίας αποδεικνύεται πολύ πιο περίπλοκη και δεν την παλεύω να ασχοληθώ. Βγάλτε τα πέρα μόνοι σας.

3. Μερικές φορές περισσότερη ανισότητα έφερε… λιγότερη πολυγυνία

Εδώ ο άνθρωπος κάνει πάλι αυτό το ενοχλητικό πράγμα όπου αρνείται να χωρέσει σε κουτί.

Θα περιμέναμε ότι όσο αυξάνεται η ανισότητα, τόσο περισσότεροι πλούσιοι άνδρες θα μπορούν να αποκτούν πολλές συζύγους.

Όμως οι Ross και οι συνεργάτες τους, με δεδομένα από 29 πληθυσμούς, έδειξαν έναν μηχανισμό που μπορεί να παράγει το αντίθετο.

Στις έντονα διαστρωματωμένες αγροτικές κοινωνίες, μπορεί να υπάρχει μια μικροσκοπική τάξη πάμπλουτων ανδρών και μια τεράστια μάζα σχετικά φτωχών.

Οι πάμπλουτοι έχουν τη δυνατότητα να πάρουν περισσότερες συζύγους. Αλλά είναι πολύ λίγοι. Και ακόμη κι αυτοί δεν αποκτούν συζύγους σε ευθεία αναλογία με τον πλούτο τους. 

Αν με ρωτάτε εγώ θα έλεγα ότι στα χαρέμια γινόταν το μαδομούνι και κουράστηκαν την κρεβατομουρμούρα, αλλά αφού δεν έχω επιστημονικά δεδομένα να το στηρίξω, το καταθέτω ως απλά μια προσωπική εκτίμηση. 

Αποτέλεσμα;

Η συνολική συχνότητα πολυγυνίας στον πληθυσμό μπορεί να μειώνεται, παρότι η ανισότητα αυξάνεται. Η ανθρώπινη κοινωνία, για άλλη μια φορά, αρνείται να γίνει απλό διάγραμμα.

4. Μπορεί να μεταφέρει περισσότερη επένδυση προς τα παιδιά

Αν ένας πολύ επιτυχημένος άνδρας δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει συνεχώς τους επιπλέον πόρους του για να αποκτήσει δεύτερη, τρίτη και τέταρτη σύζυγο, ένα μέρος αυτής της επένδυσης μπορεί να κατευθυνθεί περισσότερο προς την υπάρχουσα οικογένεια.

• Περισσότεροι πόροι ανά παιδί.
• Περιουσία.
• Εκπαίδευση.
• Κοινωνικές ευκαιρίες.

Αυτό είναι ένα από τα επιχειρήματα που έχουν προταθεί για την πολιτισμική επιτυχία της θεσμικής μονογαμίας.

Δεν σημαίνει ότι ένας άνδρας υπέγραψε μονογαμικό γάμο και μεταμορφώθηκε αυτομάτως σε Πατέρα της Χρονιάς. Σημαίνει ότι το σύστημα της μονογαμίας περιορίζει έναν τρόπο με τον οποίο μπορούσε να μετατρέψει τον επιπλέον πλούτο σε περισσότερες συζύγους και περισσότερους απογόνους.

5. Κάνει την κοινωνία ευκολότερη στη διοίκηση

Το κράτος αγαπάει τις κατηγορίες.

• Ποιος είναι παντρεμένος με ποιον;
• Ποιος είναι κληρονόμος;
• Ποιος ευθύνεται για τα παιδιά;
• Σε ποιο νοικοκυριό ανήκει η περιουσία;
• Ποιος μπορεί να ξαναπαντρευτεί;
• Ποιος είναι συγγενής με ποιον;
• Τίνος είναι βρε γυναίκα τα παιδιά;

Ένα σχετικά σταθερό σύστημα ενός νόμιμου συζύγου τη φορά κάνει όλες αυτές τις σχέσεις περισσότερο προβλέψιμες.

Όχι απλές απαραίτητα, αλλά σίγουρα λιγότερο χαοτικές.

Και οι μεγάλοι θεσμοί λατρεύουν το λιγότερο χαοτικό.

Και μετά εμφανίζεται ο Χριστιανισμός

Εδώ υπάρχει μια ιστορική παρεξήγηση που καλό είναι να ξεφορτωθούμε.

Ο Χριστιανισμός δεν εφηύρε τη μονογαμία. Βρήκε ήδη έναν ελληνορωμαϊκό κόσμο στον οποίο ο νόμιμος γάμος ήταν μονογαμικός.

Αυτό που έκανε ήταν κάτι διαφορετικό και τελικά εξαιρετικά σημαντικό για τη μπίζνα του. Πήρε έναν ήδη υπάρχοντα θεσμό και του έδωσε μεγαλύτερο ηθικό και θεολογικό βάρος.

Στην ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο χριστιανικός γάμος αρχίζει να αντιμετωπίζεται ολοένα περισσότερο ως θεϊκά καθορισμένος θεσμός.

Στον 4ο–5ο αιώνα θεμελιώνεται ισχυρά η χριστιανική ιδέα της αδιαλυτότητας και από τον 11ο–12ο αιώνα αυτή εντάσσεται σε πολύ συστηματικότερη μυστηριακή θεολογία του γάμου. Έτσι σταδιακά το δυτικό χριστιανικό σύστημα γάμου αποκτά έναν ασυνήθιστα αυστηρό συνδυασμό. Απαγόρευση πολυγαμίας και πολύ ισχυρό περιορισμό της διάλυσης του γάμου.

Μέχρι τον ύστερο 12ο αιώνα, το κανονικό δίκαιο της Δυτικής Εκκλησίας είχε πλέον διατυπώσει πολύ καθαρά τη βασική αρχή:

Ένας άνδρας, μία γυναίκα, ένας έγκυρος γάμος, ο οποίος κατά κανόνα δεν μπορούσε να λυθεί όσο ζούσαν και οι δύο.

Και εδώ η μονογαμία αποκτά κάτι που κανένας απλός κοινωνικός κανόνας δεν αποκτά τόσο εύκολα. Υπερφυσικό κύρος!

Δεν είναι πλέον μόνο ένας τρόπος οργάνωσης του γάμου.

Είναι και πώς ακριβώς πρέπει να είναι ο γάμος.

Και όταν μια κοινωνική νόρμα μετατρέπεται σε ηθικό και θρησκευτικό καθήκον, αποκτά εντυπωσιακή αντοχή.!Βόλεψε όμως την Εκκλησία;

Ως θεσμό; Προφανώς!

Και όσο κι αν καίγομαι για το κουτσομπολιό του πράγματος θα προσπαθήσω να μη φτιάξω συνωμοσία εκεί που έχω μια ιστορική διαδικασία.

Το γεγονός ότι ένας θεσμός προσφέρει εξουσία δεν αποδεικνύει ότι δημιουργήθηκε με μοναδικό σκοπό την απόκτηση αυτής της εξουσίας.

Δεν έχουμε κανέναν λόγο (εγώ έχω αλλά...) να φανταστούμε μια σκοτεινή αίθουσα επισκόπων που να συζητάνε:

- Λοιπόν, πώς θα ελέγξουμε τον κόσμο;

- Να τους ελέγξουμε τα γαμήσια!

- ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ. Επόμενη πρόταση.

Η θεολογία μπορούσε κάλλιστα να είναι ειλικρινής. Ταυτόχρονα όμως, όσο περισσότερο η Εκκλησία όριζε τι αποτελεί έγκυρο γάμο, τόσο μεγαλύτερη δικαιοδοσία αποκτούσε πάνω σε τεράστια κομμάτια της κοινωνικής ζωής.

• Ποιος μπορεί να παντρευτεί;
• Ποιοι είναι υπερβολικά κοντινοί συγγενείς;
• Υπήρξε πραγματική συναίνεση;
• Είναι έγκυρος ο γάμος;
• Μπορεί να ακυρωθεί;
• Μπορεί κάποιος να ξαναπαντρευτεί;

Μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα, το δίκαιο του γάμου στη Δυτική Ευρώπη ήταν σε μεγάλο βαθμό κανονικό δίκαιο και πολλά τέτοια ζητήματα κρίνονταν στα εκκλησιαστικά δικαστήρια.

Και ξαφνικά η Εκκλησία δεν ασχολείται απλώς με το ποιος πηδάει ποιον.

Ασχολείται με:

• οικογένεια,
• συγγένεια,
• περιουσιακές συνέπειες,
• κληρονομικές γραμμές,
• δυναστικές συμμαχίες,
• και ενίοτε με το ποιος διάολο δικαιούται έναν θρόνο.

Καθόλου μικρή αρμοδιότητα.

Άρα η μονογαμία ήταν σχέδιο κοινωνικής μηχανικής;

Όχι τόσο γρήγορα.

Γιατί εδώ υπάρχει όντως ένας πειρασμός. Να κοιτάξουμε εκ των υστέρων έναν θεσμό που απέκτησε τεράστια κοινωνική ισχύ και να υποθέσουμε ότι κάποιος είχε σχεδιάσει εξαρχής όλα τα αποτελέσματά του.

Δεν έχουμε στοιχεία γι' αυτό. Έχουμε όμως κάτι πολύ ενδιαφέρον.

Η Δυτική Εκκλησία δεν περιορίστηκε στο να λέει "ένας άνδρας, μία γυναίκα".

Άρχισε σταδιακά να επεμβαίνει και στο ποιοι μπορούσαν να παντρευτούν μεταξύ τους.

Περιόρισε γάμους μεταξύ συγγενών, γάμους με συγγενείς εξ αγχιστείας, τον λεβιρατικό γάμο (τη δυνατότητα δηλαδή ενός άνδρα να παντρευτεί τη χήρα του αδελφού του) και άλλες πρακτικές που συνέδεαν στενά τον γάμο, την οικογένεια και την περιουσία μέσα στην ίδια συγγενική ομάδα.

Σε ορισμένες περιόδους οι απαγορεύσεις συγγένειας έγιναν τόσο εκτεταμένες ώστε να περιλαμβάνουν συγγενείς που σήμερα ελάχιστοι άνθρωποι θα μπορούσαν να εντοπίσουν χωρίς γενεαλογικό δέντρο, λογιστή και κρίση πανικού.

Και αυτό είχε συνέπειες.

Όταν δεν παντρεύεσαι μέσα στο σόι, δημιουργείς δεσμούς με άλλα σόγια. Δεν σου έφτανε ήδη το δικό σου δηλαδή...

Το είχε ήδη επισημάνει ο Αυγουστίνος. Η εξωγαμία απλώνει τη συγγένεια και δημιουργεί περισσότερους κοινωνικούς δεσμούς.

Αιώνες αργότερα όμως οι ιστορικοί και ανθρωπολόγοι άρχισαν να αναρωτιούνται μήπως συνέβη και κάτι ακόμη.

Ο Jack Goody πρότεινε ότι οι περιορισμοί που επέβαλε η Εκκλησία σε γάμους συγγενών, υιοθεσίες, λεβιρατικούς γάμους και άλλες οικογενειακές πρακτικές αποδυνάμωναν μηχανισμούς με τους οποίους μεγάλες συγγενικές ομάδες κρατούσαν την περιουσία μέσα στην οικογένεια.

Και όταν η οικογένεια δυσκολεύεται να κρατήσει γη και περιουσία μέσα στη γενεαλογική γραμμή, ανοίγονται και άλλες διαδρομές για αυτή την περιουσία.

...Και μεταξύ αυτών, γιατί όχι, δωρεές και κληροδοτήματα προς την ίδια την Εκκλησία.

Ο Goody υποστήριξε ότι το οικονομικό συμφέρον της Εκκλησίας ως μεγάλου ιδιοκτήτη γης έπαιξε ρόλο στην ανάπτυξη αυτού του συστήματος.

Είναι θεωρία. Λογική. Αλλά θεωρία και όχι αποδεδειγμένο σχέδιο. Και έχει δεχτεί σοβαρή κριτική ακριβώς επειδή κινδυνεύει να μετατρέψει ένα πολύπλοκο ιστορικό φαινόμενο σε υπερβολικά τακτοποιημένη ιστορία συμφέροντος.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η βασική ιδέα, ότι δηλαδή οι πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας απέναντι στον γάμο άλλαξαν τη δομή της συγγένειας, δεν εξαφανίστηκε μαζί με τη διαμάχη γύρω από τον Goody.

Το 2019 οι Schulz, Bahrami-Rad, Beauchamp και Henrich δημοσίευσαν στο Science μια ακόμη πιο φιλόδοξη υπόθεση.

Υποστήριξαν ότι η μακρόχρονη έκθεση στις απαγορεύσεις συγγενικών γάμων και σε άλλες οικογενειακές πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας συνδέθηκε με ασθενέστερα εκτεταμένα συγγενικά δίκτυα και περισσότερο πυρηνικές οικογένειες. Και βρήκαν ισχυρές ιστορικές και διαπολιτισμικές συσχετίσεις ανάμεσα στην έκθεση στη Δυτική Εκκλησία, τη χαμηλότερη ένταση συγγενικών θεσμών και ορισμένα μεταγενέστερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά των δυτικών κοινωνιών.

Η συσχέτιση δεν μας επιτρέπει να πούμε ότι "η Εκκλησία απαγόρευσε τα ξαδέλφια και δημιούργησε τον δυτικό ατομικισμό".

Μας επιτρέπει όμως να πάρουμε πολύ σοβαρά την πιο μετριοπαθή ιδέα ότι οι κανόνες του γάμου μπορούν να αλλάξουν τη δομή της συγγένειας. Και η δομή της συγγένειας μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορούν η περιουσία, οι υποχρεώσεις, η εμπιστοσύνη και η κοινωνική ισχύς.

Και αυτά, όταν επαναλαμβάνονται επί αιώνες, μπορούν να παράγουν αποτελέσματα που κανένας επίσκοπος του 6ου αιώνα δεν χρειαζόταν να έχει προβλέψει.

Άρα ναι.

Ο γάμος μπορεί να λειτουργήσει ως κοινωνική μηχανική.

Αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπήρξε κοινωνικός μηχανικός με το τελικό σχέδιο απλωμένο πάνω στο γραφείο.

Υπάρχουν διαφορετικές θεωρίες σύμφωνα με τις οποίες η μονογαμία μπορεί να διαδόθηκε επειδή, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, συνδεόταν με διάφορα κοινωνικά πλεονεκτήματα:

• μικρότερη αναπαραγωγική ανισότητα μεταξύ ανδρών,
• μικρότερο ανταγωνισμό για συζύγους,
• μεγαλύτερη επένδυση στους απογόνους,
• ευκολότερη μεταβίβαση πόρων,
• σταθερότερα ή τουλάχιστον περισσότερο προβλέψιμα νοικοκυριά.

Αλλά δεν υπάρχει μία θεωρία που να κλείνει την υπόθεση.

1. Η πρόταση των Henrich, Boyd και Richerson δίνει βάρος στην πολιτισμική επιλογή θεσμών που ευνοούσαν ολόκληρες κοινωνίες.
2. Οι Fortunato και Archetti δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη μεταβίβαση οικογενειακών πόρων και στην inclusive fitness.
3. Οι Ross και συνεργάτες δείχνουν ότι ακόμη και οι αλλαγές στη δομή της οικονομικής ανισότητας μπορούν να κάνουν τη μονογαμία συχνότερη χωρίς καν να απαιτείται κάποια κεντρική απαγόρευση της πολυγυνίας.
4. Και νεότερες ανασκοπήσεις μάς θυμίζουν ότι πρέπει να ξεχωρίζουμε συνεχώς:

• τι προκαλεί τι,
• τι αποτελεί ατομικό συμφέρον,
• τι συμφέρον οικογένειας,
• τι αποτέλεσμα αγοράς γάμου,
• και τι αποτέλεσμα κοινωνικού θεσμού.

Με δυο λόγια, δεν βρήκαμε τον έναν λόγο για τον οποίο κέρδισε η μονογαμία.

Πιθανότατα επειδή δεν υπήρξε ένας.

Και πότε μπορούμε να πούμε ότι τελικά κέρδισε;

Εξαρτάται από το τι εννοούμε όταν το λέμε.

• Αν εννοούμε, πότε εμφανίζεται σαφώς θεσμοποιημένος μονογαμικός γάμος στη δυτική ιστορική παράδοση;

Τον βρίσκουμε ήδη καλά εδραιωμένο στην κλασική Ελλάδα και αργότερα στη Ρώμη.

Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πότε και πώς έγινε αυτή η μετάβαση και δεν πρέπει να μπερδεύουμε αυτό το γεγονός με την ιδέα ότι "η Ελλάδα εφηύρε την ανθρώπινη μονογαμία" αν και πολύ διασκεδάζω όταν το λέω.

• Αν εννοούμε, πότε έγινε βαθιά ηθικός και θρησκευτικός θεσμός στη Δυτική Ευρώπη;

Η διαδικασία αρχίζει στην ύστερη αρχαιότητα και εξελίσσεται επί αιώνες. Μέχρι τον ύστερο 12ο και τον 13ο αιώνα η Δυτική Εκκλησία έχει πλέον αναπτύξει ένα πολύ ισχυρό και συστηματικό κανονικό δίκαιο του γάμου.

• Αν εννοούμε, πότε έγινε το κυρίαρχο νομικό μοντέλο μεγάλου μέρους του σύγχρονου κόσμου;

Πολύ αργότερα.

Η παγκόσμια εξάπλωση της θεσμικής μονογαμίας επιταχύνθηκε ιδιαίτερα τους τελευταίους αιώνες, μαζί με την ευρωπαϊκή πολιτική, οικονομική και αποικιακή επέκταση και την υιοθέτηση δυτικού τύπου νομικών θεσμών.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1950, η Ινδία για την πλειονότητα του πληθυσμού το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα, η μονογαμία δεν κέρδισε μία φορά. Κέρδισε σε στάδια.

Ως πρακτική υπήρχε πολύ παλιότερα.

Ως σαφής θεσμός ενός νόμιμου συζύγου τη φορά εδραιώθηκε νωρίς στον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Ως θρησκευτικά φορτισμένος και αυστηρά ρυθμισμένος θεσμός ενισχύθηκε δραματικά από τον δυτικό Χριστιανισμό.

Και ως παγκόσμια κυρίαρχο νομικό μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ αργότερα.

Και τελικά σε τι εξυπηρέτησε;

Αν έπρεπε να το συμπυκνώσουμε θα μπορούσαμε να πούμε ότι η μονογαμία αποδείχθηκε πολύ καλή στο να οργανώνει ένα σωρό πράγματα που δεν έχουν καμία σχέση με τον έρωτα.

• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Καταγωγή.
• Νοικοκυριά.
• Γονική επένδυση.
• Κατανομή συντρόφων.
• Κοινωνικές υποχρεώσεις.
• Διοικητική προβλεψιμότητα.
• Ήταν επίσης ένας θεσμός που κράτη, θρησκείες και κοινωνίες μπορούσαν σχετικά εύκολα να ορίσουν, να καταγράψουν και να επιβάλουν.

Και αυτό μοιάζει να είναι το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα.

Η μονογαμία δεν χρειάστηκε να αποδειχθεί η μοναδική φυσική ερωτική κατάσταση του Homo sapiens για να επικρατήσει.

Αρκούσε να γίνει, σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, ένα εξαιρετικά επιτυχημένο κοινωνικό σύστημα.

Κι έτσι ένας κανόνας που απλώς έλεγε "ένας νόμιμος σύζυγος τη φορά" κατάφερε τελικά να εξαπλωθεί σε τεράστιο μέρος του πλανήτη.

Τώρα...αν οι άνθρωποι που υπάγονταν σε αυτόν σταμάτησαν να κοιτάζουν, να επιθυμούν, να ερωτεύονται ή να πηδάνε και κανέναν τρίτο ξέμπαρκο;

Ε, ας μην απαιτούμε και θαύματα από έναν θεσμό.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

Για την ιδιαίτερη θέση της ελληνορωμαϊκής θεσμικής μονογαμίας στην παγκόσμια ιστορία του γάμου.

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker, Kim R. Hill, Mark V. Flinn & Ryan M. Ellsworth — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

Για το βάθος της ιστορίας του ανθρώπινου γάμου και την ποικιλία των συστημάτων σε κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3083418/

• Hillard Kaplan, Paul L. Hooper & Michael Gurven — The Evolutionary and Ecological Roots of Human Social Organization

Για τη σχέση παραγωγής, οικολογίας, πόρων, pair bonding και πολυγυνίας.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781874/

• Joseph Henrich, Robert Boyd & Peter J. Richerson — The Puzzle of Monogamous Marriage

Για την υπόθεση της πολιτισμικής εξάπλωσης της θεσμικής μονογαμίας και τις πιθανές κοινωνικές συνέπειές της. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3260845/

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

Για την εναλλακτική εξήγηση που δίνει βάρος στην κληρονομιά, στη διαίρεση πόρων και στην επένδυση στους απογόνους. 

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

• Cody T. Ross, Monique Borgerhoff Mulder, Seung-Yun Oh & Samuel Bowles — Greater Wealth Inequality, Less Polygyny: Rethinking the Polygyny Threshold Model

Για το "παράδοξο" ότι η μεγάλη οικονομική ανισότητα μπορεί σε ορισμένες αγροτικές κοινωνίες να συνδέεται με χαμηλότερη συνολική συχνότητα πολυγυνίας. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6073648/

Siwan Anderson & Chris Bidner — Integrating Economic and Evolutionary Approaches to Polygynous Marriage

Η σύγχρονη ανασκόπηση για τις οικονομικές και εξελικτικές εξηγήσεις της πολυγυνίας. Αυτή είναι η ανασκόπηση που είχα αποδώσει λανθασμένα στους Fortunato & Archetti. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10426005/

• Charles Donahue Jr. — Law, Marriage, and Society in the Later Middle Ages

Για το μεσαιωνικό κανονικό δίκαιο του γάμου και τη διαμόρφωση των κανόνων από τον ύστερο 12ο αιώνα και μετά. 

https://assets.cambridge.org/97805218/77282/excerpt/9780521877282_excerpt.htm

• David D’Avray — Papacy and Marriage, The Cambridge History of the Papacy

Για τη θεολογική εξέλιξη του δυτικού χριστιανικού γάμου, την απαγόρευση πολυγαμίας και διαζυγίου και τον συμβολισμό Χριστού–Εκκλησίας. 

https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-papacy/papacy-and-marriage/763B6F041D3B7FA1A00E7860341E66CD

• Jack Goody — The Development of the Family and Marriage in Europe

Για τη θεωρία ότι οι εκκλησιαστικοί περιορισμοί στους συγγενικούς γάμους, στον λεβιρατικό γάμο, στην υιοθεσία και σε άλλες οικογενειακές πρακτικές επηρέασαν τα ευρωπαϊκά συστήματα συγγένειας και τους τρόπους διατήρησης και μεταβίβασης της περιουσίας.

https://www.cambridge.org/core/books/development-of-the-family-and-marriage-in-europe/B2090AFDBA7748E625497D2328D30525

• Augustine of Hippo — The City of God, Book XV, Chapter 16

Για την ιδέα ότι η αποφυγή γάμων μεταξύ στενών συγγενών διευρύνει τους δεσμούς συγγένειας και συνδέει περισσότερες οικογένειες μεταξύ τους.

https://www.newadvent.org/fathers/120115.htm

• Fourth Lateran Council — Canon 50 (1215)

Για τον περιορισμό των απαγορευμένων βαθμών συγγένειας και αγχιστείας στον γάμο από τη Δυτική Εκκλησία, όταν το προηγούμενο σύστημα είχε γίνει εξαιρετικά εκτεταμένο.

https://sourcebooks.web.fordham.edu/basis/lateran4.asp

• Jonathan F. Schulz, Duman Bahrami-Rad, Jonathan P. Beauchamp & Joseph Henrich — The Church, Intensive Kinship, and Global Psychological Variation

Για την υπόθεση ότι οι οικογενειακές και γαμήλιες πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας συνέβαλαν μακροπρόθεσμα στην αποδυνάμωση των εντατικών συγγενικών δικτύων και για τις συσχετίσεις αυτής της ιστορικής διαδικασίας με μεταγενέστερες κοινωνικές και ψυχολογικές διαφορές.

https://historicalpsychology.fas.harvard.edu/assets/files/schulz-et-al.-2019-the-church-intensive-kinship-and-global-psychological-variation.pdf

• Christof Rolker — Kings, Bishops and Incest: Extension and Subversion of the Ecclesiastical Marriage Jurisdiction around 1100

Για την επέκταση της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας πάνω στους γάμους συγγενών γύρω στο 1100 και για τις διαφορετικές ιστορικές ερμηνείες σχετικά με το γιατί αναπτύχθηκαν τόσο εκτεταμένοι κανόνες συγγένειας.

https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-church-history/article/abs/kings-bishops-and-incest-extension-and-subversion-of-the-ecclesiastical-marriage-jurisdiction-around-1100/A858D9C0FC18DEEBD637741DBC64905F

Μονογαμικό ή πολυγαμικό;

Θα ήταν πολύ βολικό αν μπορούσαμε να αποφασίσουμε επιτέλους τι διάολο είναι ο άνθρωπος, να τον βάλουμε στο σωστό κουτάκι και να σταματήσουμε να ασχολούμαστε άλλο ως προς το ποιοί πάμε κόντρα στη "φύση" μας.

Μόνο που ο άνθρωπος έχει ένα επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό που μας κάνει να πλακωνόμαστε σε κάθε ευκαιρία γιατί δεν συνεργάζεται ιδιαίτερα με τα κουτάκια.

Και η επιστημονική απάντηση στο ερώτημα "είμαστε από τη φύση μας μονογαμικοί;" είναι πιο... Συμπεριληπτική ας πούμε.

Ξεκινάμε όπως πάντα με λεξιλόγιο και ορισμούς για να μιλάμε όλοι την ίδια γλώσσα.

Μονογαμία: ένας σύζυγος ή ένας βασικός σύντροφος κάθε φορά. Στην αυστηρή ανθρωπολογική/κοινωνιολογική χρήση αφορά κυρίως το σύστημα γάμου ή ζευγαρώματος: ένα άτομο ↔ ένα άτομο.

Πολυγυνία: ειδική μορφή πολυγαμίας όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους ταυτόχρονα. Δεν σημαίνει απλώς ότι κάνει σεξ με πολλές γυναίκες. Σημαίνει ότι υπάρχουν πολλαπλοί αναγνωρισμένοι συζυγικοί δεσμοί. Το αντίστροφο, μία γυναίκα με περισσότερους συζύγους, λέγεται πολυανδρία.

Πολυσυντροφικότητα: πολύ ευρύτερος και λιγότερο αυστηρός όρος. Σημαίνει ότι ένα άτομο έχει περισσότερους από έναν ερωτικούς ή/και σεξουαλικούς συντρόφους, χωρίς να προϋποθέτει γάμο. Μπορεί να περιλαμβάνει ανοιχτές σχέσεις, polyamory, άλλες μορφές συναινετικής μη μονογαμίας κ.λπ.

Άρα, πολύ χοντρικά:

Μονογαμία = ένας.

Πολυγυνία = ένας άνδρας, πολλές σύζυγοι.

Πολυσυντροφικότητα = περισσότεροι από ένας σύντροφοι, χωρίς να σημαίνει απαραίτητα γάμο.

Το κρίσιμο σε όλα αυτά είναι το consensual (ομοφωνία/συναίνεση). Δεν είναι ο αριθμός των συντρόφων που κάνει τη διαφορά, είναι αν οι εμπλεκόμενοι ξέρουν και έχουν συναινέσει στους όρους.

Άρα, ομοίως πολύ χοντρικά:

• πολλοί σύντροφοι + συναίνεση = πολυσυντροφικότητα / μη μονογαμία
• πολλοί σύντροφοι + κρυψίνοια = δειλία/απιστία 

Και το δεύτερο δεν γίνεται πιο sophisticated όσο κι αν βάζετε μπροστά το "είμαι πολυγαμικός τύπος". Γκέγκε; Μπράβο καμάρια μου.

Πάμε παρακάτω.

Ο άνθρωπος λοιπόν, δεν φαίνεται να είναι ούτε υποχρεωτικά μονογαμικό ούτε υποχρεωτικά πολυγαμικό είδος.

Είμαστε ένα είδος με πολύ ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους (pair bonds) αλλά ταυτόχρονα παρουσιάζουμε μεγάλη ποικιλία στις στρατηγικές ζευγαρώματος. Οι ανθρώπινοι δεσμοί ζεύγους θεωρούνται σημαντικό χαρακτηριστικό της εξελικτικής μας ιστορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει ένα και μοναδικό ανθρώπινο σύστημα ζευγαρώματος.

Με απλά λόγια;

Το χαρακτηριστικό μας δεν φαίνεται να είναι ούτε η μονογαμία, ούτε η πολυγαμία...

Πάμε να ξεμπερδέψουμε λίγο τις λέξεις.

Στην καθημερινή γλώσσα λέμε "πολυγαμικός" για κάποιον που έχει ή επιθυμεί περισσότερους σεξουαλικούς συντρόφους.

Στην ανθρωπολογία όμως η polygamy αφορά κυρίως συστήματα γάμου στα οποία ένα άτομο μπορεί να έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Η συχνότερη μορφή είναι η πολυγυνία (polygyny), όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους. Πολύ σπανιότερη είναι η πολυανδρία (polyandry), όπου μία γυναίκα έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Και εδώ έχουμε ένα ωραίο ανθρωπολογικό εύρημα.

Στο Standard Cross-Cultural Sample, που περιλαμβάνει 186 κοινωνίες, περίπου το 82% έχει ταξινομηθεί ως κοινωνίες που επιτρέπουν την πολυγυνία, το 17% ως μονογαμικές και περίπου το 1% ως πολυανδρικές.

Οπότε έρχεται εύκολα ο τίτλος στο πρωτοσέλιδο:

Ακούσατε, ακούσατε! Η επιστήμη έδειξε ότι ο άνθρωπος είναι πολυγαμικός!

Τότε γιατί δεν το πέτυχα σε κανένα πρωτοσέλιδο;

Γιατί αυτή η ερευνα απέδειξε ότι πολλές ανθρώπινες κοινωνίες επιτρέπουν την πολυγυνία. Όχι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι μέσα σε αυτές έχουν πράγματι περισσότερους συζύγους.

Μάλιστα, ακόμη και σε πολλές κοινωνίες όπου η πολυγυνία επιτρέπεται, η μεγάλη πλειονότητα των ανδρών καταλήγει στην πράξη σε έναν γάμο κάθε δεδομένη στιγμή. Να το πω το σεξιστικό μου; Οχι. Θα συνεχίσω. Η απόκτηση περισσότερων συζύγων συνδέεται συχνά με πλούτο και κοινωνική θέση, επειδή πολλαπλές οικογένειες σημαίνουν και πολλαπλές απαιτήσεις σε πόρους.

Άλλο λοιπόν να επιτρέπεται να έχεις πολλές συζύγους (άμα σου βαστάει).

Και άλλο να έχεις πολλές συζύγους κυριολεκτικά.

Οι στατιστικές, όπως και οι άνθρωποι, θέλουν λίγο ξεπακετάρισμα πριν τις χρησιμοποιήσεις.

Ποιό περίεργο ζώον είναι αυτό που φτιάχνει ζευγάρια;

Ακούστε τωρα ένα χαρακτηριστικό του ανθρώπου.

Δεσμευόμαστε οι μαλάκες. Δεν το ελέγχουμε.

Δημιουργούμε ιδιαίτερους και συχνά μακροχρόνιους δεσμούς με συγκεκριμένους συντρόφους. Αυτό το pair bonding φαίνεται ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη εξέλιξη, μαζί με τη συνεργατική φροντίδα των παιδιών και την εκτεταμένη κοινωνική συνεργασία.

Και έχει λογική. Σκεφτείτε το λίγο.

Το ανθρώπινο παιδί είναι περίπου μια μικρή βιολογική οικονομική καταστροφή! Γεννιέται εξαιρετικά εξαρτημένο και χρειάζεται τροφή, προστασία, φροντίδα και εκπαίδευση για πάρα πολλά χρόνια. 

Η συνεργασία στην ανατροφή απογόνων επομένως έχει μεγάλη εξελικτική αξία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να πούμε απλοϊκά ότι οι απόγονοί μας είναι απαιτητικοί, άρα εξελίχθηκε η μονογαμία.

Για την εξέλιξη των ανθρώπινων δεσμών ζεύγους έχουν προταθεί διαφορετικοί και πιθανότατα αλληλεπικαλυπτόμενοι μηχανισμοί:

• πατρική και μητρική επένδυση,
• παροχή πόρων,
• επιλογή συντρόφου,
• ανταγωνισμός,
• δημογραφικές και οικολογικές συνθήκες.

Δεν διαθέτουμε μία και μοναδική ιστορία που να εξηγεί τα πάντα. Και αυτό είναι σημαντικό να το λέμε, επειδή η εξελικτική ψυχολογία έχει μια μικρή αδυναμία στις ωραίες ιστορίες που αρχίζουν με "Οι πρόγονοί μας..." και τελειώνουν σαν να ήμασταν όλοι εκεί κρυμμένοι πίσω από την κουρτίνα και κρατούσαμε τα πρακτικά.

Ωραία. Άρα είμαστε μονογαμικοί! Να δω νετφλιξ τώρα;

Ωπ ωπ ωπ... Όχι τόσο γρήγορα. Μείνε λίγο μαζί μου ακόμη.

Ο δεσμός ζεύγους δεν συνεπάγεται ένα μοναδικό και άκαμπτο σύστημα ζευγαρώματος.

Ο άνθρωπος είναι η τέλεια, η απόλυτη διαφήμιση της μεταβλητότητας.

Στην ανθρωπολογική και ιστορική καταγραφή βρίσκουμε μονογαμία, πολυγυνία, σπανιότερα πολυανδρία, διαζύγιο, επαναγάμους και διαδοχικούς μακροχρόνιους δεσμούς. Και ακόμη ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιήσει διαφορετικές στρατηγικές σε διαφορετικές περιόδους της ζωής του.

Μπορεί να έχει πολλούς συντρόφους σε μια περίοδο, έναν μακροχρόνιο σύντροφο σε κάποια άλλη, να χωρίσει και αργότερα να δημιουργήσει έναν νέο μακροχρόνιο δεσμό.

Η λεγόμενη σειριακή μονογαμία είναι ίσως το πιο γνώριμο παράδειγμα:

Ένας σύντροφος κάθε φορά παιδιά μην μπλέκουμε και τα ονόματα.

Όχι απαραίτητα ένας σύντροφος για πάντα.

Έτσι σας ακούγεται καλύτερα;

Και η ανατομία μας; Δεν μπορεί να λύσει το μυστήριο;

Το έχουν προσπαθήσει. Αλλά αντί για ετυμηγορία, πήραμε ενδείξεις.

Η διαφορά μεγέθους μεταξύ ανδρών και γυναικών, κυνόδοντες, μέγεθος όρχεων, χαρακτηριστικά του σπέρματος και διάφοροι άλλοι δείκτες έχουν χρησιμοποιηθεί για να βγάλουμε συμπεράσματα σχετικά με τον ανταγωνισμό για συντρόφους και τα προγονικά ανθρώπινα συστήματα ζευγαρώματος.

Όλα αυτά μπορούν να δώσουν ενδείξεις. Κανένα όμως δεν είναι ένα βιολογικό Tinder που γράφει: Homo sapiens - relationship status: Monogamous.

Η ανθρώπινη εξελικτική ιστορία δεν ανακατασκευάζεται με ασφάλεια από ένα ανατομικό χαρακτηριστικό.

Οπότε όταν βλέπουμε κάποιον να λέει ότι το μέγεθος των όρχεων αποδεικνύει ότι είμαστε πολυγαμικοί ή ότι ο σεξουαλικός διμορφισμός αποδεικνύει ότι είμαστε μονογαμικοί, καλό είναι να κρατάμε μικρό καλάθι.

Η πραγματικότητα είναι πιο μπερδεμένη.

...Ως συνήθως.

Αν λοιπόν είμαστε τόσο ευέλικτοι, γιατί "κέρδισε" η μονογαμία;

Εδώ γίνεται ενδιαφέρουσα η συζήτηση (έστω... ο μονόλογος που κάνω στο κεφάλι μου, σκάστε) γιατί υπάρχει μια φαινομενική αντίφαση.

Στην ανθρωπολογική καταγραφή οι περισσότερες κοινωνίες έχουν επιτρέψει κάποια μορφή πολυγυνίας. Σήμερα όμως η θεσμική μονογαμία είναι το κυρίαρχο νομικό μοντέλο στις περισσότερες ανεπτυγμένες κοινωνίες.

Γιατί; Τι συνέβη;

Πρώτα απ' όλα, ας ξεχωρίσουμε κάτι θεμελιώδες.

Άλλο το πώς οργανώνει μια κοινωνία τον γάμο και άλλο το αν οι άνθρωποί της κάνουν ποτέ σεξ έξω από αυτόν.

Η μονογαμία δεν χρειάζεται να εξαλείψει κάθε παράλληλη σεξουαλική συμπεριφορά για να λειτουργεί ως θεσμός.

Ο γάμος ιστορικά δεν οργανώνει μόνο ποιος κοιμάται με ποιον.

• Οργανώνει νοικοκυριά.
• Παιδιά.
• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Συγγένειες.
• Υποχρεώσεις.
• Μεταβίβαση πόρων.

Και τότε ένας νόμιμος σύζυγος κάθε φορά μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο σύστημα ακόμη κι αν κάποιοι από τους ανθρώπους που ζουν μέσα σε αυτό το σύστημα κατά καιρούς ξενοπηδάνε (tres chic!) και κάπου αλλού.

Ο θεσμός δεν χρειάζεται να ελέγχει την επιθυμία. Δεν είναι αυτή η δουλειά του. Χρειάζεται να οργανώνει σχετικά προβλέψιμα την κοινωνική ζωή.

Και μπορεί η μονογαμία να είχε πλεονεκτήματα για ολόκληρες κοινωνίες;

Υπάρχει μια υπόθεση γι' αυτό.

Σύμφωνα με μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης, η επιβολή μονογαμικού γάμου μπορεί σε ορισμένες συνθήκες:

να μειώνει τον ανταγωνισμό μεταξύ ανδρών για πολλές συζύγους, 

να περιορίζει μεγάλες ανισότητες στην πρόσβαση σε γάμο και 

να μεταφέρει μεγαλύτερο μέρος της ανδρικής προσπάθειας από την αναζήτηση επιπλέον συντρόφων προς το νοικοκυριό και τα παιδιά (ΧΑ, τους παγίδευσαμε!). 

Έχουν επίσης προταθεί επιδράσεις στην κοινωνική σταθερότητα, στις επενδύσεις στους απογόνους και στην οικονομική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Αυτά είναι επιστημονικές υποθέσεις με υποστηρικτικά δεδομένα, όχι κάποιος οριστικός νόμος που λέει:

πολυγαμία = χάος,

μονογαμία = πολιτισμός.

Νεότερες ανασκοπήσεις επισημαίνουν ότι οι σχέσεις μεταξύ πολυγυνίας, ανταγωνισμού, ανισότητας και κοινωνικών αποτελεσμάτων είναι σύνθετες και ότι ορισμένες προβλέψεις δεν έχουν επιβεβαιωθεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις μελέτες.

Και φυσικά οι ίδιοι οι άνθρωποι που θα έχαναν από την πολυγυνία είχαν λόγους να προτιμήσουν περιορισμούς της.

Τι εννοεί ο ποιητής;

Εννοεί ότι αν οι πολύ πλούσιοι ή ισχυροί μπορούν να συγκεντρώνουν πολλούς συζύγους, οι λιγότερο ισχυροί άνδρες έχουν προφανώς διαφορετικό συμφέρον. Που πας ρ3 μπιυρδα Καραβάγγο ένα πράγμα.

Αλλά ούτε οι γυναίκες (όχι πως τις ρώτησε κανείς) αποτελούν ενιαίο μπλοκ συμφερόντων. Ανάλογα με τους πόρους, τη θέση, τις διαθέσιμες επιλογές και την κοινωνική οργάνωση, τα πιθανά οφέλη και κόστη της πολυγυνίας αλλάζουν.

Οι κοινωνικοί θεσμοί σπανίως δημιουργούνται επειδή αυτό ήθελαν όλοι. Δημιουργούνται μέσα από συγκρούσεις συμφερόντων, εξουσία, οικονομία, θρησκεία και ιστορική συγκυρία. Το ξέρουμε; Το ξέρουμε. Κι αν δεν το ξέραμε, το μάθαμε.

Και εδώ μπαίνει η Ιστορία

Η θεσμική μονογαμία που σήμερα μας φαίνεται σχεδόν αυτονόητη δεν έπεσε από τον ουρανό ούτε προέκυψε αυτομάτως από τα γονίδιά μας.

Οι ρίζες του δυτικού μοντέλου βρίσκονται ήδη στην κλασική Ελλάδα και στη Ρώμη. Αργότερα ο Χριστιανισμός διαμόρφωσε και επέβαλε ένα πολύ συγκεκριμένο πρότυπο γάμου, και στη συνέχεια τα ευρωπαϊκά κράτη ανέλαβαν σταδιακά όλο και μεγαλύτερο μέρος της νομικής ρύθμισης του γάμου.

Με την παγκόσμια πολιτική και οικονομική επέκταση της Ευρώπης, το συγκεκριμένο μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τον τόπο όπου είχε διαμορφωθεί.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε νομικά την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1953, η Ινδία (για την πλειονότητα των πολιτών) το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα η σημερινή παγκόσμια κυριαρχία της μονογαμίας δεν είναι απλώς μέτρηση της ας πούμε... φυσικής ανθρώπινης προτίμησης.

Είναι επίσης αποτέλεσμα πολιτισμικής διάδοσης, νόμων, θρησκειών και κρατικών θεσμών.

Και αυτό αλλάζει την ερώτηση σε:

- Αφού σήμερα οι περισσότεροι παντρεύονται μονογαμικά, μήπως αυτό αποδεικνύει ότι είμαστε φυσικά μονογαμικοί;

Όχι.

Αποδεικνύει ότι ένα συγκεκριμένο σύστημα γάμου αποδείχθηκε ιστορικά εξαιρετικά επιτυχημένο στο να εξαπλώνεται και να θεσμοποιείται.

Δεν είναι το ίδιο πράγμα, Ε;

Και τότε γιατί υπάρχει ακόμη το "σπορ της ξεπέτας";

Επειδή θεσμικό σύστημα και η ανθρώπινη σεξουαλική ψυχολογία δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Η εξωσυντροφική σεξουαλική συμπεριφορά εμφανίζεται σε πολλούς πολιτισμούς, ακόμη και εκεί όπου υπάρχουν ισχυρές κοινωνικές απαγορεύσεις εναντίον της. Σε διαπολιτισμικά δεδομένα βρίσκουμε κοινωνίες όπου το εξωσυζυγικό σεξ είναι συχνό παρά την ύπαρξη κανόνων που το καταδικάζουν.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι επιδίδονται στο συγκεκριμένο σπορ.

Οι εκτιμήσεις διαφέρουν αρκετά ανάλογα με τον πληθυσμό, τον ορισμό της απιστίας και τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η έρευνα. 

Σε μεγάλη μετα-ανάλυση 305 μελετών, με περισσότερους από 500.000 συμμετέχοντες από 47 χώρες, η σταθμισμένη εκτίμηση για σεξουαλική απιστία κάποια στιγμή στη ζωή ήταν περίπου 17,5%. Τα δεδομένα όμως προέρχονταν δυσανάλογα από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, άρα δεν έχουμε λόγο να αντιμετωπίσουμε το 17,5% ως κάποια παγκόσμια ανθρώπινη σταθερά. Αν με ρωτάτε, και σιγά μην έλεγαν την αλήθεια. Άλλο θέμα αυτό.

Και εδώ η καχυποψία μου δεν αποδεικνύεται εντελώς αντιεπιστημονική. Οι αναφερόμενοι αριθμοί αλλάζουν ακόμη και ανάλογα με τον τρόπο που τίθεται η ερώτηση και με το πόσο ιδιωτικά μπορούν να απαντήσουν οι συμμετέχοντες.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η εξωσυζυγική πατρότητα είναι στις περισσότερες καλά μελετημένες δυτικές ομάδες πολύ χαμηλότερη (γύρω στο 1–2%) αν και υπάρχουν πληθυσμοί με εντυπωσιακά μεγαλύτερα ποσοστά, πράγμα που μας θυμίζει ξανά ότι η ανθρώπινη ποικιλότητα είναι τεράστια.

Εδώ βέβαια δεν έχω το θέμα "σιγά μην είπαν την αλήθεια", γιατί οι σχετικές εκτιμήσεις βασίζονται σε γενετικά δεδομένα. Και για να μην αρχίσουμε πάλι να φτιάχνουμε καθολικούς κανόνες, σε μελέτη στους Himba της Ναμίμπια η εκτίμηση της εξωσυζυγικής πατρότητας έφτασε περίπου στο 48%.

Ο Homo sapiens ξαναπετάχτηκε από το κουτάκι που πήγαμε να τον βάλουμε.

Άρα ο άνθρωπος μπορεί να διατηρεί θεσμούς μονογαμικού γάμου ενώ μέρος του πληθυσμού αποκλίνει σεξουαλικά από αυτούς.

Καμία αντίφαση.

Ο ένας μηχανισμός οργανώνει κοινωνίες.

Ο άλλος αφορά ανθρώπινες επιθυμίες και επιλογές.

Και φυσικά αλληλεπιδρούν, αλλά επίσης δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Και τελικά τι σημαίνει "φυσικό";

Ρωτάμε "Ποιο είναι το φυσικό σύστημα για τον άνθρωπο;" σαν να πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει μόνο ένα. Αλλά η δυνατότητα ενός οργανισμού να τροποποιεί τη συμπεριφορά του ανάλογα με τις κοινωνικές και οικολογικές συνθήκες είναι και αυτή βιολογικό χαρακτηριστικό.

Λέγεται συμπεριφορική πλαστικότητα.

Ο πολιτισμός δεν είναι κάποιο ξένο πράγμα που ήρθε και έπεσε πάνω στη "φύση" μας.

Ο πολιτισμός είναι κάτι που παράγει ένα βαθιά κοινωνικό ζώο, και στη συνέχεια αυτός ο πολιτισμός επηρεάζει τη συμπεριφορά του.

Οπότε:

- Η πολυγαμία είναι αφύσικη;

Όχι.

- Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του μονογαμικός;

Πάλι όχι ως καθολική περιγραφή.

Και μάλιστα ακόμη κι αν αύριο βρίσκαμε αδιάσειστα στοιχεία ότι οι περισσότεροι πρόγονοί μας ζευγάρωναν με έναν συγκεκριμένο τρόπο, αυτό δεν θα μας έλεγε τι πρέπει να κάνουμε σήμερα.

Η επιθετικότητα είναι φυσική.

Ο ανταγωνισμός είναι φυσικός.

Η συνεργασία επίσης είναι φυσική.

Το "φυσικό" δεν σημαίνει αυτομάτως καλό, ηθικό ή επιθυμητό.

Η εξέλιξη περιγράφει. Δεν νομοθετεί.

Οπότε, για τελευταία φορά: τι ον είναι ο άνθρωπος;

Αν θέλουμε την πιο έντιμη επιστημονικά απάντηση:

Ένα εξαιρετικά κοινωνικό, συμπεριφορικά ευέλικτο πρωτεύον με ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους και περισσότερες από μία δυνατές στρατηγικές ζευγαρώματος.

Λίγο μεγάλο για μπλουζάκι, το παραδέχομαι.

Ας το κάνουμε μικρότερο:

Ευέλικτο. (Σας έφτιαξα. Μπαίνει και σε κούπα)

Δεν είμαστε κρυφά πολυγαμικοί που μας φυλάκισε ο πολιτισμός στη μονογαμία. Την εξασκούν όσοι θέλουν, με μεγάλη ευχέρεια μάλιστα. Δεν κρίνω. Παρατηρώ.

Ούτε γεννημένοι μονογαμικοί είμαστε που κατά καιρούς παρεκκλίνουμε από τη φυσική μας κατάσταση.

Η ικανότητα δημιουργίας σταθερού ζεύγους είναι ανθρώπινη.

Η δυνατότητα διαφορετικών στρατηγικών ζευγαρώματος επίσης είναι ανθρώπινη.

Η σειριακή αλλαγή μεταξύ τους είναι ανθρώπινη.

Και η κατασκευή κοινωνικών θεσμών που ρυθμίζουν όλα τα παραπάνω είναι (ίσως περισσότερο από οτιδήποτε άλλο) ανθρώπινη.

Ψάχνουμε λοιπόν επίμονα να βρούμε σε ποιο κουτάκι ανήκει ο άνθρωπος.

Και ο άνθρωπος, όπως συνήθως, έχει ήδη βγει από το κουτάκι και κάνει βόλτες.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker et al. — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20069721/

• Laura Fortunato — Reconstructing the History of Marriage Strategies in Indo-European-Speaking Societies: Monogamy and Polygyny

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21453006/

Διάβασα ένα απόσπασμα της Μαλβίνας Κάραλη (Περιθώριο, Κολλημένοι σε λάθος ανθρώπους) και κόλλησα σε μια σκέψη της.

Μου φάνηκε από εκείνες τις ενοχλητικές σκέψεις που στην αρχή θέλεις να απορρίψεις και ύστερα αρχίζουν να κάνουν βόλτες στο κεφάλι σου.

Η ιδέα, πολύ χοντρικά, ήταν αυτή:

Μήπως καμιά φορά επιλέγουμε τον λάθος άνθρωπο ακριβώς επειδή είναι λάθος;

Μήπως δηλαδή η ακαταλληλότητά του δεν είναι μόνο το πρόβλημα της σχέσης, αλλά και μέρος της χρησιμότητάς της;

Γιατί εύλογα θα πει κανείς, αν επιλέγω τον λάθος για να αποφύγω... ας πούμε τυχαία τη δέσμευση, τότε γιατί κολλάω πάνω του; Γιατί βασανίζομαι; Γιατί μπορεί να περάσουν χρόνια και να εξακολουθώ να τον σκέφτομαι;

Γιατί ίσως το κόλλημα δεν αναιρεί καθόλου την αποφυγή, λέει. Ίσως μερικές φορές είναι η ίδια η αποφυγή.

...Δε σε χάλασε, ε;

Μερικές φορές ο λάθος άνθρωπος είναι πράγματι ασφαλέστερος από τον σωστό.

Παράλογο; Καθόλου. 

Γιατί ο άνθρωπος που δεν μπορεί να είναι πραγματικά μαζί σου, που δεν είναι διαθέσιμος, που δεν ταιριάζει ο τρόπος ζωής σας, που θέλει άλλα πράγματα, που έχει χίλιους λόγους να μη λειτουργήσει η σχέση, σου προσφέρει κάτι που ο κατάλληλος άνθρωπος δεν μπορεί να σου προσφέρει.

Μια έτοιμη έξοδο κινδύνου.

Από την πρώτη στιγμή υπάρχει κάπου η αιτία της καταστροφής. Αν τελειώσει, ξέρεις γιατί. Σημειώνει;

• Δεν γινόταν
• Ήμασταν πολύ διαφορετικοί
• Δεν μπορούσε να μου δώσει αυτό που χρειαζόμουν
• Δεν ήταν διαθέσιμος

Υπάρχει εξήγηση. Υπάρχει ένοχος. Υπάρχει ένα ωραιότατο εργοστασιακό ελάττωμα στη σχέση, το οποίο μπορείς να δείξεις με το δάχτυλο όταν όλα πάνε κατά διαόλου.

Με έναν άνθρωπο όμως με τον οποίο θα μπορούσε πραγματικά να γίνει;

Ωωω... Εκεί τα πράγματα ζορίζουν. Δεν υπάρχει πια πού να κρυφτείς και όπως λένε και οι φίλοι μας οι Αγγλοσάξονες "You can run, but you can't hide".

Άρα ελλείψει λόγου για να φύγεις... σκέφτεσαι το ενδεχόμενο να μείνεις. Κι αυτό είναι τρομοκρατία! 

1. Να φανείς; (Χμμμ...)
2. Να δείξεις συναίσθημα χωρίς να τιμωρηθείς γι'αυτό; (Δύσκολο...)
3. Να ακούσεις τι θέλει ο άλλος χωρίς να τον κρίνεις; (Τρελό...)
4. Να διαπραγματευτείς και να απογοητευτείς σε κάποια θέματα χωρίς όμως να αναγκαστείς να φύγεις τρέχοντας; (Το χοντραίνουμε τώρα...)
5. Να επιτρέψεις σε έναν άλλο άνθρωπο να γίνει τόσο σημαντικός ώστε να αποκτήσει και τη δυνατότητα να σε πληγώσει; (Αδιανόητο..!)

Και κυρίως να παραδεχτείς κάτι πολύ λιγότερο ρομαντικό από το "δεν μπορώ να ζήσω χωρίς εσένα", αλλά επίπεδα πιο τρομακτικό για τα δικά μου δεδομένα, τουλάχιστον:

Σε θέλω πολύ στη ζωή μου, αλλά δεν το λέω όχι μόνο σε εσένα, αλλά ούτε καν στον εαυτό μου γιατί δεν μπορώ να ελέγξω τι θα κάνεις με αυτή τη γνώση, κι αυτό με πανικοβάλλει.

Και αυτό, κυρίες και κύριοι είναι η λεγόμενη "έκθεση".

Κι επειδή στους ανθρώπους αρέσει πάρα πολύ να μιλάμε για το πόσο φοβόμαστε την εγκατάλειψη, ξεχνάμε καμιά φορά ότι υπάρχει και ένας άλλος φόβος.

- Ω να σου γαμ... Και τώρα τι κάνουμε;

Γιατί έναν άνθρωπο που φεύγει μπορείς να τον θρηνήσεις, να τον βρίζεις, να τον εξιδανικεύεις, να ακούσεις καμία κατοσταριά καψουροτράγουδα κλαίγοντας, να πιεις όλο το Βόσπορο και να αναλύεις επί τέσσερα χρόνια τα παιδικά του τραύματα μαζί με τα δικά σου.

Αλλά...

Ο άνθρωπος που μένει είναι μια κατάσταση που απαιτεί συγκεκριμένο χειρισμό από εμάς. Όχι ο άνθρωπος. Η κατάσταση.

Και τώρα... Αρχίζουν τα δύσκολα. (Όταν τα έλεγε τραγουδιστά ο Ρουβάς, κοροιδεύατε γατάκια.)

Έχουμε μάθει να θεωρούμε ότι όσο περισσότερο υποφέρουμε για κάποιον, τόσο περισσότερο έχουμε αφεθεί σε αυτόν.

Δεν είμαι καθόλου σίγουρη πια ότι ισχύει. Μην πυροβολείτε οι απανταχού "ερωτοχτυπημένοι"... Θα εξηγηθώ η αναίσθητη!

Το λέω υπό την έννοια ότι μπορείς να υποφέρεις αφάνταστα για έναν άνθρωπο χωρίς ποτέ να έχεις χρειαστεί να σταθείς πραγματικά γυμνός και εκτεθειμένος απέναντί του. Καλύτερα τώρα;

Μπορείς να τον ποθείς. 

Να τον περιμένεις. 

Να ζηλεύεις. 

Να χωρίζεις και να ξαναγυρίζεις εκατό φορές. 

Να αναλύεις κάθε λέξη. 

Να πιστεύεις ότι χωρίς αυτόν τελειώνει ο κόσμος. 

Και παρ' όλα αυτά, να είσαι απλά ένας περιφερόμενος ερωτοχτυπημένος μεν, ρόλος δε. 

Κάπου στο βάθος, ξέρεις ότι έτσι αυτή η σχέση δεν μπορεί ποτέ να γίνει ολόκληρη. Δεν μπορεί. 

Έχω άδικο;

Κάτι λείπει... Και το ξέρεις. Δεν ξέρω τί. Οτιδήποτε. Σίγουρα όμως υπάρχει μια θεμελιώδης ασυμβατότητα που καθιστά τη σχέση σχεδόν καταδικασμένη εξαρχής.

Και ακριβώς εκεί είναι που γίνεται... ασφαλής. Επειδή δεν κινδυνεύεις ποτέ να μάθεις τι θα συνέβαινε αν υπήρχε απέναντί σου ένας άνθρωπος που μπορούσε πραγματικά να σε συναντήσει. 

Όχι να σε κυνηγά, να σε κρατά σε αγωνία, να εμφανίζεται και να εξαφανίζεται.

Να σε συναντήσει κάπου επιτέλους. Κανονικά. Ισότιμα. Χωρίς παιχνίδια.

Χωρίς το όποιο εμπόδιο που θα αναλάβει κάποια στιγμή στο μέλλον να διαλύσει τα πάντα για λογαριασμό σας. 

Χωρίς να μπορείς να αποδώσεις όλη την ιστορία στην ακαταλληλότητα κάποιου από τους δύο σας. 

Χωρίς να υπάρχει κάποιος τοίχος πάνω στον οποίο ξέρεις εξαρχής ότι θα πέσετε με εκατό.

Υπάρχει μόνο ένας άνθρωπος απέναντί σου και η πιθανότητα να συνδεθείτε στ' αλήθεια.

Και τότε πρέπει να ρισκάρεις κάτι πολύ περισσότερο από έναν αποτυχημένο έρωτα. Πρέπει να ρισκάρεις να εκτεθείς. Να επιτρέψεις στον άλλον να σε γνωρίσει εκεί που δεν είσαι εντυπωσιακός, δυνατός, αυτάρκης ή μυστηριώδης. Να σε δει φοβισμένο. Ανασφαλή. Μικρό. Τρυφερό. Ανάγκη έχοντα (τι φρίκη κι αυτή για τους ορκισμένους αυτάρκεις).

Κι εκεί λες... Εδώ είμαστε! Σε θέλω ακριβώς επειδή δεν χρειάζεται να εκτεθώ. Και το κυριότερο, δεν χρειάζεται να αποκτήσεις σημασία! Πραγματική σημασία.

Γιατί όσο ο άλλος παραμένει "ο λάθος", υπάρχει πάντοτε ένα κομμάτι σου που στέκεται λίγο πιο πίσω και παρατηρεί σαν την κουτσομπόλα της γειτονιάς.

Μπορεί να φωνάζεις ότι θα πεθάνεις χωρίς αυτόν, αλλά κάπου υπάρχει η γνώση ότι το πράγμα είναι ελαττωματικό.

Και μάλλον αυτό εννοεί η Μαλβίνα όταν λέει ότι ο λάθος άνθρωπος διασφαλίζει την ανεξαρτησία.

Όχι ότι δεν δεσμεύεσαι μαζί του πρακτικά. Μπορεί να μείνεις χρόνια. Μπορεί να παντρευτείς κιόλας (που και πολλοί το κάνετε). Αλλά...! Η ανεξαρτησία εντοπίζεται στο μικρό ψυχικό καταφύγιο που σου εξασφαλίζει η ίδια η ακαταλληλότητα της σχέσης. 

Το:

• Έτσι κι αλλιώς δεν μπορούσε να με καταλάβει.
• Έτσι κι αλλιώς δεν ταιριάζαμε.
• Έτσι κι αλλιώς δεν μπορούσε να μου δώσει όσα χρειαζόμουν.
• Έτσι κι αλλιώς κάποτε θα τελείωνε.

Και το "έτσι κι αλλιώς" είναι θαυμάσια πανοπλία!

Το ακόμη πιο ενδιαφέρον όμως είναι τι συμβαίνει όταν "ο λάθος" άνθρωπος κι εμείς χωρίζουμε τα τσανάκια μας.

Τότε φεύγει ο άνθρωπος και μένει η λειτουργία του. Το φάντασμα. Και τότε αρχίζει το άλλο πανηγύρι. Το Αυγουστιάτικο, το γνήσιο. 

Μπορεί κάθε άνθρωπος που εμφανίζεται μετά να συγκρίνεται μαζί του. Κανείς δεν προκαλεί την ίδια ένταση. Κανείς δεν σε αναστατώνει τόσο. Κανείς δεν σε κάνει να χάσεις το μυαλό σου.

Άρα;

Δεν είναι "the one". Και συνεχίζεις να κουβαλάς τον προηγούμενο σαν απόδειξη μιας καταδικασμένης μεν, μεγάλης αγάπης δε. Σας φάγαν τα κυκλώματα!

Μόνο που ίσως... "Ίσως" λες, μπούρδες! Δεν κουβαλάς κανέναν μαζί σου μόνο και μόνο επειδή υπήρξε δήθεν (ναι "δήθεν", σωπάτε) μεγάλος έρωτας. Ίσως τον κουβαλάς επειδή είναι χρήσιμος. Γιατί όσο υπάρχει μέσα σου εκείνος, κανείς άλλος δεν μπορεί να πλησιάσει εντελώς. Και αυτό βολεύει.

Ο λάθος άνθρωπος έχει γίνει ο ιδανικός σωματοφύλακας. Δεν χρειάζεται καν να είναι παρών. Το φάντασμά του κάνει μια χαρά τη δουλειά.

Κι εδώ να κάνω μια διευκρίνιση.

Όταν λέω "σωστός", "λάθος", "όμοιος", δεν εννοώ ότι κάπου υπάρχει ένας προκαθορισμένος άνθρωπος που είναι φτιαγμένος για εμάς. Μην τρελαθούμε. 

Ούτε ότι "όμοιος" σημαίνει ότι διαβάζετε τα ίδια βιβλία, ακούτε τα ίδια τραγούδια ή έχετε τα ίδια πτυχία. Όμοιος, όπως το εννοώ εγώ εδώ, είναι ο άνθρωπος που μπορεί να σταθεί απέναντί σου ως ίσος. Με τον οποίο υπάρχει πραγματική δυνατότητα αμοιβαιότητας. Που δεν χρειάζεται να πάθετε αλληλεξάρτηση. Δεν χρειάζεται να τον κυνηγιέστε. Δεν χρειάζεται να αποδείξει κανείς ότι αξίζει. Και κυρίως, δεν σου παρέχει ένα τεράστιο, προφανές ελάττωμα της σχέσης για να κρυφτείς πίσω του.

Απλώς είναι εκεί. Κι εσύ πρέπει να είσαι επίσης εκεί. Ολόκληρος.

Και αρχίζω να σκέφτομαι ότι για ορισμένους ανθρώπους αυτό μπορεί πράγματι να είναι πολύ πιο δύσκολο από το να κυνηγούν για χρόνια μια αδύνατη αγάπη.

Γιατί η "αδύνατη" αγάπη έχει δράμα. Και το δράμα μας δίνει μια αποστολή, πως το λένε. Να τον κερδίσω. Να την κάνω να με αγαπήσει. Να ξεπεράσουμε το εμπόδιο. Να επιστρέψει. Να αλλάξει. Να καταλάβει. Να κάνει η μάνα!

Κάθε μέρα υπάρχει κάτι να λύσουμε, λες και δεν είχαμε ήδη αρκετά.

Η αμοιβαιότητα από την άλλη, δεν σου δίνει τέτοιο παιχνίδι. Σου λέει κάτι πολύ απλούστερο και πολύ πιο εφιαλτικό:

- Εγώ είμαι εδώ. Με τα καλά μου, τα στραβά μου και τ' ανάποδά μου. Και μ'αρέσεις. Εσύ; Που βρίσκεσαι;

Και τώρα δεν υπάρχει κανείς για να παίξεις.

Γι' αυτό η σκέψη της Μαλβίνας μού αρέσει τόσο.

Όχι επειδή πιστεύω ότι κάθε φορά που ερωτευόμαστε έναν ακατάλληλο άνθρωπο κρύβεται από πίσω κάποιος φόβος δέσμευσης. Όχι.

Μου αρέσει επειδή μου δίνει πάτημα για να αντιστρέψω μια πολύ κοινή βεβαιότητα. 

Ότι ο άνθρωπος για τον οποίο υποφέρουμε περισσότερο είναι αναγκαστικά και ο άνθρωπος απέναντι στον οποίο υπήρξαμε περισσότερο εκτεθειμένοι. 

Ξέρετε, τις περισσότερες φορές αυτά τα δύο απέχουν ωκεανούς ολοκλήρους. Όλη αυτή η ένταση και ο πόνος έχει χτιστεί γύρω από μια σχέση που, ακριβώς επειδή δεν μπορούσε να γίνει πραγματικά ασφαλής και αμοιβαία, μας γλίτωσε από κάτι που φοβόμασταν ακόμη περισσότερο. Να βρούμε έναν άνθρωπο με τον οποίο θα μπορούσε να γίνει.

Και τότε να μην έχουμε άλλη δικαιολογία.

Γιατί με τον λάθος άνθρωπο μπορείς να περάσεις εκατό χρόνια παλεύοντας με το αδύνατο.

Με τον σωστό θα χρειαστεί να κάνεις κάτι πολύ δυσκολότερο. Να ρίξεις τις άμυνες και να αφεθείς.

Που αν είναι δυνατόν, δηλαδή!!! Ποιος θα ήθελε κάτι τέτοιο;!

Διαβάζω πολύ συχνά τελευταία στα social μια φράση που λέει:

"Η απιστία δεν αφορά τον κερατωμένο".

Ακούγεται ωραία, δε λέω. Γιατί σου χαϊδεύει το κεφάλι και σου λέει με αγάπη:

-Μην το παίρνεις προσωπικά. Δεν είναι καν δικό σου θέμα!

Και είναι αλήθεια. Μόνο που… ειναι αλήθεια μόνο κατά το ήμισυ.

Η απιστία μπορεί να ξεκινάει από τουλάχιστον έναν άνθρωπο. Αλλά ποτέ δεν τελειώνει εκεί. 

Παίρνω βαθιά ανάσα και βουτάω με φόρα στο λαγούμι!

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να ξεδιαλύνουμε είναι ότι η λέξη "αποκλειστικότητα" σε μια σχέση, αυθαίρετα θεωρούμε πως σημαίνει ένα πράγμα ενώ περιγράφει τουλάχιστον πέντε. Τόσα μπορώ να σκεφτώ εγώ, τόσα θα σας πω...  (Εκ του "τόσα καταλαβαίνω, τόσα λέω").

Με αφορμή ένα αρκετά οικείο σε όλους μας γεγονός, που έχουμε ζήσει με διαφορετικούς πρωταγωνιστές ο καθένας μας (αδιάφορο το γεγονός αυτό καθαυτό στην προκειμένη) παρατήρησα πως έχουμε όλοι μας μια παράξενη συνήθεια.

Λέμε ότι πιστεύουμε στα λόγια. Ή στις πράξεις. Ή και στα δύο.

Στην πραγματικότητα, όμως, πολλές φορές πιστεύουμε περισσότερο απ’ όλα αυτό που θα θέλαμε να είναι αλήθεια.

Το να βρίσκεσαι ανάμεσα σε πολλούς ανθρώπους δεν σημαίνει ότι είσαι συνδεδεμένος. Μερικές φορές, οι κοινωνικοί κύκλοι είναι απλώς μια θορυβώδης εκδοχή της μοναξιάς. Οι σχέσεις που δεν αγγίζουν την ψυχή δεν γεμίζουν το κενό. Το τονίζουν.

Να μια παρεξήγηση που τη μαθαίνουμε από μικροί και τη κουβαλάμε μέχρι πολύ αργότερα από όσο θα έπρεπε. 

Ότι η μοναξιά είναι η απουσία ανθρώπων.

Ε, δεν είναι.

Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του γλώσσα.

Και σχεδόν ποτέ δεν είναι οι λέξεις.

Είναι οι μικρές επαναλαμβανόμενες κινήσεις. Παράξενες συνήθειες. Ψυχαναγκαστικά ίχνη που στην αρχή μοιάζουν ασήμαντα, αλλά στην πραγματικότητα είναι χάρτες.

Γιατί οι άνθρωποι δεν λένε πάντα τι νιώθουν. Αλλά το δείχνουν. Συνεχώς. Και αν κάτσεις να παρατηρήσεις, σιγά σιγά φτιάχνεις ένα προσωπικό λεξικό για τον καθένα.

Όλοι ξέρουμε, ακόμη κι αν δεν το παραδεχόμαστε, ότι κανείς δεν βγαίνει από μια σχέση ίδιος με πριν.

Οι άνθρωποι που περνούν από τη ζωή μας, κι ακόμη περισσότερο εκείνοι που αγαπήσαμε ή μας αγάπησαν, αφήνουν μέσα μας αποτυπώματα. Άλλα είναι ανεπαίσθητα και άλλα τόσο βαθιά που συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη κι όταν η σχέση έχει τελειώσει εδώ και χρόνια.

Δεν αλλάζουν μόνο οι αναμνήσεις μας. Αλλάζει ο τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο. Οι αντοχές μας. Οι προσδοκίες μας. Οι φόβοι μας. Οι ανάγκες μας. Ακόμη και η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

Αυτό δεν είναι αδυναμία ούτε εξάρτηση.

Είναι η φυσική συνέπεια της ανθρώπινης σύνδεσης.

Για χρόνια πίστευα κι εγώ ότι αυτό είναι το ώριμο. Το λένε και αρκετοί ψυχοβγάλτες. "Εάν σε ενοχλεί κάτι πες το. Μην το κρατάς. Δεν κάνει..." 

Μέχρι που άρχισα να παρατηρώ κάτι παράξενο...

Οι περισσότερες δύσκολες συζητήσεις που έκανα υπό την επήρεια θυμού δεν οδηγούσαν σε μεγαλύτερη κατανόηση. Οδηγούσαν σε μεγαλύτερη απόσταση και σε υπογλώσσια νέα κοπέλα, κρίμα...

Για λίγα δευτερόλεπτα, οι περισσότεροι πίστεψαν πως όλα ήταν μέρος της χορογραφίας. Ήταν λογικό. Στην καλλιτεχνική κολύμβηση οι αθλήτριες περνούν μεγάλο μέρος του προγράμματός τους κάτω από το νερό. Για έναν θεατή δεν ήταν εύκολο να καταλάβει ότι κάτι είχε πάει στραβά.

Ασφάλεια. 

Όχι η κοινωνική, η "να είμαστε καλά" και τα λοιπά ψευτοκουβεντιαστά. 

Η άλλη. Η αληθινή. Η βαθιά. Η "μπορώ να είμαι ο εαυτός μου χωρίς να συμμαζεύομαι".

Πότε ήταν η τελευταία φορά που το νιώσατε;

Ε, εκεί ανήκετε. Όχι επειδή εύκολο, αλλά επειδή δεν φοβάστε πια να φανείτε πόσο ατελείς είστε. 

Ασφάλεια είναι να μη χρειάζεται να μεταφράζεις τον εαυτό σου. Να μη ρυθμίζεις την ένταση της ψυχής σου για να μην τρομάξει ο άλλος.Να μη μετράς τις λέξεις σου, μη φοβάσαι μήπως ακουστείς υπερβολικός, needy ή "πολύ".

Ασφάλεια είναι να πεις "δεν είμαι καλά" και να μην σε κοιτάξουν κουρασμένα. Να δείξεις ευάλωτος χωρίς να την πληρώσεις. Να μην χρειάζεται να αποδείξεις τίποτα. 

Εκεί ανήκετε.Κι εσείς, κι εγώ και όλοι μας.

Στους ανθρώπους μπροστά στους οποίους αναπνέετε, όχι στους ανθρώπους μπροστά στους οποίους παίζετε ρόλο.

Όμως...

Μερικές φορές η ασφάλεια που νιώσαμε… ήταν ευσεβής πόθος. Όχι ψέμα ή χειραγώγηση. Απλά δική μας ανάγκη. Κι έχουμε πολλές.

Η ψεύτικη ασφάλεια έχει πείνα μέσα της. Έχει φουλ προσδοκία. Έχει το κομμάτι μας εκείνο που ακόμα ψάχνει μία ματιά, μια φράση, μια χειρονομία που να λέει "είσαι εντάξει μαζί μου".

Μερικές φορές νομίζουμε ότι βρήκαμε σπίτι… γιατί είχαμε ανάγκη να βρούμε σπίτι.

Ένα χαμόγελο το κάναμε "με καταλαβαίνει". 

Μια αγκαλιά το κάναμε "με νιώθει". 

Μια νύχτα το κάναμε "όλα καλά".

Και όταν ήρθε η ώρα της αλήθειας, η ώρα που η ασφάλεια πρέπει να γίνει πράξη και όχι αίσθηση, ο άλλος δεν μπόρεσε. Όχι όμως επειδή δεν ήθελε. Επειδή δεν είχε τα εργαλεία, τα κότσια ή τη συναισθηματική αντοχή. Συμβαίνει... Ας μην κατηγορούμε κανέναν. Άλλοι μπορούμε άλλοι δεν μπορούμε.Και κάποιες φορές αυτό το "δεν" το βλέπουμε μόνο όταν μας έρθει κατάμουτρα.

Η αληθινή ασφάλεια έχει ένα και μοναδικό γνώρισμα: Αντέχει την αλήθεια. Την καλή, την κακή, την άβολη. Δεν εξαφανίζεται.Δεν μαζεύεται. Κατανοεί ακόμα κι αν δεν συμφωνεί.

Η ψεύτικη ασφάλεια σπάει εύκολα. Και τότε καταλαβαίνεις ότι αυτό που νόμιζες ότι ήταν λιμάνι… ήταν απλώς το δικό σου όνειρο να βρεις επιτέλους μία όχθη πριν σε ξεβράσει η θάλασσα όπου λάχει. 

Αλλά ξέρεις τι;Και πάλι δεν είναι ήττα. Γιατί μέσα από την ψεύτικη ασφάλεια μαθαίνεις τι σημαίνει η αληθινή.Και τότε δεν ξαναμπαίνεις εύκολα σε σπίτια από χαρτόνι.

Ανήκουμε εκεί που δεν χρειάζεται να παίζουμε. 

Ανήκουμε εκεί που χωράει η άβολη αλήθεια μας. 

Ανήκουμε εκεί που η ασφάλεια είναι συνεπής, αμφίδρομη και χωρίς προϋποθέσεις. 

Και όταν τελικά το βρούμε αυτό το μέρος δεν το αισθανόμαστε απαραίτητα. 

Αλλά σίγουρα μπορούμε επιτέλους να ανασαίνουμε βαθιά και ελεύθερα. 

Και αυτό είναι τέλειο ρε γαμώτο.