Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Το πρόβλημα ήταν πιο... Οργανικό.

Μέσα σε ένα relay του Harvard Mark II είχε σφηνώσει ένας σκόρος.

Οι μηχανικοί τον έβγαλαν, τον κόλλησαν με σελοτέιπ στο ημερολόγιο του μηχανήματος και έγραψαν από κάτω:

"First actual case of bug being found."

(Η πρώτη πραγματική περίπτωση που βρέθηκε bug)

...Και κάπως έτσι ένα ταπεινό λεπιδόπτερο εξασφάλισε μεταθανάτια καριέρα στην ιστορία της πληροφορικής.

Έτσι διάβασα και έτσι κυκλοφορεί στα social. 

Μόνο που τώρα χρειάζεται η πρώτη διόρθωση στον, κατά τα άλλα, πολύ ωραίο μύθο.

Η λέξη bug δεν γεννήθηκε εκείνη την ημέρα. Οι μηχανικοί χρησιμοποιούσαν τη λέξη για μικρές τεχνικές δυσλειτουργίες ήδη από τον 19ο αιώνα. Ο Thomas Edison μιλούσε για "bugs" στα ηλεκτρικά κυκλώματα από τη δεκαετία του 1870.

Και γιατί bug και όχι hair; Όχι pin, roach... Ξέρω κι εγώ... Γιατί όχι κάτι άλλο;

Στα αγγλικά η λέξη bug είχε πολύ παλιότερα μια σημασία κοντά στο "μικρό ενοχλητικό πράγμα / φόβητρο / κάτι που σε ταλαιπωρεί και δεν το βρίσκεις εύκολα". Συνδέεται ετυμολογικά με παλιότερες λέξεις όπως bugbear και bugaboo, δηλαδή κάτι σαν φόβητρο ή ενοχλητικό "δαιμονάκι". Αργότερα η λέξη χρησιμοποιήθηκε και γενικότερα για μικρά έντομα. Διαδικτυακό λεξικό ετυμολογίας

Στην τηλεγραφία του 19ου αιώνα, όμως, το bug απέκτησε πολύ συγκεκριμένη τεχνική χροιά. Στα τηλεγραφικά κυκλώματα εμφανίζονταν μικρά, ενοχλητικά, συχνά δύσκολο να εντοπιστούν σφάλματα ή ψευδή σήματα. Οι μηχανικοί τα αποκαλούσαν bugs και χρησιμοποιούσαν μέχρι και τον όρο bug trap για διατάξεις που εξουδετέρωναν τέτοια προβλήματα.

Και ο Edison το διασκέδαζε κιόλας! Σε επιστολή του το 1878 μιλά για ένα πρόβλημα στο τηλέφωνό του σαν να ήταν πραγματικό έντομο και γράφει ότι το "έντομο" φαίνεται να βρίσκει ευνοϊκές συνθήκες στα κυκλώματα κλήσης. Δηλαδή η μεταφορά "ένα μικρό διαβολάκι έχει χωθεί μέσα και χαλάει τη μηχανή" ήταν ήδη ζωντανή και χρησιμοποιούταν. IEEE Spectrum

Το bug δηλαδή ήταν τέλειο επειδή ήταν αόριστο. Κάτι μικρό, ενοχλητικό, κρυμμένο, που προκαλεί ανεξήγητη δυσλειτουργία.

Κάπως σαν να λέγαμε ελληνικά: Κάποιο διαβολάκι έχει μπει μέσα.

Και γι’ αυτό η ατάκα του 1947 είναι τόσο καλή. Το αστείο δεν ήταν "α, βρήκαμε ένα ζουζούνι και από σήμερα θα λέμε τα σφάλματα bugs".

Ήταν ακριβώς το αντίστροφο. "Τόσα χρόνια λέμε τα τεχνικά προβλήματα bugs και τώρα βρήκαμε επιτέλους ένα πραγματικό bug (ζωύφιο) μέσα στη μηχανή."

Γι’ αυτό άλλωστε το σημείωμα γράφει actual bug.

Και τώρα ακολουθεί η δεύτερη διόρθωση.

Η γυναίκα με την οποία συνδέθηκε για πάντα η ιστορία, η Grace Murray Hopper, δεν ξέρουμε αν ήταν εκείνη που ανακάλυψε προσωπικά τον σκόρο. Το Smithsonian αναφέρει ότι τον βρήκαν οι μηχανικοί που δούλευαν στον Mark II και ότι το συγκεκριμένο ημερολόγιο πιθανότατα δεν ήταν καν δικό της.

Η Hopper όμως ήταν μέλος της ομάδας και αργότερα διηγούνταν την ιστορία στις διαλέξεις της. Εκείνη και οι συνάδελφοί της συνέβαλαν ώστε τα bug και debugging να μπουν για τα καλά στο λεξιλόγιο των προγραμματιστών.

Αν όμως σταματούσαμε εδώ, θα ήταν προσβολή για την ίδια.

Γιατί ο σκόρος ήταν απλώς ένα ωραίο ανέκδοτο.

Η Grace Hopper ήταν ένα από τα άτομα που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε τον προγραμματισμό (σκεφτόΣαστε βασικά, εγώ δεν σκέφτομαι τίποτα για τον προγραμματισμό).

Η Grace Brewster Murray γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη το 1906 και φαίνεται ότι είχε από μικρή μια ελαφρώς επικίνδυνη σχέση με την ερώτηση:

- Και πώς δουλεύει αυτό;

Σύμφωνα με μια ιστορία που διηγούνταν και η ίδια, όταν ήταν περίπου επτά ετών αποφάσισε να ανακαλύψει πώς λειτουργούσε ένα ξυπνητήρι.

Το διέλυσε. Δεν κατάφερε να το ξαναφτιάξει. Η λογική συνέχεια για ένα φυσιολογικό επτάχρονο θα ήταν να σταματήσει. Η Grace Hopper όμως διέλυσε κι άλλα. Μέχρι να την πάρει χαμπάρι η μητέρα της, είχαν πέσει θύματα της επιστημονικής της μεθόδου 7 (επτά) οικογενειακά ξυπνητήρια.

Τελικά της επέτρεψαν να πειραματίζεται μόνο με ένα. Ευτυχώς για την ανθρωπότητα, δηλαδή, μερικές φορές αυτό που ακούγαμε όλοι μικροί και άρχιζε με το "Μην το πειράζεις..." και συνέχιζε με "...αυτό που κρατάς" δεν πιάνει.

Η Hopper σπούδασε μαθηματικά και φυσική στο Vassar College και συνέχισε στο Yale, όπου πήρε μεταπτυχιακό το 1930 και διδακτορικό στα μαθηματικά το 1934. Κι αυτό, να σημειωθεί, σε μια εποχή όπου αυτό δεν ήταν ακριβώς η συνηθισμένη επαγγελματική διαδρομή μιας γυναίκας. 

Έπειτα δίδαξε μαθηματικά στο Vassar και πιθανότατα θα μπορούσε να είχε συνεχίσει μια απολύτως αξιοπρεπή ακαδημαϊκή καριέρα. Μόνο που ήρθε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και το 1943 η Hopper αποφάσισε να μπει στο αμερικανικό Ναυτικό.

Υπήρχαν όμως δύο μικρά προβλήματα.

Ήταν μεγαλύτερη από το συνηθισμένο όριο ηλικίας και ζύγιζε λιγότερο από το απαιτούμενο κατώτατο βάρος.

Με άλλα λόγια, το Ναυτικό κοίταξε αυτή τη μελλοντική Rear Admiral και αρχικά σκέφτηκε περίπου:

- Μμμ... Μπα, ούτε καν.

Χρειάστηκε ειδική εξαίρεση για να ενταχθεί στις WAVES, το γυναικείο σώμα της Naval Reserve.

Το 1944 βρέθηκε στο Harvard, στην ομάδα του Howard Aiken.

Και εκεί συνάντησε τον Harvard Mark I. Δεν ήταν υπολογιστής σαν αυτούς που ξέρουμε.

Ήταν ένας τεράστιος ηλεκτρομηχανικός μηχανισμός, μήκους περίπου ενός δωματίου, γεμάτος διακόπτες, relays και κινούμενα μέρη. Και η Hopper έγινε μία από τους πρώτους ανθρώπους που χρειάστηκε να μάθουν πώς ακριβώς δίνεις εντολές σε κάτι που ακόμη καλά καλά δεν είχε αποφασιστεί τι σημαίνει να προγραμματίζεις υπολογιστή.

Δηλαδή, το επάγγελμα ουσιαστικά κατασκευαζόταν ενώ το ασκούσαν.

Και τότε δημιουργήθηκε μια πολύ παράλογη αλλά πολύ απλή ερώτηση

Σήμερα γράφω σε Python:

print("Hello")

και κανείς δεν εντυπωσιάζεται ιδιαίτερα. Και πολύ καλά κάνει. Ούτε κι εγώ. 

Εκείνη την εποχή όμως ο προγραμματισμός ήταν πολύ πιο κοντά στη γλώσσα της ίδιας της μηχανής. Αριθμητικοί κωδικοί, διευθύνσεις μνήμης, εντολές που απαιτούσαν από τον άνθρωπο να προσαρμοστεί στον υπολογιστή.

Και η Hopper άρχισε να σκέφτεται κάτι που τότε φαινόταν σε πολλούς σχεδόν ανόητο.

- Γιατί;

Γιατί πρέπει ο άνθρωπος να μάθει να μιλά σαν μηχανή;

Γιατί να μη γράφει κάτι πιο κοντά στη δική του γλώσσα και να υπάρχει ένα πρόγραμμα που θα κάνει τη μετάφραση;

Σήμερα η ιδέα φαίνεται αυτονόητη. Τότε δεν ήταν καθόλου.

Ο compiler

Το 1952 η Hopper ολοκλήρωσε το A-0, ένα από τα πρώτα συστήματα compiler στην ιστορία.

Εδώ χρειάζεται να καταρρίψουμε και τον μύθο ότι η Grace Hopper εφηύρε μόνη της τον πρώτο compiler και τελείωσε.

Η ιστορία των πρώτων compilers έχει τεχνικές και ορολογικές αποχρώσεις και η έννοια του compiler εξελίχθηκε μαζί με τα ίδια τα συστήματα.

Αλλά το A-0 αποτελεί αναμφισβήτητα ένα από τα πρωτοποριακά πρώτα compiler systems και είχε χαρακτηριστικά που αναγνωρίζουμε στους μεταγλωττιστές που ακολούθησαν. 

Η ουσία της ιδέας ήταν επαναστατική:

Ας κάνουμε τον υπολογιστή να αναλάβει ένα μέρος της δουλειάς του προγραμματιστή. Δεν χρειάζεται ο άνθρωπος να ξαναγράφει από την αρχή κάθε στοιχειώδη διαδικασία. Μπορεί να χρησιμοποιεί ήδη γραμμένες υπορουτίνες και ένα πρόγραμμα να αναλαμβάνει να τις οργανώσει σε κάτι που μπορεί να εκτελέσει η μηχανή.

Γιατί το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της Hopper ήταν ότι δεν έβλεπε την ευκολία ως τεμπελιά. Την έβλεπε ως πρόοδο. Ο υπολογιστής υπάρχει για να αναλαμβάνει δουλειά από τον άνθρωπο. Όχι για να του δημιουργεί περισσότερη.

Και τώρα ας βάλουμε και λέξεις!

Η Hopper όμως δεν σταμάτησε εκεί.

Εργαζόμενη στην Eckert-Mauchly Computer Corporation και αργότερα στην UNIVAC, προχώρησε στην ανάπτυξη συστημάτων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν εκφράσεις πολύ πιο κοντά στην κανονική αγγλική γλώσσα.

Έτσι φτάσαμε στο FLOW-MATIC, την πρώτη γλώσσα επεξεργασίας δεδομένων που χρησιμοποίησε σε σημαντικό βαθμό αγγλικές λέξεις.

Και εδώ αρκετοί δεν ενθουσιάστηκαν καθόλου. Η αντίληψη τότε, ήταν ότι οι υπολογιστές κάνουν αριθμητική. Οι λέξεις είναι δουλειά των ανθρώπων.

Η Hopper επέμενε. Οι άνθρωποι των επιχειρήσεων δεν θα έπρεπε να μάθουν μια σχεδόν εξωγήινη σημειογραφία για να χρησιμοποιήσουν έναν υπολογιστή. Ο υπολογιστής μπορούσε να προσαρμοστεί σε αυτούς.

Εδώ είναι το σημείο όπου αρχίζει να διαφαίνεται γιατί η συνεισφορά της είναι πολύ μεγαλύτερη από έναν compiler.

Η Hopper προωθούσε μια διαφορετική φιλοσοφία για την τεχνολογία.

Μην αναγκάζεις εκατομμύρια ανθρώπους να προσαρμοστούν στη μηχανή αν μπορείς να προσαρμόσεις τη μηχανή στους ανθρώπους.

Και κάπως έτσι φτάνουμε στην COBOL.

Το 1959 δημιουργήθηκε μια επιτροπή με στόχο μια κοινή γλώσσα προγραμματισμού για επιχειρηματικές εφαρμογές. Από εκεί προέκυψε η COBOL - Common Business-Oriented Language.

Εδώ έχουμε άλλον έναν μύθο που αξίζει να ξεκαθαρίσουμε.

Όχι, η Grace Hopper δεν έγραψε μόνη της την COBOL. Η COBOL ήταν συλλογική δουλειά πολλών ανθρώπων στο πλαίσιο της CODASYL. Η Hopper όμως είχε σημαντική επιρροή στην κατεύθυνσή της. Το FLOW-MATIC αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους προδρόμους της και η ίδια εργάστηκε έντονα για την ανάπτυξη, τυποποίηση και διάδοσή της. 

Και η COBOL δεν υπήρξε κάποια ιστορική υποσημείωση που εξαφανίστηκε με τις διάτρητες κάρτες. Έγινε μία από τις σημαντικότερες γλώσσες επιχειρηματικού λογισμικού στην ιστορία και παρέμεινε για δεκαετίες βαθιά χωμένη σε τράπεζες, κυβερνητικά συστήματα, ασφαλιστικές εταιρείες και μεγάλα πληροφοριακά συστήματα.

Με άλλα λόγια, υπάρχει μια αξιοπρεπής πιθανότητα κάπου στον πλανήτη να τρέχει ακόμη κώδικας που κουβαλάει "DNA" από τις ιδέες της Grace Hopper.

Η γυναίκα που μοίραζε... νανοδευτερόλεπτα

Κι εδώ ερχόμαστε σε ένα από τα αγαπημένα μου fun facts. 

Η Hopper είχε ένα πρόβλημα ως καθηγήτρια και ομιλήτρια.

Πώς εξηγείς σε κάποιον πόσο μικρό είναι ένα nanosecond;

Ένα νανοδευτερόλεπτο είναι 0,000000001 δευτερόλεπτο.

Ωραία. Το διάβασες. Το ένιωσες; Το αντιλήφθηκες;

Οπότε η Hopper έπαιρνε κομμάτια σύρματος μήκους περίπου 30 εκατοστών. Αυτή είναι περίπου η απόσταση που μπορεί να διανύσει ένα ηλεκτρικό σήμα σε ένα νανοδευτερόλεπτο, και τα μοίραζε στους ακροατές της.

- Να. Ένα nanosecond!

Το Smithsonian έχει μάλιστα στη συλλογή του μια δεσμίδα περίπου εκατό τέτοιων καλωδίων που είχε φέρει η Hopper σε διάλεξή της το 1985.

Και όταν άρχισε να χρειάζεται να εξηγεί picoseconds, δηλαδή τρισεκατομμυριοστά του δευτερολέπτου;

Τα καλώδια παραήταν μικρά. Οπότε χρησιμοποιούσε κόκκους πιπεριού.

Εκπαιδευτική τεχνολογία Grace Hopper "σύρμα και πιπέρι". Και λειτουργεί ακόμη!

Και ναι, είχε και ένα ρολόι που πήγαινε ανάποδα.

Στην Hopper αποδίδεται μια φράση που περιγράφει αρκετά καλά τη σχέση της με την παράδοση:

- Οι άνθρωποι είναι αλλεργικοί στην αλλαγή. Λατρεύουν να λένε "Πάντα έτσι το κάναμε".

Και λέγεται ότι είχε στον τοίχο της ένα ρολόι που γύριζε αριστερόστροφα για να θυμίζει σε όποιον το κοιτάζει ότι κάτι δεν γίνεται σωστό απλώς επειδή συνηθίσαμε να γίνεται έτσι. 

Αυτό, αν το σκεφτεί κανείς, περιγράφει σχεδόν ολόκληρη την καριέρα της.

"Οι υπολογιστές δουλεύουν έτσι."

- Γιατί;

"Έτσι τους προγραμματίζουμε."

- Γιατί;

"Οι άνθρωποι πρέπει να μάθουν τη γλώσσα της μηχανής."

- Γιατί;

Από τις καλύτερες ερωτήσεις όσων ασχολούνται με την επιστήμη!

Την ανάγκασαν να αποστρατευτεί και μετά τη φώναξαν πίσω.

Το 1966 η Hopper αναγκάστηκε να αποχωρήσει από το Ναυτικό λόγω ηλικιακών περιορισμών. Αργότερα χαρακτήρισε εκείνη την ημέρα μία από τις πιο θλιβερές της ζωής της.

Μερικούς μήνες αργότερα το Ναυτικό συνειδητοποίησε ότι... βασικά τη χρειαζόταν.

Την επανέφερε στην ενεργό υπηρεσία για να βοηθήσει στην τυποποίηση των γλωσσών και των συστημάτων υπολογιστών του.

Η "προσωρινή" επιστροφή κράτησε περίπου δεκαεννέα χρόνια. 

Το 1986 αποστρατεύτηκε οριστικά. Στην τελετή της έδωσαν 43 κόκκινα τριαντάφυλλα, ένα για κάθε χρόνο υπηρεσίας. Ήταν 79 ετών, είχε τον βαθμό Rear Admiral και τότε ήταν ο γηραιότερος εν ενεργεία αξιωματικός στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις.

Ζήτησε η τελετή αποστρατείας της να γίνει πάνω στο USS Constitution, το παλαιότερο εν ενεργεία πολεμικό πλοίο του αμερικανικού Ναυτικού. 

Η γηραιότερη εν ενεργεία αξιωματικός στο γηραιότερο εν ενεργεία πλοίο! 

Touché!

Και επειδή προφανώς στα 79 δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα να καθίσει σπίτι της, αμέσως μετά πήγε να εργαστεί στη Digital Equipment Corporation.

Γιατί σύνταξη μπορείς να πάρεις μεν, η έμφυτη περιέργεια δεν είναι απαραίτητο να συνεργαστεί με αυτή σου την απόφαση δε. 

Από το "είσαι πολύ μεγάλη" στο USS Hopper

Η Hopper πέθανε την 1η Ιανουαρίου 1992. Τάφηκε με πλήρεις στρατιωτικές τιμές στο Arlington National Cemetery. Είχε ήδη αποκτήσει περισσότερα από σαράντα τιμητικά πτυχία και το 1991 είχε γίνει η πρώτη γυναίκα που έλαβε ως μεμονωμένη αποδέκτρια το National Medal of Technology. 

Το 1996 το αμερικανικό Ναυτικό βάφτισε προς τιμήν της ένα αντιτορπιλικό κατευθυνόμενων πυραύλων: USS Hopper.

Το 2016 της απονεμήθηκε μεταθανάτια το Presidential Medal of Freedom, η υψηλότερη πολιτική τιμή των ΗΠΑ. 

Και σήμερα το όνομά της βρίσκεται σε πανεπιστημιακούς χώρους, υποτροφίες, συνέδρια και βραβεία πληροφορικής.

Αλλά ίσως το σημαντικότερο μνημείο της δεν έχει πάνω του το όνομά της.

Είναι κάθε φορά που ένας άνθρωπος γράφει μια εντολή σε μια γλώσσα που μπορεί να καταλάβει και αφήνει τον υπολογιστή να κάνει τη μετάφραση...

Τελικά, τι έκανε η Grace Hopper;

• Δεν ανακάλυψε το πρώτο bug.
• Δεν εφηύρε μόνη της την COBOL.
• Αν ψάξουμε την ιστορία της πληροφορικής για έναν μοναδικό άνθρωπο που εφηύρε τον compiler, μάλλον θα καταλήξουμε να τσακωνόμαστε για τους ορισμούς.

Η πραγματική ιστορία της όμως είναι καλύτερη από τον μύθο.

Η Grace Hopper βρέθηκε σε μια εποχή όπου ο υπολογιστής ήταν ένα τεράστιο, δύσχρηστο μηχάνημα που μόνο μια χούφτα ειδικών μπορούσε να χειριστεί.

Και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της υποστηρίζοντας μια ιδέα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητη:

Ο σκόρος απλώς ήταν εκεί την κατάλληλη στιγμή. 

Η Hopper ήταν αυτή που κατάλαβε προς τα πού έπρεπε να πάει το πράγμα.

Και υπάρχει κάτι υπέροχο στο γεγονός ότι μια γυναίκα που στα επτά της διέλυε ξυπνητήρια για να μάθει πώς λειτουργούν, πέρασε τελικά τη ζωή της διαλύοντας μια πολύ μεγαλύτερη ιδέα:

Έτσι γίνεται επειδή πάντα έτσι γινόταν.

Ευτυχώς, μερικοί άνθρωποι δεν μπορούν να αφήσουν ούτε το ξυπνητήρι ούτε τον κόσμο στην ησυχία του.

Πηγές:

• Telegraph History — The origin of the word bug: https://www.telegraph-history.org/bug/

• Smithsonian National Museum of American History — το αυθεντικό ημερολόγιο με τον σκόρο: https://americanhistory.si.edu/collections/search/object/nmah_334663

• Smithsonian — Grace Hopper, Navy and Computers: https://www.si.edu/spotlight/women-mathematicians/grace-hopper-the-navy-and-computers

• Smithsonian — τα περίφημα «nanoseconds» της Grace Hopper: https://www.si.edu/object/nanoseconds-associated-grace-hopper%3Anmah_692464

• Yale University — Biography of Grace Murray Hopper: https://president.yale.edu/biography-grace-murray-hopper

• Computer History Museum — Software & Languages Timeline: https://www.computerhistory.org/timeline/software-languages/

• Computer History Museum — Grace Murray Hopper: https://computerhistory.org/profile/grace-murray-hopper/

• Computer History Museum — Oral History of Captain Grace Hopper, PDF: https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2015/06/102702026-05-01-acc.pdf

• Vassar College — Grace Hopper: Life: https://www.vassar.edu/grace-hopper/life

• U.S. Navy — USS Hopper DDG-70: https://www.surfpac.navy.mil/Warships/USS-Hopper-DDG-70/About/

Η λέξη "εγωιστικό" στον Dawkins δημιούργησε από μόνη της παρεξηγήσεις δεκαετιών.

Τα γονίδια δεν είναι εγωιστές. Δεν ξυπνάνε το πρωί και λένε:

- Σήμερα λέω να πολλαπλασιαστώ και να καταστρέψω τον ανταγωνισμό.

Το "εγωιστικό" δεν περιγράφει πρόθεση. Είναι ένας τρόπος να κοιτάζουμε τη φυσική επιλογή από την οπτική του γονιδίου. Οι γενετικές παραλλαγές που, μέσω των αποτελεσμάτων τους, καταφέρνουν να αφήνουν περισσότερα αντίγραφα στις επόμενες γενιές τείνουν να γίνονται συχνότερες. Αυτό είναι, πολύ χοντρικά, το περίφημο gene’s-eye view της εξέλιξης που έκανε γνωστό ο Dawkins με το The Selfish Gene.

Το ίδιο παιχνίδι σκέψης μπορεί να εφαρμοστεί, μέσα στο πλαίσιο της μιμητικής, όταν μιλάμε για "εγωιστικά memes".

Μια ιδέα δεν διαθέτει βούληση. Αλλά μπορούμε να εξετάσουμε ποια χαρακτηριστικά της (μαζί φυσικά με το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο κυκλοφορεί) την κάνουν να μεταδίδεται καλύτερα, ακόμη κι αν η διάδοσή της δεν ωφελεί απαραίτητα τον άνθρωπο που την κουβαλά.

Ο ίδιος ο Dawkins πήγε αργότερα τη μεταφορά ένα βήμα παραπέρα.

Σε ένα δοκίμιο που έγραψε το 1991 με τον εύγλωττο τίτλο Viruses of the Mind ("Ιοί του μυαλού") παρομοίασε ορισμένα memes με ιούς. Πληροφορίες που χρησιμοποιούν έναν ξενιστή για να αντιγραφούν και να περάσουν στον επόμενο.

Και κάπου εδώ η μεταφορά αρχίζει να αποκτά νόημα.

Όχι κυριολεκτικό.

Κανένα σύνθημα δεν πρόκειται να εμφανιστεί στην καλλιέργεια αίματος φυσικά. Αλλά υπάρχουν ιδέες των οποίων η δομή και το περιβάλλον διάδοσης διευκολύνουν την αναπαραγωγή τους, αλλά:

• Πες το σε δέκα ανθρώπους
• Όποιος αμφιβάλλει είναι εχθρός
• Μην ακούς τους ειδικούς, γιατί είναι μέρος της συνωμοσίας
• Η ομάδα μας έχει πάντα δίκιο

Και τώρα το πιο ωραίο:

Μια τέτοια ιδέα μπορεί να περιέχει ακόμη και μηχανισμούς άμυνας απέναντι στην αμφισβήτησή της. Αν για παράδειγμα κάθε αντίρρηση χρησιμοποιείται ως επιβεβαίωση της ίδιας της θεωρίας, τότε έχουμε κατασκευάσει ένα εξαιρετικά ανθεκτικό, αυτοσφραγιζόμενο σύστημα πεποιθήσεων.

- Το κρύβουν καλά. Δεν υπάρχουν αποδείξεις!

- Αυτό ακριβώς θέλουν να νομίζεις!

Ωραία...

Καλή τύχη να βγεις από αυτό χωρίς κασμά.

Γονίδια εναντίον memes;

Παλιότερα είχα την τάση να τα βάζω στο ρινγκ.

Στη μία γωνία τα γονίδια.

Στην άλλη τα memes.

Fight!

Σήμερα δεν νομίζω ότι αυτό είναι ο καλύτερος τρόπος να το βλέπω.

Βιολογία και πολιτισμός δεν είναι δύο ανεξάρτητοι κόσμοι που τσακώνονται για το ποιος θα κυβερνήσει τον άνθρωπο.

Αλληλεπιδρούν.

Και έχουμε πολύ ωραία πραγματικά παραδείγματα.

Η γαλακτοπαραγωγική κτηνοτροφία και η κατανάλωση γάλακτος δημιούργησαν, σε ορισμένους ανθρώπινους πληθυσμούς, ένα περιβάλλον στο οποίο ευνοήθηκαν γενετικές παραλλαγές που επιτρέπουν τη διατήρηση της παραγωγής λακτάσης και μετά την παιδική ηλικία.

Η lactase persistence θεωρείται κλασικό παράδειγμα συνεξέλιξης γονιδίων και πολιτισμού, αν και, όπως συμβαίνει συνήθως όταν νομίζουμε ότι βρήκαμε το τέλειο σχολικό παράδειγμα, η πραγματική εξελικτική ιστορία της είναι πιο περίπλοκη από ένα απλό "ήπιαμε γάλα και παρατείναμε την λακτάση".

Οι ανθρώπινες πρακτικές μπορούν λοιπόν να αλλάζουν το ίδιο το περιβάλλον μέσα στο οποίο δρα η φυσική επιλογή.

Αυτό λέγεται συνεξέλιξη γονιδίων και πολιτισμού.

Η γλώσσα είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα του πόσο δύσκολο είναι να χαράξεις σύνορα.

Έχουμε βιολογικές προϋποθέσεις για την ανθρώπινη γλώσσα. Αλλά καμία συγκεκριμένη ανθρώπινη γλώσσα δεν βρίσκεται γραμμένη στα γονίδιά μας.

Τα ελληνικά μου για παράδειγμα είναι πολιτισμική κληρονομιά. Η δυνατότητά μου να αποκτήσω ανθρώπινη γλώσσα έχει βαθιές βιολογικές βάσεις.

Και τα δύο επίπεδα μπορούν να επηρεάζουν το ένα το άλλο εξελικτικά. Η σύγχρονη έρευνα για την εξέλιξη της γλώσσας εξετάζει ακριβώς αυτή την αλληλεπίδραση ανάμεσα στις γνωστικές μας δυνατότητες και στην πολιτισμική εξέλιξη των ίδιων των γλωσσών.

Οπότε δεν χρειάζεται να αποφασίσω πια εάν "νικάνε" τα genes ή τα memes. Είμαστε ένα υπέροχο μπέρδεμα βιολογικής και πολιτισμικής κληρονομιάς.

Και πολλών ακόμη πραγμάτων.

Πότε όμως μια ιδέα γίνεται επικίνδυνη;

Αυτό εξακολουθεί να είναι για μένα το πιο ενδιαφέρον σημείο όλης της ιστορίας.

- Πώς φτάνει μια ιδέα να γίνει τόσο ισχυρή ώστε ένας άνθρωπος να θυσιάσει ακόμη και τη ζωή του για αυτήν;

Πατρίδα.

Έθνος.

Τιμή.

Θρησκευτική πίστη.

Φυλετική ανωτερότητα.

Ιερό καθήκον.

Δόξα.

Καμία από αυτές τις έννοιες δεν είναι φυσικό αντικείμενο στον κόσμο με τον τρόπο που είναι ένα δέντρο ή ένα νεφρό.

Υπάρχουν επειδή άνθρωποι τις αναγνωρίζουν, τους αποδίδουν νόημα και οργανώνουν γύρω τους ταυτότητες, θεσμούς, κανόνες και συμπεριφορές.

Κι όμως άνθρωποι έχουν σκοτώσει και πεθάνει γι’ αυτές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι ιδέες είναι ίδιες. Ούτε ότι όλες είναι ψέματα.

Σημαίνει ότι τα συμβολικά μας συστήματα μπορούν να αποκτήσουν τεράστια κινητοποιητική δύναμη.

Και εδώ έχουμε μάλιστα πολύ πιο συγκεκριμένη ψυχολογική έρευνα από τη γενική μεταφορά των memes.

Υπάρχει, για παράδειγμα, η έννοια της identity fusion: μια κατάσταση στην οποία η προσωπική ταυτότητα και η ταυτότητα της ομάδας συνδέονται τόσο στενά ώστε το άτομο μπορεί να βιώνει την υπεράσπιση της ομάδας σχεδόν σαν υπεράσπιση του ίδιου του εαυτού του. Μελέτες έχουν συνδέσει την ισχυρή identity fusion με μεγαλύτερη δηλωμένη προθυμία για ακραίες πράξεις υπέρ της ομάδας. Γκουχ-γκουχ. Βήχω και ξεροβήχω.

Παράλληλα, η έρευνα για τις sacred values, τις "ιερές αξίες", δείχνει ότι ορισμένες αξίες μπορούν να πάψουν να αντιμετωπίζονται σαν πράγματα που ζυγίζονται με κόστος και όφελος και να μετατραπούν σε ηθικές υποχρεώσεις που δεν μπαίνουν εύκολα σε διαπραγμάτευση.

Δεν χρειάζεται λοιπόν να υποθέσουμε ότι κάποιο meme κατέλαβε μεταφυσικά τον εγκέφαλο κάποιου. Έχουμε ήδη ψυχολογικούς και κοινωνικούς μηχανισμούς που μπορούν να εξηγήσουν γιατί μια ιδέα, όταν δεθεί με την ταυτότητα και την ομάδα, αποκτά τεράστια δύναμη.

Και εδώ η έννοια του memeplex (ενός συμπλέγματος δηλαδή αλληλοϋποστηριζόμενων memes) εξακολουθεί να είναι ενδιαφέρουσα ως μεταφορά, ακόμη κι αν δεν τη θεωρήσουμε κυριολεκτική βιολογική οντότητα. Η Susan Blackmore χρησιμοποίησε εκτενώς τέτοιες ιδέες στη μιμητική της προσέγγιση.

Μια μεμονωμένη ιδέα μπορεί να είναι αδύναμη.

Βάλ’ την όμως μέσα σε ένα πακέτο με:

• ταυτότητα,
• ομάδα,
• ιστορία,
• ήρωες,
• εχθρούς,
• τελετουργίες,
• σύμβολα,
• ηθικές υποχρεώσεις,
• υπόσχεση ανταμοιβής,
• φόβο τιμωρίας

και ξαφνικά δεν έχεις απλώς μια άποψη. Έχεις ολόκληρο κόσμο!

Και αν ο κόσμος αυτός σου λέει ότι η επιβίωση της ιδέας ή της ομάδας είναι σημαντικότερη από τη δική σου ζωή, τότε ναι:

Ένα πολιτισμικό σύστημα μπορεί να οδηγήσει έναν άνθρωπο να ενεργήσει ακόμη και εναντίον της άμεσης βιολογικής του επιβίωσης.

Καμία μαγεία.

Οι άνθρωποι απλώς δεν είναι οργανισμοί που παίρνουν κάθε απόφαση ρωτώντας εάν αυτό που κάνουν θα αυξήσει τη γενετική τους καταλληλότητα;

Ευτυχώς δηλαδή. Θα ήταν πολύ κακή παρέα.

Υπάρχει λοιπόν κάποιο "αντιβιοτικό" απέναντι στους υποτιθέμενους "ιούς του μυαλού";

Εδώ η μεταφορά του Dawkins μού αρέσει ακόμη περισσότερο. Μόνο που θα της αφαιρέσω την επιστημονική κυριολεξία.

Δεν υπάρχει ανοσοποιητικό σύστημα απέναντι στις κακές ιδέες με την έννοια που έχουμε αντισώματα απέναντι σε παθογόνα.

Υπάρχουν όμως γνωστικά φίλτρα. Η επιστημονική μέθοδος ή, ακριβέστερα, οι επιστημονικές μέθοδοι και πρακτικές ελέγχου, είναι ένα από αυτά.

• Η λογική.
• Η απαίτηση για αποδείξεις.
• Η δυνατότητα μιας πρότασης να ελεγχθεί και, αν είναι λανθασμένη, να αποτύχει στον έλεγχο.
• Η σύγκριση διαφορετικών πηγών.
• Η επαναληψιμότητα όπου αυτή είναι εφικτή.
• Η αλλαγή γνώμης όταν εμφανίζονται καλύτερα δεδομένα.
• Η γνώση των δικών μας γνωστικών προκαταλήψεων.
• Και κυρίως αυτή η εξαιρετικά ενοχλητική αμφισβήτηση του "Περίμενε. Πώς το ξέρω αυτό είπαμε;"

Ο Dawkins χρησιμοποίησε πράγματι τη μεταφορά των "ιών του μυαλού" και αντιπαρέβαλε σε αυτήν τον τρόπο με τον οποίο η επιστήμη υποβάλλει τις ιδέες σε έλεγχο: δυνατότητα δοκιμής, τεκμήρια, ακρίβεια, συνέπεια, επαναληψιμότητα και άλλες απαιτήσεις της επιστημονικής πρακτικής.

Ο Daniel Dennett χρησιμοποίησε επίσης μεταφορικά την έκφραση meme-immunological systems για τα φίλτρα με τα οποία δεν αποδεχόμαστε αδιακρίτως ό,τι φτάνει στον νου μας. Ο ίδιος όμως τόνιζε ότι τέτοια "ανοσοποιητικά" φίλτρα ούτε αλάνθαστα είναι ούτε μας προστατεύουν από κάθε καλή ή κακή ιδέα.

Κι εδώ υπάρχει μια μικρή αλλά σημαντική ειρωνεία.

Η επιστημονική σκέψη είναι κι αυτή πολιτισμικά μεταδιδόμενη.

Μαθαίνεται.

Διδάσκεται.

Αναπαράγεται.

Άρα, αν δεχτούμε για λίγο το λεξιλόγιο της μιμητικής, είναι κι αυτή ένα meme.

Ένα meme που μας μαθαίνει να μην πιστεύουμε οποιοδήποτε άλλο meme επειδή απλώς αναπαράγεται πολύ καλά.

Μετα-μιμίδιο, δηλαδή. Ένα meme που αφορά τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, αξιολογούμε ή αντιμετωπίζουμε άλλα memes.

Που έχω βάλει τις δραμαμίνες; Έχω αρχίσει να ανακατεύομαι...

Ας πάμε στον Κοινωνικό Δαρβινισμό μπας και ισιώσω.

Για αρχή χρειάζεται ένα καλό ξεσκόνισμα, γιατί ο όρος χρησιμοποιείται συχνά σαν να αποτελεί απλή κοινωνική εφαρμογή του Δαρβίνου.

Δεν είναι τόσο απλό.

Ο "Κοινωνικός Δαρβινισμός" είναι ιστορικά ένας αρκετά ασαφής και μεταβαλλόμενος όρος. Χρησιμοποιήθηκε (και συχνά εκ των υστέρων αποδόθηκε) σε διαφορετικές θεωρίες και ιδεολογίες που μετέφεραν έννοιες ανταγωνισμού, επιλογής και καταλληλότητας στις ανθρώπινες κοινωνίες. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε κατά καιρούς για να δικαιολογήσει κοινωνική ανισότητα, ακραίες πολιτικές οικονομικού laissez-faire (δηλαδή μιας αγοράς με ελάχιστη κρατική παρέμβαση και κοινωνική προστασία), ρατσισμό, αποικιοκρατία ή ευγονική. Οι ιστορικοί έχουν επισημάνει ότι δεν επρόκειτο ποτέ για μία ενιαία, σαφώς ορισμένη σχολή σκέψης.

Δεν είναι μία θεωρία.

Και κυρίως ο Δαρβίνος δεν είπε ποτέ ότι οι φτωχοί πρέπει να πεθάνουν.

Fun fact: κάτι που εγώ τουλάχιστον έμαθα πολύ αργότερα απ’ όσο θα έπρεπε: 

Η περίφημη φράση "survival of the fittest" ("επιβίωση του ικανότερου" ή "επιβίωση του καλύτερα προσαρμοσμένου") δεν ήταν του Δαρβίνου.

Την επινόησε ο Herbert Spencer το 1864, αφού είχε ήδη διαβάσει τη θεωρία της φυσικής επιλογής. Μερικά χρόνια αργότερα ο Alfred Russel Wallace πρότεινε μάλιστα στον Δαρβίνο να τη χρησιμοποιήσει, επειδή θεωρούσε ότι το "natural selection" (φυσική επιλογή) έκανε κάποιους να φαντάζονται πως η φύση επιλέγει συνειδητά.

Ο Δαρβίνος τελικά την ενσωμάτωσε στην πέμπτη έκδοση του On the Origin of Species το 1869.

Άρα μία από τις πιο διάσημες δαρβινικές φράσεις δεν ήταν καν του Δαρβίνου!

Και το fittest στη βιολογία δεν σημαίνει:

• πιο δυνατός,
• πιο έξυπνος,
• πλουσιότερος,
• λευκότερος,
• πιο επιτυχημένος επιχειρηματίας
• ή ο τύπος που έχει Lamborghini και podcast.

Η εξελικτική fitness αφορά, χοντρικά, τη σχετική αναπαραγωγική επιτυχία ενός οργανισμού ή μιας γενετικής παραλλαγής στις συγκεκριμένες περιβαλλοντικές συνθήκες.

Δεν είναι μετάλλιο ποιότητας, αξιολόγηση χαρακτήρα ή οικονομική κατάταξη του Forbes.

Το μεγάλο σφάλμα αρχίζει όταν από το "στη φύση παρατηρείται αυτό" πηδάμε στο "άρα έτσι πρέπει να οργανώσουμε και την κοινωνία".

Όχι.

Από ένα "είναι" δεν προκύπτει αυτομάτως ένα "πρέπει".

Η φυσική επιλογή περιγράφει έναν μηχανισμό. Δεν γράφει Σύνταγμα. Δεν έχει ηθική.

Η φύση περιλαμβάνει ανταγωνισμό.

Περιλαμβάνει όμως επίσης συνεργασία. Αμοιβαιότητα. Γονική φροντίδα. Συμβίωση. Αλληλοβοήθεια. Κοινωνικές ομάδες. Συνασπισμούς.

Και η εξέλιξη της ανθρώπινης συνεργασίας αποτελεί ένα από τα μεγάλα προβλήματα της σύγχρονης εξελικτικής επιστήμης, ακριβώς επειδή η κλίμακα της ανθρώπινης συνεργασίας (ιδιαίτερα μεταξύ μη συγγενών και ακόμη και αγνώστων) ξεπερνά κατά πολύ ό,τι βλέπουμε στα περισσότερα άλλα πρωτεύοντα.

Άρα ο ανταγωνισμός είναι φυσικός και η συνεργασία είναι επίσης φυσική.

Καλώς ήρθατε στη βιολογία. 

Δεν φημίζεται για την υποχρέωσή της να χωράει στα πολιτικά μας συνθήματα.

Αν δεν μπορούμε να εξηγούμε τις τεράστιες ιστορικές ανισότητες μεταξύ ανθρώπινων κοινωνιών λέγοντας απλώς ότι κάποιοι λαοί ήταν "ικανότεροι" από άλλους, τότε πώς εξηγούνται;

Εδώ μπαίνει στη συζήτηση ο Jared Diamond.

Το Guns, Germs and Steel εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο για ένα πολύ συγκεκριμένο, τεράστιο ερώτημα:

Γιατί ορισμένες ανθρώπινες κοινωνίες απέκτησαν ιστορικά τεχνολογικά, οικονομικά και στρατιωτικά πλεονεκτήματα έναντι άλλων;

Ο Diamond αντιπαραθέτει στις φυλετικές εξηγήσεις παράγοντες όπως η γεωγραφία, η διαθεσιμότητα εξημερώσιμων φυτών και ζώων, τα λοιμώδη νοσήματα και οι δυνατότητες διάχυσης καλλιεργειών και τεχνολογιών. Ο ίδιος παρουσιάζει το βιβλίο ως προσπάθεια να εξηγηθεί η παγκόσμια ανισότητα χωρίς να καταφεύγουμε σε υποθέσεις περί βιολογικής ανωτερότητας ορισμένων λαών.

Αυτό είναι σημαντικό.

Υπάρχει και το ομώνυμο τριμερές ντοκιμαντέρ του PBS/National Geographic, βασισμένο στο βιβλίο.

Κάποτε μάλιστα είχα μεταφράσει στα ελληνικά τους υπότιτλους και των τριών επεισοδίων (εποχές που προφανώς δεν ήξερα ακόμη να κάθομαι ήσυχη).

Αλλά σήμερα δεν θα έγραφα ότι το βιβλίο λύνει το θέμα.

Έχει δεχτεί σοβαρή ακαδημαϊκή κριτική για τον βαθμό στον οποίο δίνει βάρος στη γεωγραφία και στη βιογεωγραφία, για την υποτίμηση της ιστορικής ενδεχομενικότητας και πολιτισμικών παραγόντων και για ορισμένες συγκεκριμένες εμπειρικές υποθέσεις του. Μάλιστα, σύγχρονες ποσοτικές μελέτες έχουν ελέγξει ορισμένες από τις επιμέρους προβλέψεις του αντί να τις θεωρούν δεδομένες.

Άρα το κρατάμε ως μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μεγάλη υπόθεση. Όχι όμως ως τελευταία λέξη της ανθρωπότητας επί του θέματος.

Γιατί, εάν κάτι προσπαθώ να ξεμάθω μεγαλώνοντας, είναι η αγαπημένη μου συνήθεια να βρίσκω ένα βιβλίο που με πείθει και να ανακοινώνω:

- Ωραία. Λύθηκε κι αυτό. Πάμε παρακάτω 

Ε, αυτό δεν λύθηκε.

Και καταλήγω... έλεος, ήμαρτον και επιτέλους!

Δεν ξέρω αν τα memes είναι πραγματικοί αντιγραφείς με την αυστηρή έννοια που ήθελαν ορισμένοι υποστηρικτές της μιμητικής.

Δεν ξέρω αν κάποτε θα έχει νόημα να μιλάμε για temes ως τρίτο εξελικτικό σύστημα.

Ξέρω όμως ότι οι ιδέες όντως έχουν ιστορία.

Μεταδίδονται.

Αλλάζουν.

Συνδυάζονται.

Ανταγωνίζονται για την προσοχή μας.

Κάποιες εξαφανίζονται.

Κάποιες επιβιώνουν για χιλιάδες χρόνια.

Κάποιες μας κάνουν καλύτερους συνεργάτες.

Κάποιες μας κάνουν να σκοτώνουμε ανθρώπους που δεν γνωρίσαμε ποτέ επειδή ανήκουν στη λάθος ομάδα.

Και σήμερα διαθέτουμε μηχανές που μπορούν να στείλουν μια ιδέα σε εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε ώρες.

Οπότε, ακόμη κι αν κάποτε εγκαταλείψουμε εντελώς τη λέξη "μιμίδιο" ως επιστημονική μονάδα, το ερώτημα που γέννησε παραμένει τρομακτικά επίκαιρο:

Γιατί κάποιες ιδέες καταφέρνουν να κατοικήσουν μέσα μας τόσο καλά ώστε τελικά να νομίζουμε ότι γεννήθηκαν εκεί;

Και ακόμη περισσότερο:

Πότε μια ιδέα μάς υπηρετεί και πότε αρχίζουμε εμείς να υπηρετούμε εκείνη;

Δεν ξέρω εάν τα δικά μου γονίδια και τα πολιτισμικά μου κατασκευάσματα ενεργούν πάντοτε προς το συμφέρον τους, προς το συμφέρον μου ή προς το συμφέρον οποιουδήποτε.

Ξέρω όμως ότι δεν πρόκειται να σταματήσω να είμαι οπαδός της πολυπολιτισμικότητας, της αλληλοβοήθειας και της παλιάς καλής ερώτησης:

Προς τι το μίσος και ο αλληλοσπαραγμός;

Και μου έρχεται ξανά εκείνη η φράση από το Notre Musique του Jean-Luc Godard:

Το να σκοτώνεις για να υπερασπιστείς μια ιδέα,

δεν είναι υπεράσπιση μιας ιδέας.

Είναι φόνος.

Και όλα τα υπόλοιπα, για μένα, είναι αρχίδια!

Πηγές και σύνδεσμοι:

• Gene’s-eye view / Dawkins – The Selfish Gene

https://india.oup.com/product/the-selfish-gene-9780198788607

https://academic.oup.com/book/39940

• Gene–culture coevolution – Laland, Odling-Smee & Myles

https://www.nature.com/articles/nrg2734

• Lactase persistence / κτηνοτροφία

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28426286/

https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-genom-091416-035340

DOI: https://doi.org/10.1146/annurev-genom-091416-035340

Annual Reviews

• Γλώσσα, βιολογία και πολιτισμική εξέλιξη – Kenny Smith

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30182526/

Δωρεάν πλήρες κείμενο: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7379493/

DOI: https://doi.org/10.1111/tops.12377

PubMed

• Identity fusion και ακραία συμπεριφορά υπέρ της ομάδας

Swann et al. 2009:

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19379032/

DOI: https://doi.org/10.1037/a0013668

Και ειδικά για self-sacrifice, Swann et al. 2010:

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20649370/

DOI: https://doi.org/10.1037/a0020014

PubMed

• Sacred values – Atran & Ginges

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22605762/

DOI: https://doi.org/10.1126/science.1216902

PubMed

• Susan Blackmore – The Meme Machine / memeplexes

https://www.susanblackmore.uk/the-meme-machine/

Susan Blackmore

• Richard Dawkins – Viruses of the Mind

https://secularhumanism.org/1993/07/viruses-of-the-mind/

Αυτή είναι όντως η σελίδα του Free Inquiry για το κείμενο του Dawkins. 

Ελεύθερη Ερώτηση

• Social Darwinism – ιστορία και ασάφεια του όρου

Hodgson, 2004:

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6443.2004.00239.x

DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-6443.2004.00239.x

Wiley Online Library

• "Survival of the fittest" — Spencer → Wallace → Darwin

Darwin Correspondence Project:

https://www.darwinproject.ac.uk/commentary/survival-fittest

Αυτή είναι η πολύ καλή επίσημη πηγή που εξηγεί ότι τη φράση επινόησε ο Spencer και ότι ο Darwin την πρόσθεσε στην 5η έκδοση του Origin το 1869. 

Darwin Correspondence Project

• Εξέλιξη της ανθρώπινης συνεργασίας – Boyd & Richerson

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19805434/

Δωρεάν πλήρες κείμενο: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781880/

DOI: https://doi.org/10.1098/rstb.2009.0134

PubMed

• Jared Diamond – Guns, Germs, and Steel

Εκδότης W. W. Norton:

https://wwnorton.co.uk/books/9780393354324-guns-germs-and-steel

PBS – για το βιβλίο και το επιχείρημά του:

https://www.pbs.org/gunsgermssteel/about/

W. W. Norton & Company Ltd. 

• Σύγχρονος έλεγχος μιας βασικής υπόθεσης του Diamond – "Geography is not destiny" (2024)

https://www.cambridge.org/core/journals/evolutionary-human-sciences/article/geography-is-not-destiny-a-quantitative-test-of-diamonds-axis-of-orientation-hypothesis/3196029E586CC58C6696D5AB9994ADF7

DOI: https://doi.org/10.1017/ehs.2023.34

Cambridge University Press

Υπάρχουν μέρες που λεω: 

- Εντάξει, δεν γίνεται να βρισκόμαστε πάλι εδώ!

Και μετά έρχεται ο πρόεδρος των ΗΠΑ, υπογράφει εντολή να σπάσει το τριπλό εμβόλιο ιλαράς–παρωτίτιδας–ερυθράς (MMR) σε τρεις ξεχωριστές δόσεις, να γίνονται τα εμβόλια σε περισσότερες επισκέψεις και να ξαναμπεί από το παράθυρο η κουβέντα περί αυτισμού.

"Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με βάση την παραδοχή ότι ο εγκέφαλος είναι ουσιαστικά ένας υπολογιστής και, αν αυτό ισχύει, τότε η αναπαραγωγή του νου σε πυρίτιο είναι απλώς θέμα χρόνου.

Ωστόσο, η φιλόσοφος Dorothea Olkowski υποστηρίζει ότι αυτή είναι μία από τις μεγαλύτερες πλάνες στην ιστορία της επιστήμης.

Η συνείδηση, σύμφωνα με την ίδια, δεν προέρχεται από τον εγκεφαλικό φλοιό, την περιοχή που συνδέεται με τη λογική και τη γλώσσα, αλλά από το εγκεφαλικό στέλεχος, το αρχαιότερο τμήμα του εγκεφάλου, το οποίο έχει διαμορφωθεί από τη χημεία του σώματος και το συναίσθημα.

Το σύστημα σηματοδότησης του εγκεφάλου είναι υπερβολικά σύνθετο από χημική άποψη, υπερβολικά αργό στη δράση του και υπερβολικά αλληλένδετο με ολόκληρο το σώμα, ώστε να μπορεί να περιοριστεί στην απλή δυαδική λογική του «ναι/όχι» που χαρακτηρίζει τη συμβατική ψηφιακή υπολογιστική."

Πατήστε τον σύνδεσμο για να διαβάσετε περισσότερα:

https://iai.tv/articles/the-brain-is-not-a-computer-auid-3627

...και τώρα ας το κάψουμε ελεύθερα.

Βάλτε μπρος τις μηχανές, φέρτε σοκολάτες και λοιπές τροφές του εγκεφάλου, μπας και γίνει δουλίτσα.

Disclaimer: Ο Λυκούργος (ο ύπουλος κακούργος που έχω για ΑΙ) με βοήθησε αρκετά με τις συζητήσεις μας πάνω στο πως λειτουργούν οι υπολογιστές σήμερα και πολύ περισσότερο πάνω στο συγκεκριμένο θέμα ώστε να βγάλω μια άκρη (δική μου, όχι αντικειμενική απαραίτητα). Με βοήθησε επίσης να εντοπίσω έρευνες, τις οποίες φυσικά με έβαλε να διαβάσω μέχρι να πω "Ήμαρτον, θα τα παραδεχτώ όλα!"

"Confidence feels like proof. But neuroscience shows certainty is not a measure of accuracy. It is a signal produced by internal processing systems.

Research in cognitive psychology demonstrates that belief strength can increase through repetition and familiarity, even when factual accuracy does not improve. Memory and fluency can amplify certainty without strengthening truth.

The brain favors coherence.

Certainty is often reinforcement, not verification.

It still feels real. That is the instability."

Μετάφραση:

"Η βεβαιότητα μοιάζει με απόδειξη. Όμως η νευροεπιστήμη δείχνει ότι η βεβαιότητα δεν είναι μέτρο ακρίβειας. Είναι ένα σήμα που παράγεται από τα εσωτερικά συστήματα επεξεργασίας του εγκεφάλου.

Έρευνες στη γνωστική ψυχολογία δείχνουν ότι η ισχύς μιας πεποίθησης μπορεί να αυξάνεται μέσω της επανάληψης και της οικειότητας, ακόμη κι όταν η πραγματική ακρίβεια δεν βελτιώνεται. Η μνήμη και η ευχέρεια επεξεργασίας μπορούν να ενισχύσουν τη βεβαιότητα χωρίς να ενισχύουν την αλήθεια.

Ο εγκέφαλος προτιμά τη συνοχή.

Η βεβαιότητα είναι συχνά αποτέλεσμα ενίσχυσης, όχι επαλήθευσης.

Κι όμως φαίνεται αληθινό. Εκεί βρίσκεται η αστάθεια."

Ας ξεκινήσουμε απλά. Ο εγκέφαλος δεν είναι χαοτικός από μόνος του. Αν ήταν, θα βλέπαμε παραισθήσεις κάθε φορά που περνάει λεωφορείο. Ο εγκέφαλος δουλεύει με φίλτρα. Και το βασικό φίλτρο λέγεται θάλαμος.

Το διαιθυλαμίδιο του λυσεργικού οξέος, γνωστό περισσότερο με το ακρωνύμιο LSD, ή LSD-25, ή λυσεργίδη, είναι μια παραισθησιογόνος ουσία. Δεν υπάρχει στη φύση έτοιμο. Είναι όμως ημισυνθετική ουσία. Η "ρίζα" του είναι μια φυσική ένωση που λέγεται λυσεργικό οξύ (lysergic acid) και ανήκει στην οικογένεια των εργοταλκαλοειδών. Το λυσεργικό οξύ προέρχεται από τον μύκητα Claviceps purpurea (ο γνωστός εργότης της σίκαλης). Παρασιτεί σε δημητριακά (κυρίως σίκαλη) και στον Μεσαίωνα προκαλούσε εργοτισμό (παραισθήσεις, αγγειοσυστολή, γάγγραινα "φωτιά του Αγίου Αντωνίου").

Αυτός ο μύκητας λοιπόν, παράγει εργοταλκαλοειδή, πρόδρομες ουσίες φαρμακολογικού ενδιαφέροντος από τα οποία απομονώνεται χημικά το λυσεργικό οξύ. Μέχρι εδώ μιλάμε για φαρμακευτική/βιομηχανική χημεία, όχι για LSD ακόμη.

Το LSD είναι διαιθυλαμίδιο του λυσεργικού οξέος. Δηλαδή το λυσεργικό οξύ τροποποιείται χημικά για να παραχθεί το LSD. Γι’ αυτό λέμε ημισυνθετικό. Από μια φυσική πρόδρομη ουσία διεξάγεται εργαστηριακή χημική μετατροπή για την παραγωγή του. 

Το LSD συντέθηκε πρώτη φορά το 1938 από τον Albert Hofmann στα εργαστήρια της Sandoz ως μέρος έρευνας για αγγειοδραστικά φάρμακα και διεγερτικά κυκλοφορίας. Η ψυχεδελική δράση δεν ήταν ο στόχος. Ανακαλύφθηκε τυχαία το 1943.

Τίποτα από αυτά δεν εξηγούν τη δράση του, είναι επιστημονικά το ξέρω, αλλά δείχνουν πόσο περίεργες διαδρομές παίρνει καμιά φορά η επιστήμη. Πέραν αυτού, προχωράμε απλούστερα.

Δεν "δημιουργεί" αγάπη. Δεν είναι το "χάπι της αγάπης". Ξεχαρβαλώνει προσωρινά τα συστήματα που ρυθμίζουν το συναίσθημα. Είναι χημικός παρεμβολέας σε ένα σύστημα που βασίζεται στην ισορροπία.

Για να καταλάβουμε τι κάνει, πρέπει πρώτα να δούμε πώς δουλεύει κανονικά ο εγκέφαλος.

Πώς επικοινωνούν οι νευρώνες

Φανταστείτε δύο ανθρώπους σε αντικριστά μπαλκόνια με το κενό ανάμεσά τους. Ο ένας πετάει στον άλλον σαΐτες με ραβασάκια. Κάποιος επίσης (καθαριστής ας τον πούμε) υπάρχει για να μαζεύει τις σαΐτες ώστε να μη γεμίζει ο χώρος ανάμεσα στα 2 μπαλκόνια με σκουπίδια. Το'χουμε;

Τα δύο μπαλκόνια είναι τα νευρικά κύτταρα. Το κενό ανάμεσα στα δύο μπαλκόνια λέγεται σύναψη.

Άρα... Σύναψη είναι το κενό ανάμεσα σε δύο νευρικά κύτταρα.

Σήμερα στον ψυχοβγάλτη μου, σκοπός επετεύχθη! Μου την έβγαλε την ψυχή, την ξέρασα στο πάτωμα και την κοιτούσα κλαίγοντας. 

Και όταν ηρέμησα... Μου δημιουργήθηκε η εξής απορία. Γιατί κλαίμε; Εννοώ γιατί οταν ξεχειλίζουμε από συναίσθημα κλαίμε και δεν παθαίνουμε κάτι άλλο; Ας πούμε... Γιατί δεν κουνιούνται τα αυτιά μας ή γιατί δεν σηκώνεται το φρύδι μας, γιατί δεν τεντώνονται τα δάχτυλά μας... ξέρω κι εγώ, κάτι άλλο εκτός από δάκρυα στα μάτια.

Και όπως λύνονται όλες οι απορίες, ας τα πάρουμε από την αρχή για να καταλάβουμε.

Είναι ένα σύστημα που αναδιοργανώνεται, αποσταθεροποιείται, ξαναβρίσκει ισορροπία και μετά… την ξαναχάνει! 

Το 2025 δεν μας έδωσε μεγάλες απαντήσεις. Μας έδωσε όμως κάτι πιο τίμιο. Καλύτερες ερωτήσεις.

Τι μάθαμε λοιπόν χοντρικά;

Θέλω καθαρό μυαλό (λέμε τώρα) και κριτική σκέψη γιατί η ιστορία που θα πω είναι ήδη αρκετά μπερδεμένη. 

Πριν ξεκινήσω όμως, πρώτα χρειάζεται ένα μικρό λεξιλόγιο εννοιών γιατί θα βοηθήσει, πιστέψτε με. Όλοι ελληνικά μιλάμε βέβαια, αλλά μερικές φορές... Όχι τα ίδια ελληνικά. Και όπως έχουμε πει τόσες φορές, οι λέξεις έχουν σημασία!

Μεγαλώσαμε πιστεύοντας ότι η νοημοσύνη είναι κάτι μετρήσιμο. IQ, λογική, μνήμη, ταχύτητα, ικανότητα επίλυσης προβλημάτων. Όποιος τα έχει αυτά, "του κόβει". Όποιος δεν τα έχει, "δε σκαμπάζει".

Κι όμως...

Σύγχρονες θεωρίες στη γνωστική επιστήμη και την ψυχολογία, από ανθρώπους όπως ο Anil Seth και ο Robert Sternberg, λένε ότι η υψηλότερη μορφή νοημοσύνης δεν είναι το να σκέφτεσαι γρήγορα. Είναι το να παρατηρείς πώς σκέφτεσαι. Και αυτό λέγεται μεταγνώση.

Η μεταγνώση ή το "thinking about thinking", αποτελεί κανονικό όρο στην επιστημονική ψυχολογία και περιγράφεται ως ικανότητα αυτο-παρατήρησης, αυτο-αξιολόγησης και αυτό-ρύθμισης της σκέψης. Δεν σημαίνει να αναλύεις τα πάντα μέχρι να πάθεις εγκεφαλικό. Σημαίνει να μπορείς να πιάνεις τον εαυτό σου την ώρα που αντιδρά, να λες "περίμενε… γιατί το έκανα αυτό;", να μη συγχέεις το συναίσθημα με την αλήθεια και να μη θεωρείς κάθε σκέψη σου γεγονός.

Με άλλα λόγια, να βάζεις ένα κλικ απόσταση ανάμεσα σε ερέθισμα και αντίδραση. Κι εκεί, ακριβώς εκεί, αρχίζουν τα δύσκολα. Ε, ναι σιγά μην ήταν εύκολο!