Είναι απλά να μπαίνεις στη θέση του άλλου;
Είναι "απλό";
Μπαίνεις ποτέ στη θέση του άλλου;
Ως συνήθως οι απορίες μου είναι πολλές.
Παρακάτω προσπαθώ να βάλω σε σειρά τα ερωτήματά μου και να απαντήσω σε αυτά με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Ζητώ την ενσυναίσθησή σας δηλαδή.
1. Γιατί λέγεται "empathy" και γιατί στα ελληνικά παραπέμπει στο "εμπάθεια" που είναι κάτι εντελώς διαφορετικό;
Ετοιμολογικά λοιπόν:
Η ιστορία της λέξης "ενσυναίσθηση" είναι λίγο πιο μπερδεμένη απ’ όσο φαίνεται.
Στα γερμανικά, ο όρος Einfühlung (περίπου "νιώθω μέσα σε") εμφανίστηκε ως τεχνικός όρος στην αισθητική τον 19ο αιώνα. Ο Robert Vischer τον χρησιμοποίησε το 1873 για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο προβάλλουμε, τρόπον τινά, τον εαυτό μας σε ένα έργο τέχνης ή μια μορφή. Ο Theodor Lipps αργότερα επέκτεινε την έννοια από την αισθητική στην κατανόηση άλλων ανθρώπων. Το 1909 ο Edward B. Titchener έπλασε στα αγγλικά το empathy ως απόδοση του Einfühlung. Wiley: online library
Ο Titchener σχημάτισε το αγγλικό empathy με βάση το ελληνικό ἐμπάθεια, από το ἐν+πάθος, με την παλαιότερη σημασία του πάθους ή της συναισθηματικής κατάστασης. Στα νέα ελληνικά, βέβαια, η "εμπάθεια" πήρε εντελώς διαφορετικό δρόμο και σημαίνει πλέον αρνητική προκατάληψη, κακοβουλία ή εχθρότητα. Γι’ αυτό το empathy το λέμε σήμερα ενσυναίσθηση και όχι εμπάθεια. Etymonline
Ωραία. Τη λέξη τη σώσαμε.
Πάμε τώρα στο κυρίως θέμα.
2. Ποιος είναι ο ορισμός της ενσυναίσθησης;
Η ενσυναίσθηση έχει πάθει λίγο-πολύ ό,τι παθαίνουν πολλές καλές λέξεις όταν γίνονται της μόδας. Έχει αρχίσει να σημαίνει περίπου τα πάντα.
- Νομίζουμε πως ενσυναίσθηση σημαίνει αυτόματα και καλός άνθρωπος. Εάν δεν έχει, από την άλλη, σημαίνει αναίσθητος, εγωιστής, πιθανότατα κάθαρμα και ίσως να του χαράξουμε και το αυτοκινήτο τέτοιος που είναι!
- Λέμε "δεν έχει ενσυναίσθηση" και πολλές φορές εννοούμε ότι απλώς φέρθηκε σαν βλάκας.
- Λέμε "έχω ενσυναίσθηση" όταν στενοχωριόμαστε βλέποντας ένα ζώο στον δρόμο.
- Λέμε "θέλω ενσυναίσθηση" όταν στην πραγματικότητα θέλουμε απλώς κάποιος να μας ακούσει χωρίς να μας πετάξει στο τέλος "έλα μωρέ, μην το σκέφτεσαι".
Η ενσυναίσθηση, πολύ απλά, είναι η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε κάτι από την εσωτερική εμπειρία ενός άλλου ανθρώπου. Τι μπορεί να νιώθει, πώς μπορεί να βλέπει μια κατάσταση, τι νόημα έχει γι’ αυτόν. Δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε μαζί του. Δεν σημαίνει ότι εγκρίνουμε τη συμπεριφορά του. Και, κυρίως, δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται η διαφορά ανάμεσα σε εκείνον και σε εμάς. Άρα... Όση ενσυναίσθηση και να έχουμε δεν σημαίνει ότι έχουμε δίκιο.
Δεν χρειάζεται να μπεις μέσα στον πόνο του άλλου για να τον καταλάβεις. Χρειάζεται να μπορείς να σταθείς αρκετά κοντά ώστε να τον δεις, αλλά αρκετά έξω ώστε να μη χαθείς μέσα του.
Μόνο που η ενσυναίσθηση δεν είναι ούτε διάγνωση χαρακτήρα ούτε πιστοποιητικό ηθικής ανωτερότητας. Είναι μια πολύ πιο περίπλοκη ανθρώπινη ικανότητα. Και, όπως συμβαίνει συνήθως με τις ανθρώπινες ικανότητες, μπορεί να λειτουργεί καλά, άσχημα, επιλεκτικά, στραβά, περισσότερο σε κάποιους τομείς και λιγότερο σε άλλους.
Ούτε καν για τον ίδιο τον ορισμό της δεν υπάρχει απόλυτη ομοφωνία.
Οι επιστήμονες δεν έχουν έναν απολύτως κοινό, μοναδικό ορισμό της ενσυναίσθησης και αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Μια σημαντική θεωρητική ανασκόπηση εντόπισε 43 διαφορετικούς ορισμούς στη βιβλιογραφία. Όχι 43 μελέτες που συμφώνησαν μεταξύ τους, 43 τρόπους με τους οποίους οι ερευνητές προσπάθησαν να εξηγήσουν τι ακριβώς εννοούν όταν λένε ενσυναίσθηση. Άρα, ναι: δεν φταίω εγώ που μπερδεύομαι. Το πράγμα είναι όντως πολυπαραγοντικό. Cuff, Brown, Taylor & Howat, Empathy: A Review of the Concept
Παρόλα αυτά, υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που επανέρχονται ξανά και ξανά (Science Direct). Συγκεκριμένα τέσσερα στοιχεία επανέρχονται συστηματικά όταν οι επιστήμονες μιλούν για ενσυναίσθηση:
- να μπορώ να καταλαβαίνω κάτι από την εμπειρία σου,
- να μπορώ να αισθάνομαι κάτι σε σχέση με αυτή,
- να μπορώ κάπως να κατανοώ τον υποκειμενικό σου κόσμο, και
- ταυτόχρονα να γνωρίζω ότι εσύ είσαι εσύ κι εγώ είμαι εγώ.
Και αυτό το τελευταίο είναι πολύ σημαντικό.
Γιατί η ενσυναίσθηση δεν είναι "Γίνομαι εσύ".
Είναι "Προσπαθώ να καταλάβω πώς είναι να είσαι εσύ".
Μικρή διαφορά στη διατύπωση. Τεράστια διαφορά στην πράξη.
Χοντρικά, η βιβλιογραφία συχνά ξεχωρίζει τουλάχιστον δύο κύριες ικανότητες.
Το πρώτο είναι η συναισθηματική ενσυναίσθηση: η ικανότητα να συντονίζεσαι συναισθηματικά με τον άλλον.
Βλέπεις κάποιον να κλαίει και κάτι μέσα σου σφίγγεται.
Ακούς ότι φοβάται και νιώθεις κι εσύ ένα ίχνος ανησυχίας.
Δεν ζεις ακριβώς το ίδιο πράγμα, αυτό είναι αδύνατο. Αλλά το νευρικό σου σύστημα καταλαβαίνει ότι μπροστά του υπάρχει ένας άνθρωπος που πονάει, χαίρεται, τρομάζει ή ντρέπεται.
Το δεύτερο είναι η γνωστική ενσυναίσθηση, ή αλλιώς η λήψη οπτικής. Δηλαδή η ικανότητα να προσπαθείς να καταλάβεις πώς βλέπει ο άλλος τον κόσμο.
Όχι "εγώ στη θέση σου θα έκανα αυτό". Περισσότερο κάτι σαν "με όσα έχεις ζήσει, με όσα φοβάσαι και με τον τρόπο που το ερμηνεύεις, καταλαβαίνω γιατί το βιώνει με αυτόν τον τρόπο".
Ειναι σαφής αυτή η σημαντική διαφορά;
__________
Μια απαραίτητη παρένθεση για τον αυτισμό:
Εδώ θα σταθούμε λίγο, γιατί ο αυτισμός έχει από παλιότερα συνδεθεί πολύ πρόχειρα με την ιδέα ότι οι αυτιστικοί άνθρωποι δεν έχουν ενσυναίσθηση. Αυτό δεν στέκει πια ως γενική περιγραφή.
Ο αυτισμός είναι φάσμα και οι άνθρωποι διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Κάποιοι μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο να αποκωδικοποιήσουν άγραφους κοινωνικούς κανόνες, εκφράσεις προσώπου, υπονοούμενα ή να καταλάβουν γρήγορα τι σκέφτεται ο άλλος σε μια κοινωνική κατάσταση. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι δεν νιώθουν, δεν νοιάζονται ή ότι δεν μπορούν να συμμεριστούν τη δυσφορία κάποιου.
Ακριβώς επειδή η ενσυναίσθηση έχει διαφορετικές πλευρές (συναισθηματική, γνωστική, επικοινωνιακή) δεν βγάζει νόημα να τη μετράμε σαν ένα δίπολο άσπρο/μαυρο, έχει/δεν έχει.
Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση προειδοποιεί μάλιστα ότι η μέτρησή της ως ενός μόνο πράγματος μπορεί να διογκώνει την εικόνα ενός γενικού "ελλείμματος ενσυναίσθησης" στον αυτισμό.
Υπάρχει επίσης η ιδέα του "προβλήματος της διπλής ενσυναίσθησης". Οι δυσκολίες κατανόησης ανάμεσα σε αυτιστικούς και μη αυτιστικούς ανθρώπους δεν είναι απαραίτητα μονόδρομος. Μπορεί να προκύπτουν από μια αμοιβαία αναντιστοιχία στον τρόπο επικοινωνίας, έκφρασης και ερμηνείας των εμπειριών. Με απλά λόγια, συχνά δεν είναι ότι ο ένας άνθρωπος δεν έχει εσωτερικό κόσμο, είναι ότι οι δύο άνθρωποι δεν έχουν μάθει καλά τη γλώσσα του άλλου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αυτιστικός άνθρωπος έχει τις ίδιες δυσκολίες ή τις ίδιες δυνατότητες. Σημαίνει απλώς ότι το "δεν έχει ενσυναίσθηση" είναι μια τεμπέλικη, ανακριβής και συχνά πολύ άδικη εξήγηση.
Και, όπως συνήθως συμβαίνει όταν η επιστήμη προχωράει, ούτε εδώ έκλεισε η υπόθεση.
Μία μελέτη του 2026 βρήκε μόνο μερική υποστήριξη για το double empathy μοντέλο και τόνισε την ατομική ποικιλία, ενώ άλλη πρόσφατη μελέτη δεν βρήκε τα αναμενόμενα πλεονεκτήματα αυτιστικών συμμετεχόντων στην κατανόηση άλλων αυτιστικών ατόμων.
Που είναι ένας πολύ επιστημονικός τρόπος για να ειπωθεί:
- Μην κολλάτε ταμπέλα ακόμα. Έχουμε δρόμο ακόμα. Δεν τελειώσαμε.
__________
Άρα το "σε νιώθω" και το "σε καταλαβαίνω" είναι συγγενείς φράσεις. Δεν είναι όμως ταυτόσημες και φαίνεται ότι στηρίζονται εν μέρει και σε διαφορετικά νευρωνικά δίκτυα.
Το "εγώ στη θέση σου", από την άλλη είναι συνήθως μια μικρή απάτη. Εγώ στη θέση του άλλου θα ήμουν εγώ. Με τη δική μου ιστορία, τα δικά μου αποθέματα, τα δικά μου τραύματα, τα δικά μου όρια. Δεν θα μπορούσα να μπω στη θέση κανενός άλλου για να του πω κιόλας τι να κάνει. Η ενσυναίσθηση αρχίζει ακριβώς όταν σταματάμε να χρησιμοποιούμε τον εαυτό μας ως μέτρο του ανθρώπινου είδους.
Υπάρχει και ένα τρίτο στοιχείο, απολύτως απαραίτητο. Η διάκριση εαυτού-άλλου μαζί με τη συναισθηματική ρύθμιση. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει να μπορείς να καταλάβεις ότι ο άλλος υποφέρει χωρίς να καταρρεύσεις κι εσύ από τον δικό του πόνο.
Αν ακούς έναν άνθρωπο που περνάει κάτι δύσκολο και, πέντε λεπτά μετά, εκείνος σε παρηγορεί επειδή εσύ διαλύθηκες περισσότερο από αυτόν, δεν τον βοήθησες. Απλώς η προσοχή μεταφέρθηκε αλλού. Η συζήτηση κατέληξε για το δικό σου συναίσθημα. Αυτό ονομάζεται συχνά προσωπική δυσφορία και δεν είναι και η πιο χρήσιμη μορφή ενσυναίσθησης. Είναι η στιγμή που ο πόνος του άλλου σε ενεργοποιεί τόσο έντονα, ώστε το βασικό κίνητρο γίνεται να σταματήσει η δική σου δυσφορία παρά αυτού που βιώνει τον πόνο. Decety & Jackson, The Functional Architecture of Human Empathy
Άρα η ενσυναίσθηση δεν είναι διακόπτης on/off. Είναι ένα σύνολο διεργασιών. Αλλά σίγουρα δεν είναι τηλεπάθεια. Δεν μπορώ να ξέρω ακριβώς πώς αισθάνεσαι επειδή σε κοίταξα έντονα για δεκαεπτά δευτερόλεπτα. Μπορώ όμως να προσπαθήσω να καταλάβω. Και, αν είμαι στοιχειωδώς σοβαρός άνθρωπος, να κρατήσω και την πιθανότητα ότι μπορεί να κάνω λάθος.
3. Πότε εμφανίζεται η ενσυναίσθηση;
Κι εδώ τα πράγματα είναι πιο ενδιαφέροντα απ’ όσο πίστευα παλιότερα. Δεν υπάρχει μία μαγική ηλικία κατά την οποία το παιδί ξυπνάει την Τρίτη το πρωί και αποκτά empathy.
Η ανάπτυξη είναι σταδιακή.
Ήδη από τη βρεφική ηλικία βλέπουμε μορφές συναισθηματικής μετάδοσης και πρώιμες αντιδράσεις στη δυσφορία των άλλων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένα βρέφος διαθέτει την ώριμη ενσυναίσθηση ενός ενηλίκου.
Καθώς αναπτύσσονται η διάκριση εαυτού-άλλου, η γλώσσα, η ρύθμιση των συναισθημάτων και η ικανότητα να κατανοούμε ότι οι άλλοι έχουν δικές τους σκέψεις, γνώσεις και προθέσεις, η ενσυναίσθηση γίνεται όλο και πιο σύνθετη.
Μάλιστα, πρόσφατη ανασκόπηση της αναπτυξιακής βιβλιογραφίας υποστηρίζει ότι πρώιμοι δείκτες ενσυναισθητικής ανησυχίας και κατανόησης της δυσφορίας του άλλου μπορούν να παρατηρηθούν ήδη μέσα στον πρώτο χρόνο της ζωής, ενώ οι πιο σύνθετες γνωστικές πλευρές συνεχίζουν να αναπτύσσονται αργότερα. Wiley Online Library
Οπότε η παλιά πεποίθηση ότι η ενσυναίσθηση εμφανίζεται στο δεύτερο ή τρίτο έτος ήταν υπερβολικά καθαρό για ένα φαινόμενο που μόνο καθαρό δεν είναι.
4. Η βιολογία της ενσυναίσθησης
Και τώρα φτάνουμε στο σημείο όπου παλιότερα όλοι δείχναμε με ενθουσιασμό τους νευρώνες-κάτοπτρα και λέγαμε:
— ΝΑ! Αυτοί είναι!
Εεεε… τελικά, όχι ακριβώς.
Οι νευρώνες-κάτοπτρα ανακαλύφθηκαν αρχικά σε πιθήκους και ορίζονται από το ότι ενεργοποιούνται τόσο όταν εκτελείται μια πράξη όσο και όταν παρατηρείται μια αντίστοιχη πράξη. Στον άνθρωπο έχουν περιγραφεί δίκτυα και μηχανισμοί τύπου mirror που συμμετέχουν στην παρατήρηση και κατανόηση πράξεων και πιθανόν σε πλευρές της κοινωνικής επεξεργασίας.
Αυτό όμως απέχει πολύ από το"Βρήκαμε τους νευρώνες της ενσυναίσθησης".
Η ενσυναίσθηση φαίνεται να βασίζεται σε κατανεμημένα και εν μέρει διαφορετικά νευρωνικά δίκτυα, ανάλογα με το αν μιλάμε για συναισθηματική αντήχηση, κατανόηση της οπτικής του άλλου, πόνο, πρόθεση ή διάκριση εαυτού–άλλου. Σε μετα-αναλύσεις εμφανίζονται, μεταξύ άλλων, η πρόσθια νησίδα, τμήματα του προμετωπιαίου φλοιού, η κροταφοβρεγματική συμβολή και περιοχές που σχετίζονται με το προσαγωγό και τη σωματοαισθητική επεξεργασία. PubMed Central , PubMed
Με απλά λόγια, δεν έχουμε ένα "κέντρο ενσυναίσθησης". Έχουμε έναν εγκέφαλο που συνεργάζεται με τον εαυτό του ώστε να καταφέρει να διαβάσει τους άλλους.
Σκανδαλώδες, ξέρω.
Και τα άλλα ζώα;
Υπάρχουν ενδείξεις για μορφές συναισθηματικής μετάδοσης, παρηγορητικής συμπεριφοράς, βοήθειας και άλλων διεργασιών που σχετίζονται με την ενσυναίσθηση σε διάφορα θηλαστικά.
Αλλά εδώ πρέπει να προσέξουμε το εξής. Το ότι ένας αρουραίος ή ένας πίθηκος εμφανίζει συμπεριφορά που μοιάζει ενσυναισθητική δεν σημαίνει αυτομάτως ότι διαθέτει ολόκληρο το ανθρώπινο γνωστικό πακέτο της ενσυναίσθησης όπως το ορίζουμε εμείς.
Η εξέλιξη συνήθως δεν μας χαρίζει ωραία κουτάκια. Μας δίνει συνέχειες, παραλλαγές και πολλά "χμμμ, εξαρτάται".
5. Ενσυναίσθηση, συμπάθεια ή συμπόνια;
Εδώ γίνεται συχνά ένα μικρό γλωσσικό κουλουβάχατο (ενικός του "κουλουβάχατα", τρέχει τίποτα;)
Η ενσυναίσθηση δεν είναι ακριβώς το ίδιο με τη συμπάθεια και δεν είναι το ίδιο με τη συμπόνια. Οι ορισμοί διαφέρουν αρκετά στη βιβλιογραφία, οπότε δεν υπάρχει μία παγκόσμια αστυνομία εννοιών που θα μας γράψει πρόστιμο αν χρησιμοποιήσουμε μια λέξη λίγο διαφορετικά.
Σε κάποια δημοφιλή μοντέλα συνάντησα ένα τρίτο όρο, τη "συμπονετική ενσυναίσθηση" που συμβαίνει όταν η κατανόηση ή ο συναισθηματικός συντονισμός με τον άλλον συνδέεται με την πρόθεση να βοηθήσουμε. Άλλοι ερευνητές, όμως, προτιμούν να κρατούν τη συμπόνια ως συγγενή αλλά ξεχωριστή έννοια. Δεν είναι αντίφαση, είναι διαφορετικοί τρόποι να χαρτογραφήσεις ένα σύνθετο φαινόμενο.
Παρ’ όλα αυτά, η σύγχρονη έρευνα τις αντιμετωπίζει ως συγγενείς αλλά διακριτές έννοιες. PubMed Central
Χοντρικά:
Ενσυναίσθηση = Καταλαβαίνω (και ίσως συμμερίζομαι) αυτό που βιώνεις.
Συμπάθεια = Με αγγίζει αυτό που σου βιώνεις.
Συμπόνια = Αναγνωρίζω ότι υποφέρεις και έχω διάθεση να βοηθήσω ή να ανακουφίσω αυτόν τον πόνο. PubMed Central
Παράδειγμα:
Εσύ έχασες έναν δικό σου άνθρωπο.
Ενσυναίσθηση = Προσπαθώ να καταλάβω πώς είναι αυτό για σένα, τι σημαίνει αυτή η απώλεια μέσα στη δική σου ζωή.
Συμπάθεια = Λυπάμαι πολύ που το περνάς αυτό. Με στενοχωρεί που υποφέρεις.
Συμπόνια = Βλέπω ότι υποφέρεις και θέλω να κάνω κάτι που να σε βοηθήσει ή να σου ελαφρύνει λίγο αυτό που περνάς.
Και εδώ υπάρχει κάτι που θεωρώ πολύ σημαντικό.
Μπορώ να καταλάβω κάποιον χωρίς να συμφωνώ μαζί του.
Μπορώ να νιώσω γιατί έκανε κάτι χωρίς να το δικαιολογώ.
Μπορώ να αντιληφθώ τον φόβο, τη ζήλια, τον θυμό ή την ανασφάλειά του και ταυτόχρονα να πω:
- Ναι, καταλαβαίνω πώς έφτασες εδώ, αλλά δεν σημαίνει ότι ήταν σωστό αυτό που έκανες.
Ή αλλιώς (πειραιώτικα):
- Οκ, σε νιώθω, αλλά έγινες λίγο μαλάκας, ρε φίλε!
Η κατανόηση δεν είναι αθώωση.
Και αυτό είναι ίσως ένα από τα χρησιμότερα πράγματα που μπορούμε να μάθουμε για την ενσυναίσθηση.
Ίσως, σκέφτομαι ότι μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τι είναι η ενσυναίσθηση μέσα από το να βρούνε όλα αυτά που ΔΕΝ είναι.
- Η ενσυναίσθηση δεν είναι αποδοχή ή συμφωνία
Μπορείς να καταλάβεις γιατί κάποιος είπε ψέματα χωρίς να θεωρείς το ψέμα αποδεκτό.
Μπορείς να καταλάβεις γιατί κάποιος ζηλεύει χωρίς να δέχεσαι να σε ελέγχει.
Μπορείς να καταλάβεις ότι κάποιος φοβάται την εγκατάλειψη χωρίς να του παραδώσεις το δικαίωμα να σε κατηγορεί για κάθε του πανικό.
Η ενσυναίσθηση δεν λέει ότι αφού καταλαβαίνω πως έχεις πληγωθεί, τότε όλα σου επιτρέπονται.
Λέει μόνο ότι μπορώ να καταλάβω από πού μπορεί να έρχεται αυτό. Και πάλι, όμως, συνεχίζεις να είσαι υπεύθυνος για το τι θα κάνεις με αυτό.
Αυτά τα δύο μπορούν να συνυπάρχουν. Στην πραγματικότητα, πρέπει να συνυπάρχουν. Αλλιώς η ενσυναίσθηση γίνεται ένα ωραίο άλλοθι για να καταπίνουμε πράγματα που δεν πρέπει.
Το να εξηγείς μια συμπεριφορά δεν σημαίνει ότι την αθωώνεις.
- Η ενσυναίσθηση δεν είναι καλοσύνη ή ηθική
Εδώ σας χαλάω αρκετά την ωραία εικόνα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να καταλαβαίνει εξαιρετικά καλά τι νιώθεις και να μην έχει καμία πρόθεση να σε φροντίσει. Μπορεί, μάλιστα, να χρησιμοποιεί αυτή την κατανόηση για να σε χειριστεί καλύτερα.
Η γνωστική ενσυναίσθηση (το να διαβάζεις δηλαδή τον άλλον) δεν είναι από μόνη της ηθική αρετή. Είναι ικανότητα. Σαν τη γλώσσα. Μπορείς να τη χρησιμοποιήσεις για να παρηγορήσεις έναν άνθρωπο ή για να βρεις με μεγάλη ακρίβεια πού πονάει και να πατήσεις εκεί.
Για να γίνει η ενσυναίσθηση πράξη φροντίδας χρειάζονται κι άλλα πράγματα όπως αξίες, αυτοέλεγχος, αίσθηση δικαιοσύνης, ευθύνη, επιλογή να μη χρησιμοποιείς την ευαλωτότητα του άλλου ως όπλο.
Και τούμπαλιν, ένας άνθρωπος μπορεί να μην είναι ιδιαίτερα καλός στο να διαβάζει λεπτές συναισθηματικές αποχρώσεις, να λέει άγαρμπα πράγματα, να μην πιάνει πάντα το υπονοούμενο και παρ’ όλα αυτά να είναι βαθιά καλοπροαίρετος και αξιόπιστος.
Άρα εάν κάποιος δεν μας καταλαβαίνει αμέσως δεν σημαίνει απαραίτητα δεν νοιάζεται.
- Η ενσυναίσθηση δεν είναι πάντα βοηθητική
Υπάρχει μια τάση να θεωρούμε πως όσο περισσότερο υποφέρεις με τον άλλον, τόσο πιο ενσυναισθητικός άνθρωπος είσαι.
Δεν είναι τόσο απλό.
Η συνεχής έκθεση στον πόνο των άλλων μπορεί να οδηγήσει σε εξάντληση, αποφυγή και μούδιασμα. Αυτό αφορά ιδιαίτερα ανθρώπους που δουλεύουν σε επαγγέλματα φροντίδας (γιατρούς, νοσηλευτές, ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς) αλλά όχι μόνο αυτούς. Αφορά και τον φίλο που έχει γίνει μόνιμα το τηλεφωνικό κέντρο όλων των κρίσεων της παρέας.
Εδώ θα χρησιμοποιήσουμε τη διαφορά της ενσυναίσθησης από τη συμπόνια που αναφέραμε ήδη παραπάνω.
Η ενσυναίσθηση μας βοηθά να καταλάβουμε ή να νιώσουμε κάτι από αυτό που βιώνει ο άλλος.
Η συμπόνια προσθέτει την επιθυμία να ανακουφιστεί ο πόνος του και, όπου μπορούμε, να συμβάλουμε σε αυτό.
Και στις δύο περιπτώσεις χρειάζεται να παραμένουμε αρκετά σταθεροί ώστε να μη χαθούμε μέσα στο συναίσθημα του άλλου.
Η ερευνήτρια Tania Singer και οι συνεργάτες της έχουν δείξει ακριβώς αυτή τη διάκριση. Η έντονη συναισθηματική ταύτιση με τον πόνο μπορεί να φέρει δυσφορία και εξουθένωση, ενώ η καλλιέργεια συμπόνιας συνδέεται με πιο θετική, σταθερή και προσανατολισμένη στη φροντίδα ανταπόκριση.
Δεν είναι, λοιπόν, πάντα σκληρό να βάζεις όριο.
Είναι ο μόνος τρόπος να παραμείνεις διαθέσιμος χωρίς να γίνεις κι εσύ ένα ακόμη περιστατικό που χρειάζεται διάσωση.
- Η ενσυναίσθηση δεν είναι εφαρμόσιμη σε όλους
Δεν τη νιώθουμε με την ίδια ένταση για όλους. Τη νιώθουμε ευκολότερα για ανθρώπους που μοιάζουν με εμάς, που είναι κοντά μας, που έχουν πρόσωπο και ιστορία, που τους θεωρούμε δικούς μας. The Brain’s Empathy Gap
Γι’ αυτό μπορεί να μας τσακίσει μια συγκεκριμένη ιστορία και να μην αντέχουμε καν να σκεφτούμε χιλιάδες ανθρώπους που υποφέρουν κάπου αλλού. Δεν σημαίνει ότι είμαστε τέρατα. Σημαίνει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι φτιαγμένος για να επεξεργάζεται με την ίδια συναισθηματική ένταση κάθε μονάδα δυστυχίας πάνω στον πλανήτη.
Αυτό όμως είναι και ένας λόγος να μη στηρίζουμε όλη την ηθική μας στην ενσυναίσθηση.
Η ενσυναίσθηση είναι επιλεκτική και συνήθως πάει εκεί όπου υπάρχει οικειότητα, ομοιότητα, εικόνα, ιστορία.
Η δικαιοσύνη, από την άλλη, οφείλει να πηγαίνει και παραπέρα, σε ανθρώπους που δεν ξέρουμε, δεν μας μοιάζουν και ίσως δεν μας συγκινούν καν αυθόρμητα.
Με άλλα λόγια: η ενσυναίσθηση μπορεί να ανοίξει την πόρτα. Αλλά δεν αρκεί για να αποφασίσει ποιος δικαιούται αξιοπρέπεια.
- Η ενσυναίσθηση δεν είναι τηλεπάθεια
Η ενσυναίσθηση δεν είναι κλείνεις τα μάτια και να μαντεύεις τα πάντα.
Δεν ξέρουμε τι ζει ο άλλος επειδή τον ξέρουμε χρόνια, επειδή έχουμε περάσει κάτι παρόμοιο ή επειδή κόβει το μάτι μας. Μπορούμε να κάνουμε μια καλή υπόθεση. Και μετά να ρωτήσουμε.
- Κατάλαβα σωστά;
- Φαντάζομαι ότι ένιωσες το "τάδε" ισχύει ή κάνω λάθος;
Αυτές οι φράσεις σείχνουν ότι δεν θεωρείς τον εαυτό σου παντογνώστη του εσωτερικού κόσμου των άλλων. Πράγμα εξαιρετικά υγιές, γιατί οι άνθρωποι είναι ήδη αρκετά περίπλοκοι χωρίς να αρχίσουμε να τους γράφουμε εμείς και το σενάριο των συναισθημάτων τους.
Η ενσυναίσθηση ΚΥΡΙΩΣ είναι να μπορείς να πεις:
- Μπορεί να μην ξέρω ακριβώς πώς είναι αυτό για σένα. Αλλά θέλω να καταλάβω. Και μπορώ να μείνω εδώ όσο μου το εξηγείς.
Αυτό σίγουρα δεν λύνει τα πάντα. Αλλά για έναν άνθρωπο που πονάει, συχνά είναι η διαφορά ανάμεσα στο "είμαι μόνος μου σε αυτό" και στο "κάποιος με βλέπει".
7. Τελικά, λοιπόν, τι είναι η ενσυναίσθηση;
Δεν είναι να συμφωνώ μαζί σου.
Δεν είναι να σε δικαιολογώ.
Δεν είναι να σε συμπαθώ.
Δεν είναι να σε λυπάμαι.
Δεν είναι να νιώθω ακριβώς ό,τι νιώθεις.
Δεν είναι να καταργώ τον εαυτό μου για να χωρέσω στον δικό σου.
Και δεν είναι απόδειξη ότι είμαι καλός άνθρωπος.
Είναι η προσπάθεια να αναγνωρίσω ότι απέναντί μου υπάρχει ένας ολόκληρος υποκειμενικός κόσμος που δεν είναι ο δικός μου.
Και να προσπαθήσω να τον καταλάβω όσο μπορώ.
Χωρίς να υποθέτω ότι επειδή προσπάθησα, πέτυχα.
Χωρίς να μεταφράζω αυτόματα τον άλλον στη δική μου γλώσσα.
Χωρίς να θεωρώ ότι ξέρω τι συμβαίνει στον άλλον. Γιατί, βασικά, δεν ξέρω.
Μπορώ όμως να ρωτήσω.
Να ακούσω.
Να παρατηρήσω.
Να διορθώσω την πρώτη μου ερμηνεία.
Να δεχτώ ότι ένας άλλος άνθρωπος μπορεί να αισθανθεί εντελώς διαφορετικά απ’ ό,τι θα αισθανόμουν εγώ στην ίδια κατάσταση.
Και ορίστε τι κατάλαβα εγώ τελικά για την ενσυναίσθηση!
Δεν είναι στο να φανταστώ εμένα στη θέση σου και να κρίνω,
αλλά στο να φανταστώ εσένα στη θέση σου και να προσπαθήσω κατανοήσω.
Κι αν καταφέρω έστω λίγο να το κάνω, μετά έρχεται το επόμενο ερώτημα.
- Τι κάνω με αυτό που κατάλαβα;
Γιατί η ενσυναίσθηση μπορεί να μου ανοίξει την πόρτα προς τον άλλον. Δεν αποφασίζει αν θα περάσω μέσα με φροντίδα, με αδιαφορία ή με τραπεζομάχαιρο ανά χείρας.
Κι αυτό πια δεν είναι θέμα ενσυναίσθησης.
Είναι θέμα ανθρώπου.
