Όλοι ξέρουμε, ακόμη κι αν δεν το παραδεχόμαστε, ότι κανείς δεν βγαίνει από μια σχέση ίδιος με πριν.
Οι άνθρωποι που περνούν από τη ζωή μας, κι ακόμη περισσότερο εκείνοι που αγαπήσαμε ή μας αγάπησαν, αφήνουν μέσα μας αποτυπώματα. Άλλα είναι ανεπαίσθητα και άλλα τόσο βαθιά που συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη κι όταν η σχέση έχει τελειώσει εδώ και χρόνια.
Δεν αλλάζουν μόνο οι αναμνήσεις μας. Αλλάζει ο τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο. Οι αντοχές μας. Οι προσδοκίες μας. Οι φόβοι μας. Οι ανάγκες μας. Ακόμη και η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
Αυτό δεν είναι αδυναμία ούτε εξάρτηση.
Είναι η φυσική συνέπεια της ανθρώπινης σύνδεσης.
Κανένας άνθρωπος δεν διαμορφώνεται μόνος του. Ο εαυτός μας δεν χτίζεται σε απομόνωση αλλά μέσα στις σχέσεις. Από τη στιγμή που γεννιόμαστε, οι άλλοι λειτουργούν σαν καθρέφτες. Μέσα από αυτούς μαθαίνουμε ποιοι είμαστε, τι αξίζουμε, τι επιτρέπεται να νιώθουμε και πόσο ασφαλής είναι ο κόσμος γύρω μας.
Αυτό είναι, σε γενικές γραμμές, ο ετεροπροσδιορισμός. Με απλά λόγια, η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας επηρεάζεται αναπόφευκτα από τους ανθρώπους που συναντάμε.
Ένα παιδί που ακούει καθημερινά ότι είναι ικανό και αξιαγάπητο μεγαλώνει με διαφορετική αίσθηση του εαυτού του από ένα παιδί που ακούει συνεχώς ότι δεν είναι αρκετό.
Ένας άνθρωπος που αγαπήθηκε με συνέπεια και ασφάλεια αποκτά διαφορετική εμπιστοσύνη στις σχέσεις από κάποιον που έμαθε ότι η αγάπη εμφανίζεται και εξαφανίζεται χωρίς προειδοποίηση.
Κάποιος που βρέθηκε δίπλα σε ανθρώπους που τον ενθάρρυναν, πιθανότατα θα τολμήσει περισσότερα στη ζωή του. Κάποιος που μεγάλωσε με συνεχή απαξίωση μπορεί να δυσκολεύεται να πιστέψει ακόμη και στα πιο εμφανή του χαρίσματα.
Η ψυχολογία γνωρίζει εδώ και δεκαετίες ότι η ταυτότητά μας δεν διαμορφώνεται σε απομόνωση. Είναι, σε σημαντικό βαθμό, σχεσιακή. Υπάρχουμε και μέσα από τους άλλους.
Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να διακρίνουμε δύο διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους η παρουσία τους επηρεάζει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
- Στον ετεροπροσδιορισμό, ο άλλος συμμετέχει στον τρόπο με τον οποίο βλέπεις τον εαυτό σου.
- Στον ετεροκαθορισμό, αρχίζει να αποφασίζει γι’ αυτόν.
Η διαφορά ανάμεσα στις δύο έννοιες μπορεί να μοιάζει μικρή στις λέξεις, αλλά είναι τεράστια στη ζωή.
Το να επηρεάζεσαι από τους ανθρώπους που αγαπάς δεν είναι από μόνο του προβληματικό. Είναι αναπόφευκτο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η επιρροή παύει να είναι μέρος της σχέσης και γίνεται ο βασικός μηχανισμός με τον οποίο ορίζεις ποιος είσαι.
Όταν περνάμε, δηλαδή, από τον ετεροπροσδιορισμό στον ετεροκαθορισμό.
Τότε ο άλλος δεν αποτελεί πλέον μία φωνή ανάμεσα στις πολλές. Γίνεται η μοναδική φωνή που ακούς. Η αξία σου εξαρτάται από την αποδοχή του. Η διάθεσή σου από την προσοχή του. Η ηρεμία σου από το αν θα απαντήσει στο μήνυμα. Οι αποφάσεις σου καθορίζονται από τον φόβο μήπως τον δυσαρεστήσεις ή μήπως τον χάσεις.
Σιγά σιγά σταματάς να αναρωτιέσαι τι θέλεις εσύ. Αρχίζεις να σκέφτεσαι μόνο τι πρέπει να κάνεις για να μη φύγει ο άλλος.
Κάπου εκεί συμβαίνει η πιο ύπουλη απώλεια. Δεν χάνεις απαραίτητα τη σχέση. Χάνεις τον εαυτό σου μέσα σε αυτήν. Και αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο να το αντιληφθείς, γιατί γίνεται αργά.
Δεν ξυπνάει κανείς ένα πρωί και λέει "σήμερα θα πάψω να είμαι ο εαυτός μου". Συμβαίνει λίγο λίγο. Λίγοι συμβιβασμοί. Λίγη περισσότερη ανοχή. Λίγη περισσότερη σιωπή. Λίγη λιγότερη διεκδίκηση. Μέχρι που μια μέρα δυσκολεύεσαι να θυμηθείς ποιος ήσουν πριν γνωρίσεις τον άλλον.
Πολλοί, βλέποντας αυτόν τον κίνδυνο, καταλήγουν στο αντίθετο άκρο. Πιστεύουν ότι η λύση είναι να μην επηρεάζονται ποτέ από κανέναν. Να κρατούν αποστάσεις. Να μη δένονται. Να μη χρειάζονται.Να μην αφήνουν κανέναν να τους αγγίξει αρκετά ώστε να τους αλλάξει.
Αυτό όμως δεν είναι ανεξαρτησία. Είναι άμυνα.
Γιατί οι πραγματικά στενές σχέσεις προϋποθέτουν ότι θα επηρεαστούμε. Θα μετακινηθούμε. Θα αναθεωρήσουμε πεποιθήσεις. Θα αλλάξουμε συνήθειες. Θα ανακαλύψουμε πλευρές του εαυτού μας που ούτε εμείς γνωρίζαμε.
Η αγάπη, όταν είναι υγιής, δεν σε αφήνει ίδιο. Σε εξελίσσει. Η ψυχική ωριμότητα δεν βρίσκεται στο να μένεις αμετακίνητος απέναντι σε όλους. Βρίσκεται στο να μπορείς να πεις "Με επηρεάζεις. Αφήνεις σημάδι μέσα μου. Με βοηθάς να γίνω ένας διαφορετικός άνθρωπος. Αλλά δεν αποφασίζεις εσύ ποιος είμαι. Δεν αποφασίζεις εσύ πόσο αξίζω. Και δεν κρατάς εσύ το τιμόνι της ζωής μου."
Γιατί ο ετεροπροσδιορισμός είναι αναπόφευκτος. Είναι το τίμημα αλλά και το δώρο της ανθρώπινης σύνδεσης.
Ο ετεροκαθορισμός, όμως, είναι η στιγμή που παραδίδουμε σε κάποιον άλλον την ευθύνη της ταυτότητάς μας.
Και καμία σχέση, όσο όμορφη, όσο βαθιά ή όση αγάπη κι αν έχει, δεν πρέπει να ζητά κάτι τόσο ακριβό.
Να αγαπάς κάποιον σημαίνει να του επιτρέπεις να γίνει μέρος της ιστορίας σου. Να αφήσεις την παρουσία του να σε αλλάξει, να σε διδάξει και να σε εξελίξει.
Όχι όμως να του παραδώσεις την πένα. Γιατί ο άνθρωπος που θα γράψει την ιστορία της ζωής σου πρέπει πάντα να είσαι εσύ.
