Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Η λέξη "τσίπα" έχει κάτι πολύ λαϊκό μέσα της. Δεν ακούγεται σαν έννοια που θα συζητούσαν επί ώρες τέσσερις φιλόσοφοι μπροστά σε ένα τζάκι. Ακούγεται σαν λέξη που θα εκσφενδόνιζε η γιαγιά σου ενώ σε έβλεπε να βγαίνεις για μπαρότσαρκα επιεικώς ημίγυμνη:

- Μα δεν έχεις καθόλου τσίπα πάνω σου;

Και όλοι θα καταλάβαιναν περίπου τι εννοεί, χωρίς να χρειαστεί να ανοίξουν τον Καντ. Πράγμα εξαιρετικά βολικό, διότι ο Καντ δεν είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να σου συμβεί ενώ σε βρίζει η γιαγιά σου.

Σύμφωνα με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, η λέξη προέρχεται από τη μεσαιωνική ελληνική "τσίπα", πιθανότατα σλαβικής προέλευσης, και είχε κυριολεκτικές σημασίες όπως πέπλο, τσεμπέρι, λεπτός υμένας ή πέτσα. Σε διάφορα τοπικά ιδιώματα συναντάται με συγγενικές αλλά όχι ταυτόσημες σημασίες. Στη Λευκάδα, για παράδειγμα, δηλώνει κεφαλομάντηλο, ενώ αλλού μπορεί να σημαίνει υμένα, κρούστα ή πέτσα.

Η γοητευτική εξήγηση ότι ο "ξετσίπωτος" είναι εκείνος που δεν έχει δέρμα (άρα δεν διαθέτει το προστατευτικό στρώμα της ηθικής) κυκλοφορεί ευρέως, αλλά δεν είναι τόσο ετυμολογικά βέβαιη όσο ακούγεται. Εξίσου εύλογη είναι η σύνδεση με το κάλυμμα του κεφαλιού. Η ξετσίπωτη ήταν η ακάλυπτη, εκείνη που είχε πετάξει το πέπλο της κοινωνικής σεμνότητας. Οι λέξεις, όπως και οι άνθρωποι, αποκτούν στην πορεία περισσότερες ιστορίες απ’ όσες μπορούν πάντοτε να αποδείξουν.

Σήμερα, πάντως, όταν λέμε ότι κάποιος δεν έχει τσίπα, δεν εννοούμε ότι έχασε το τσεμπέρι του. Εννοούμε ότι του λείπει η αιδώς, η συναίσθηση του ορίου, η ικανότητα να νιώσει πως αυτό που κάνει δεν είναι απλώς αντιπαθητικό ή απρεπές, αλλά θίγει κάτι έξω από τον ίδιο.

Και εδώ η τσίπα συναντά την ηθική. Δεν ταυτίζεται όμως μαζί της.

• Η τσίπα δεν είναι απλώς ντροπή

Η ντροπή είναι ένα κοινωνικό συναίσθημα. Προϋποθέτει, πραγματικό ή φανταστικό, ένα βλέμμα στραμμένο επάνω μας. Ντρεπόμαστε επειδή εκτεθήκαμε, επειδή παραβήκαμε έναν κανόνα, επειδή κινδυνεύουμε να χάσουμε την αποδοχή της ομάδας. Το πρόβλημα είναι ότι οι κανόνες της ομάδας δεν είναι υποχρεωτικά ηθικοί. Υπήρξαν κοινωνίες στις οποίες ντροπή ήταν να μείνει μια γυναίκα ασκέπαστη, αλλά όχι να μην έχει δικαίωμα να αποφασίζει για τη ζωή της. Άλλες θεωρούσαν ατιμωτική τη σχέση με άνθρωπο διαφορετικής φυλής, όχι όμως τον ίδιο τον ρατσισμό. Η κοινωνία διαθέτει μεγάλη ικανότητα να ντύνει την αδικία με τα καλά της και να τη βγάζει Κυριακή στην εκκλησία.

Γι’ αυτό χρειάζεται να διακρίνουμε την τσίπα ως φόβο κοινωνικής κατακραυγής από την τσίπα ως ηθική αυτοεπίγνωση.

Η ψυχολογική έρευνα διαχωρίζει επίσης τη ντροπή από την ενοχή. Χοντρικά, η ενοχή λέει "έκανα κάτι κακό", ενώ η ντροπή λέει "είμαι κακός". Η πρώτη μπορεί να μας ωθήσει να ζητήσουμε συγγνώμη, να επανορθώσουμε και να αλλάξουμε συμπεριφορά. Η δεύτερη συχνά στρέφεται εναντίον ολόκληρου του εαυτού και μπορεί να οδηγήσει σε κρύψιμο, άρνηση, μετατόπιση της ευθύνης ή επιθετικότητα. Δεν είναι λοιπόν κάθε ντροπή ηθικά χρήσιμη ούτε η δημόσια διαπόμπευση εργοστάσιο καλύτερων ανθρώπων. Συχνά είναι απλώς εργοστάσιο καλύτερων ψεμάτων.

Η χρήσιμη τσίπα δεν είναι το τι θα πει ο κόσμος. Είναι το τι προκάλεσα στον άλλο και τι οφείλω να κάνω τώρα που το βλέπω.

• Ωραία. Και τι είναι ηθικό;

Γιατί όλοι συμφωνούμε ότι θέλουμε το καλό, μέχρι να χρειαστεί να συμφωνήσουμε τι διάολο είναι.

• Ο Αριστοτέλης κοίταξε κυρίως τον χαρακτήρα: δεν αρκεί μία σωστή πράξη. Σημασία έχει τι άνθρωπος γίνεσαι μέσα από τις επαναλαμβανόμενες επιλογές σου. 
• Ο Χιουμ έδωσε ιδιαίτερο βάρος στο ηθικό συναίσθημα και στη συμπάθεια προς τους άλλους. 
• Ο Καντ έβαλε στο κέντρο το καθήκον, τον ορθό λόγο και την απαίτηση να μην αντιμετωπίζουμε ποτέ τον άνθρωπο απλώς ως μέσο. 
• Ο Μιλ κοίταξε τις συνέπειες: η πράξη κρίνεται από την ευτυχία ή τη δυστυχία που παράγει.

Με δυο λόγια: 

• ο ένας σε ρωτά, τι άνθρωπος γίνεσαι; 
• ο άλλος, από ποια αρχή πράττεις; 
• και ο τρίτος, τι προκάλεσες;

- Πώς θα αποδείξω ότι εγώ δεν φταίω;

Οι θεωρίες αυτές δεν συμφωνούν πάντα. Ένα ψέμα μπορεί να παραβιάζει έναν κανόνα αλλά να σώσει μια ζωή. Μια πράξη μπορεί να ωφελεί τους πολλούς και να συνθλίβει έναν αθώο. Μια καλή πρόθεση μπορεί να προκαλέσει καταστροφή, ενώ μια ιδιοτελής πράξη μπορεί κατά τύχη να έχει εξαιρετικό αποτέλεσμα. Η ηθική δεν γίνεται δύσκολη μόνο επειδή υπάρχουν κακοί άνθρωποι. Γίνεται δύσκολη επειδή μερικές φορές συγκρούονται δύο πραγματικά αγαθά: η ελευθερία με την ασφάλεια, η αλήθεια με την προστασία, η δικαιοσύνη με την επιείκεια.

Το ότι οι κοινωνίες διαφωνούν δεν αποδεικνύει πως όλες οι ηθικές κρίσεις είναι απλώς θέμα γούστου, σαν να συζητάμε αν είναι καλύτερο το παγωτό φιστίκι ή σοκολάτα. Αποδεικνύει όμως ότι χρειάζεται να αιτιολογούμε τις βεβαιότητές μας. Το «έτσι συνηθίζεται εδώ» περιγράφει ένα έθιμο· δεν το δικαιώνει. Και το «πάντα έτσι γινόταν» είναι ιστορική πληροφορία, όχι ηθικό επιχείρημα. Πάντα γίνονταν και σφαγές. Δεν τις κάνει παράδοση προς διατήρηση.

• Το συγκλονιστικό νέο! Όλοι θεωρούμε τον εαυτό μας καλό!

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ξυπνούν το πρωί, χαϊδεύουν τη γάτα τους και σκέφτονται "Μουχαχα Σήμερα θα είμαι το κάθαρμα της ιστορίας". Ακόμη και όταν κάνουμε κάτι άδικο, διαθέτουμε μια θαυμαστή εσωτερική υπηρεσία δημοσίων σχέσεων που αναλαμβάνει αμέσως τη διαχείριση της κρίσης.

Δεν είπα ψέματα —> προστάτευσα κάποιον.

Δεν αδιαφόρησα —> δεν ήθελα να ανακατευτώ.

Δεν εκμεταλλεύτηκα τον άλλον —> κοίταξα το συμφέρον μου, όπως κάνουν όλοι.

Δεν είμαι ρατσιστής —> απλώς λέω τα πράγματα όπως είναι.

Δεν έκανα τίποτα —> και αυτή ακριβώς είναι, συχνά, η πιο βολική μας υπεράσπιση.

Σε μελέτη των Ben Tappin και Ryan McKay, οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν τον εαυτό τους ως ηθικότερο από τον μέσο άνθρωπο, και αυτή η ηθική ανωτερότητα ήταν ισχυρότερη από την αντίστοιχη υπερεκτίμηση σε χαρακτηριστικά όπως η κοινωνικότητα και η ικανότητα. 

Δεν πιστεύουμε απλώς ότι είμαστε καλοί. Πιστεύουμε ότι είμαστε καλύτεροι από τους άλλους σε έναν τομέα στον οποίο δεν υπάρχει καν αντικειμενικό κοντέρ. Μαθηματικά, βέβαια, δεν γίνεται να είμαστε όλοι πάνω από τον μέσο όρο. Η αλαζονεία όμως δεν υπήρξε ποτέ ιδιαίτερα καλή στα μαθηματικά.

Και μετά έρχεται η "ηθική αδειοδότηση": Επειδή κάναμε κάτι καλό ή επειδή επιβεβαιώσαμε μέσα μας ότι είμαστε από τους σωστούς, αισθανόμαστε ότι αποκτήσαμε λίγη πίστωση για την επόμενη μικρή μας αθλιότητα. Έδωσα χρήματα σε φιλοζωική, άρα μπορώ να φερθώ σαν σκουπίδι στον υπάλληλο. Υποστηρίζω δημοσίως τα ανθρώπινα δικαιώματα, άρα δεν χρειάζεται να εξετάσω πώς φέρομαι στον άνθρωπο που έχω μπροστά μου. Έκανα like στη σωστή ανάρτηση, παρακαλώ να ενημερωθεί το ηθικό μου μητρώο.

Η σχετική μετα-ανάλυση βρίσκει υπαρκτό αλλά όχι τεράστιο αποτέλεσμα και σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις μελέτες. Δηλαδή η ηθική αδειοδότηση δεν είναι φυσικός νόμος ούτε συμβαίνει σε όλους. Είναι όμως ένας από τους τρόπους με τους οποίους η καλή εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας μπορεί να γίνει άλλοθι αντί για κίνητρο.

• Η ηθική μας αλλάζει όταν αλλάζει το περιβάλλον 

Η κοινωνική ψυχολογία έχει δείξει ότι η συμπεριφορά δεν ξεπηδά αυτούσια από κάποιον αμετάβλητο χαρακτήρα. Επηρεάζεται από την αυθεντία, την ομάδα, τους θεσμούς, τη γλώσσα με την οποία περιγράφεται μια πράξη και την απόσταση από τις συνέπειές της.

Για χρόνια το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ παρουσιαζόταν ως η δραματική απόδειξη ότι, αν δώσεις σε συνηθισμένους ανθρώπους μια στολή και λίγη εξουσία, το τέρας μέσα τους θα ζητήσει αμέσως απλήρωτες υπερωρίες. Μόνο που το πείραμα είχε σοβαρότατα προβλήματα. 

• Οι "φύλακες" δεν αφέθηκαν απλώς να αντιδράσουν αυθόρμητα, αλλά δέχθηκαν καθοδήγηση για τον ρόλο που περίμεναν οι ερευνητές να παίξουν, 
• ο ίδιος ο Ζιμπάρντο συμμετείχε ενεργά ως διευθυντής της υποτιθέμενης φυλακής, 
• η συλλογή και παρουσίαση των δεδομένων ήταν επιλεκτική
• και οι συμμετέχοντες γνώριζαν αρκετά ώστε να προσπαθούν να υπηρετήσουν το σενάριο της έρευνας. 

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συνθήκες δεν επηρεάζουν τη συμπεριφορά. Σημαίνει ότι δεν χρειαζόμαστε ένα κακοστημένο πείραμα για να το αποδείξουμε.

Οι μελέτες υπακοής του Στάνλεϊ Μίλγκραμ προσφέρουν πιο σοβαρά (αν και επίσης αμφιλεγόμενα και δεοντολογικά προβληματικά) δεδομένα. Στη γνωστότερη συνθήκη, το 65% των συμμετεχόντων έφτασε έως τον διακόπτη των 450 volt, πιστεύοντας ότι χορηγούσε ολοένα ισχυρότερα ηλεκτροσόκ σε άλλον άνθρωπο. Δεν το έκαναν, όμως, ατάραχοι. Πολλοί παρουσίασαν έντονη δυσφορία, διαμαρτυρήθηκαν, αμφισβήτησαν τον πειραματιστή ή προσπάθησαν να σταματήσουν. Η υπακοή άλλαζε θεαματικά όταν άλλαζαν οι συνθήκες.

• Η εγγύτητα του "θύματος", 
• η φυσική παρουσία και το κύρος της αυθεντίας, 
• καθώς και η στάση των υπόλοιπων συμμετεχόντων.

Το ενδιαφέρον συμπέρασμα δεν είναι ότι ο άνθρωπος στερείται ηθικής και υπακούει σαν κουρδιστό ανθρωπάκι. Είναι ότι η αυθεντία μπορεί να του προσφέρει μια άλλη ηθική αφήγηση. Ας πούμε "δεν βασανίζεις έναν άνθρωπο, βοηθάς την επιστήμη", "δεν ευθύνεσαι εσύ, την ευθύνη την αναλαμβάνω εγώ", "δεν αποφασίζεις, απλώς εκτελείς τη διαδικασία". Η βλάβη παραμένει ίδια, αλλά αλλάζει η περιγραφή της. Και καμιά φορά αυτό αρκεί.

Δεν κάνουμε το κακό μόνο όταν παύουμε να ξεχωρίζουμε το σωστό από το λάθος. Μπορούμε να το κάνουμε και όταν πειστούμε ότι το λάθος υπηρετεί κάτι ανώτερο.

• Δεν έκανα τίποτα σας λέω!

Η ηθική μας έχει μια ιδιαίτερη αδυναμία στην αδράνεια. Τείνουμε να κρίνουμε αυστηρότερα τη βλάβη που προκαλείται από μια πράξη από μια ισοδύναμη ή ακόμη μεγαλύτερη βλάβη που προκαλείται επειδή δεν κάναμε τίποτα. Η τάση αυτή ονομάζεται omission bias, μεροληψία της παράλειψης.

Η αδράνεια μάς φαίνεται καθαρότερη επειδή δεν αφήνει δακτυλικά αποτυπώματα. Αν δεν πάτησα εγώ το κουμπί, αν δεν υπέγραψα εγώ την απόφαση, αν απλώς κοίταξα αλλού, μπορώ ευκολότερα να αφαιρέσω τον εαυτό μου από την ιστορία. Η πραγματικότητα, δυστυχώς, δεν ενδιαφέρεται για το βιογραφικό της συνείδησής μας. Μερικές φορές η απραξία έχει συνέπειες εξίσου συγκεκριμένες με την πράξη.

Δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για κάθε δυστυχία του πλανήτη. Η ευθύνη εξαρτάται από το τι γνώριζε, τι μπορούσε πράγματι να κάνει, πόσο προβλέψιμη ήταν η βλάβη, ποιος ήταν ο ρόλος του και τι κόστος θα είχε η παρέμβασή του. Διαφορετικά θα καταλήγαμε όλοι ηθικά ένοχοι επειδή, την ώρα που πλέναμε τα πιάτα, δεν λύναμε ταυτόχρονα τον λιμό και τρεις πολέμους. Κάπου να υπάρχει και μια λογική... Δεν είμαστε πολυμίξερ.

Υπάρχει όμως ένα ενοχλητικό σημείο. Όσο περισσότεροι είναι παρόντες, τόσο ευκολότερα διαχέεται η ευθύνη. Κάποιος άλλος θα κάνει κάτι... Υπάρχουν αρμόδιοι... Δεν είναι δική μου δουλειά... Η κλασική έρευνα για το φαινόμενο του αμέτοχου παρατηρητή έδειξε ακριβώς αυτή τη δύναμη της διάχυσης της ευθύνης. Η παρουσία των άλλων δεν μας κινητοποιεί πάντοτε, μπορεί να μας προσφέρει το πλήθος μέσα στο οποίο θα κρυφτούμε.

Η απουσία πράξης, λοιπόν, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη αθωότητας. Μερικές φορές είναι αυτοσυγκράτηση. Μερικές φορές αδυναμία. Μερικές φορές άγνοια. Και μερικές φορές είναι συμμετοχή με πολιτικά ρούχα.

• Η άγνοια δεν είναι πάντα αθώα, αλλά ούτε πάντα ένοχη

Το διαδίκτυο μάς έδωσε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες απ’ όσες μπορεί να επεξεργαστεί ένας ανθρώπινος εγκέφαλος και, για να μη βαριόμαστε, τις ανακάτεψε με ψέματα, προπαγάνδα, διαφημίσεις, βίντεο με υπότιτλο "οι επιστήμονες έμειναν άφωνοι" και τον ξάδελφο κάποιου που "τα έχει ψάξει αυτά".

Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε τα πάντα. Ούτε κάθε άγνοια αποτελεί ηθικό ελάττωμα. 

Υπάρχει όμως κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε επιστημική ευθύνη. Η ευθύνη δηλαδή που έχουμε για τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζουμε, ελέγχουμε και διατηρούμε τις πεποιθήσεις μας.

Όσο μεγαλύτερες είναι οι συνέπειες μιας πεποίθησής μας για τους άλλους, τόσο μεγαλύτερη είναι η υποχρέωσή μας να ελέγξουμε αν αυτή η πεποίθηση στέκει.

Ή απλούστερα:

Όταν πιστεύεις κάτι, ειδικά κάτι που επηρεάζει άλλους ανθρώπους, έχεις κάποια ευθύνη να αναρωτηθείς αν έχεις καλούς λόγους να το πιστεύεις.

Δεν χρειάζεται να έχεις διδακτορικό στη μετανάστευση για να εκφέρεις άποψη. Αν όμως ζητάς πολιτικές που θα καθορίσουν αν άλλοι άνθρωποι θα ζήσουν, θα φυλακιστούν ή θα απελαθούν, το "έτσι άκουσα" είναι κάπως φτωχό θεμέλιο. Αν διαδίδεις ιατρικούς ισχυρισμούς που επηρεάζουν αποφάσεις υγείας, δεν σε αθωώνει το γεγονός ότι τους βρήκες γραμμένους με κεφαλαία και δεκαεπτά θαυμαστικά.

Η άγνοια δεν είναι πάντοτε επιλογή. Η βεβαιότητα μέσα στην άγνοια, όμως, είναι.

• Υπάρχει αντικειμενική ηθική;

Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό στη φιλοσοφία. 

Ο ηθικός ρεαλισμός υποστηρίζει, σε γενικές γραμμές, ότι ορισμένες ηθικές προτάσεις μπορεί να είναι αληθείς ανεξάρτητα από τις προσωπικές ή πολιτισμικές μας προτιμήσεις.

Ο ηθικός σχετικισμός συνδέει την αλήθεια ή τη δικαιολόγηση των κρίσεων περισσότερο με το εκάστοτε κοινωνικό ή πολιτισμικό πλαίσιο. 

Ανάμεσά τους υπάρχει μια ολόκληρη ζούγκλα θέσεων, διότι οι φιλόσοφοι επίσης κλέφτες θα γίνουν; Πρέπει κάπως να βγάζουν το ψωμί τους. 

Δεν ξέρω αν υπάρχει ένας αντικειμενικός κανόνας ικανός να λύσει κάθε πιθανό δίλημμα.

Δυσπιστώ έντονα πάντως, απέναντι στην ιδέα ότι δεν μπορούμε να πούμε τίποτε παραπάνω πέρα από το "ο καθένας έχει τη γνώμη του" εάν η γνώμη του επηρεάζει την ζωή άλλων. 

Αν ήταν έτσι, δεν θα μπορούσαμε να καταδικάσουμε καμία δουλεία, γενοκτονία ή θεσμοθετημένη κακοποίηση εφόσον ήταν αποδεκτή από την κοινωνία που τη διέπραττε.

 Η απλή ύπαρξη ενός εθίμου θα αποτελούσε και την ηθική του δικαίωση. Ευτυχώς, το "έτσι γινόταν τότε" μπορεί να εξηγήσει μια πράξη, δεν υποχρεούται και να τη συγχωρήσει.

Ίσως να μπορούμε να υπερασπιστούμε τουλάχιστον το εξής ελάχιστο:

• Ο πόνος του άλλου δεν παύει να μετρά επειδή δεν είναι δικός μας 
• Η διαφορετικότητά του δεν τον μετατρέπει σε εργαλείο 
• Η δύναμή μας δεν δημιουργεί αυτομάτως δικαίωμα 
• και η παράδοση, η εντολή ή το προσωπικό μας συμφέρον δεν αρκούν από μόνα τους για να δικαιολογήσουν μια βλάβη.

Δεν είναι ολοκληρωμένο ηθικό σύστημα. Είναι περισσότερο ένα κατώφλι. Και πολλοί δυστυχώς σκοντάφτουν ήδη πριν μπουν.

• Πώς μετριέται, λοιπόν, η τσίπα;

Όχι από το πόσο συχνά λες ότι είσαι καλός άνθρωπος. Αυτό είναι διαφήμιση, όχι μέτρηση.

Όχι από το αν τηρείς τους κοινωνικούς τύπους. Μπορείς να λες "παρακαλώ" και "ευχαριστώ" ενώ καταστρέφεις ζωές με savoir vivre.

Όχι μόνο από τις προθέσεις. Οι προθέσεις έχουν σημασία, αλλά οι άλλοι αναγκάζονται να ζήσουν κυρίως με τα αποτελέσματά τους.

Και όχι από το αν απέφυγες προσωπικά τη βρομοδουλειά. Η ηθική δεν διαθέτει υπηρεσία πλυντηρίου όπου παραδίδεις την ευθύνη σε τρίτους και την παραλαμβάνεις ατσαλάκωτη.

Ίσως η τσίπα να φαίνεται στις ερωτήσεις που δεχόμαστε να κάνουμε στον εαυτό μας:

• Ποιος πληρώνει για τη δική μου άνεση;
• Θα θεωρούσα δίκαιη αυτή την πράξη αν βρισκόμουν στην άλλη πλευρά της;
• Θα την έκανα αν κανείς δεν επρόκειτο να το μάθει;
• Θα την υπερασπιζόμουν αν την έκανε ο πολιτικός, η ομάδα ή ο άνθρωπος που αντιπαθώ;
• Μήπως ονομάζω ουδετερότητα αυτό που στην πράξη προστατεύει τον ισχυρότερο;
• Και, κυρίως, τι θα μπορούσε να με πείσει ότι κάνω λάθος;

Τσίπα δεν είναι να φοβάσαι μήπως σε πουν ανήθικο. Ούτε να συμμορφώνεσαι με μια κοινωνία που μπορεί να είναι η ίδια βαθιά άδικη. 

Είναι η ικανότητα να αφήνεις τη ζωή του άλλου να μπει στον υπολογισμό σου, ακόμη κι όταν σε ξεβολεύει. Να βλέπεις τη βλάβη πίσω από την ωραία δικαιολογία, την προσωπική συμμετοχή, πίσω από το "όλοι το ίδιο κάνουν" και την ευθύνη πίσω από το "εγώ δεν έκανα τίποτα".

Τσίπα, τελικά, δεν είναι να έχεις καθαρή συνείδηση. Καθαρή συνείδηση διαθέτουν συχνά και άνθρωποι που δεν την έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ.

Τσίπα είναι να αντέχεις να τη λερώνεις με δύσκολες ερωτήσεις.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση:

• Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής — λήμμα «τσίπα», Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=%CF%84%CF%83%CE%AF%CF%80%CE%B1&dq=

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Moral Realism

https://plato.stanford.edu/entries/moral-realism/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Moral Relativism

https://plato.stanford.edu/entries/moral-relativism/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Virtue Ethics

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Deontological Ethics

https://plato.stanford.edu/entries/ethics-deontological/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Consequentialism

https://plato.stanford.edu/entries/consequentialism/

• Tangney, Stuewig & Mashek (2007), “Moral Emotions and Moral Behavior”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3083636/

• Tappin & McKay (2017), “The Illusion of Moral Superiority”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5641986/

• Blanken, van de Ven & Zeelenberg (2015), “A Meta-Analytic Review of Moral Licensing”

https://doi.org/10.1177/0146167215572134

• Le Texier (2019), “Debunking the Stanford Prison Experiment”

https://doi.org/10.1037/amp0000401

• Haslam, Reicher & Van Bavel (2019), “Rethinking the Nature of Cruelty: The Role of Identity Leadership in the Stanford Prison Experiment”

https://doi.org/10.1037/amp0000443

• Milgram (1963), “Behavioral Study of Obedience”

https://doi.org/10.1037/h0040525

• Haslam, Loughnan & Perry (2014), “Meta-Milgram: An Empirical Synthesis of the Obedience Experiments”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3976349/

• Ritov & Baron (1990), “Reluctance to Vaccinate: Omission Bias and Ambiguity”

https://doi.org/10.1002/bdm.3960030404

• Baron & Ritov (2004), “Omission Bias, Individual Differences, and Normality”

https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2004.03.003

• Darley & Latané (1968), “Bystander Intervention in Emergencies: Diffusion of Responsibility”

https://doi.org/10.1037/h0025589

Μια φράση που έχει καταστρέψει κόσμο και κοσμάκη...

"Θα είμαι ευτυχισμένος όταν…"

- Όταν αδυνατίσω.

- Όταν βγάζω περισσότερα.

- Όταν πάρω εκείνη τη δουλειά.

- Όταν φύγω από αυτή τη δουλειά.

- Όταν αγοράσω σπίτι.

- Όταν φτιάξω το σπίτι.

- Όταν βρω άνθρωπο.

- Όταν ξεφορτωθώ τον συγκεκριμένο άνθρωπο.

- Όταν πάω εκείνο το ταξίδι.

- Όταν πάρω το αυτοκίνητο.

- Όταν πάρω καλύτερο αυτοκίνητο, διότι προφανώς το προηγούμενο είχε ήδη παλιώσει.

Και το χειρότερο είναι ότι πολλές φορές έχουμε δίκιο.

Όταν αποκτούμε αυτό που θέλουμε πράγματι χαιρόμαστε.

Μπορεί μάλιστα και να χαιρόμαστε πάρα πολύ.

Έρχεται η πολυπόθητη δουλειά. Η σχέση. Η αύξηση. Το σπίτι. Το ταξίδι. Εκείνο το πράγμα που κοιτούσαμε έξι μήνες στο ίντερνετ λες και επρόκειτο για μεταμόσχευση ζωτικού οργάνου.

Και για λίγο όλα είναι υπέροχα.

Μέχρι που δεν είναι ακριβώς υπέροχα.

Δεν είναι άσχημα.

Είναι απλώς…

Μια απλή Τρίτη.

Και με αυτό θα ασχοληθώ σήμερα.

Γιατί ο άνθρωπος διαθέτει μια εντυπωσιακή ικανότητα να μετατρέπει το "Θεέ μου, επιτέλους το απέκτησα!" σε "Ναι μωρέ, αυτό".

Και αυτή η διαδικασία έχει όνομα:

Hedonic adaptation - ηδονική προσαρμογή.

Τι είναι το hedonic treadmill;

Η μεταφορά του hedonic treadmill, του "ηδονικού διαδρόμου", συνδέεται με τους Philip Brickman και Donald Campbell και το κείμενό τους Hedonic Relativism and Planning the Good Society του 1971.

Η αρχική ιδέα μου φάνηκε αρκετά καταθλιπτική:

--> θετικά ή αρνητικά γεγονότα μας απομακρύνουν προσωρινά από ένα σχετικά σταθερό επίπεδο ευημερίας, αλλά με τον χρόνο προσαρμοζόμαστε και κινούμαστε ξανά προς το προηγούμενο επίπεδό μας.

Σαν να τρέχεις πάνω σε διάδρομο.

Κάνεις πρόοδο. Ιδρώνεις. Προσπαθείς. Έχεις αγοράσει και παπούτσια ειδικά για την περίσταση... Αλλά γεωγραφικά βρίσκεσαι ακόμη απέναντι από το ίδιο καλοριφέρ.

Ωραία.

Μόνο που η επιστήμη των επόμενων δεκαετιών έκανε αυτό που οφείλει να κάνει η επιστήμη όταν μια ωραία θεωρία παραείναι ωραία.

Της χάλασε την απλότητα.

Σήμερα το hedonic treadmill δεν θεωρείται ένας ακατάλυτος νόμος σύμφωνα με τον οποίο όλοι διαθέτουμε κάποιο μυστηριώδες "εργοστασιακό 6,4/10 ευτυχίας" και, είτε κερδίσουμε το Τζόκερ είτε μας πατήσει λεωφορείο, αργά ή γρήγορα ο εγκέφαλος πατάει restore factory settings. 

Όχι.

Τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα.

Και ευτυχώς, γιατί διαφορετικά η ανθρώπινη ψυχολογία θα χωρούσε σε κούπα με motivational quote.

Αρχικά σε ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε "ευτυχία".

Εδώ γίνεται συνήθως η πρώτη μαλακία.

Στην επιστημονική βιβλιογραφία το subjective well-being, η υποκειμενική ευημερία δηλαδή, δεν είναι ένα ενιαίο πράγμα.

Άλλο είναι το πώς αισθάνομαι.

Και άλλο το πώς αξιολογώ τη ζωή μου.

Μπορώ δηλαδή να έχω θετικό συναίσθημα σήμερα αλλά να θεωρώ ότι συνολικά η ζωή μου δεν πηγαίνει καλά.

Ή το αντίστροφο. Να περνάω μια απαίσια εβδομάδα και παρ’ όλα αυτά να θεωρώ τη ζωή μου καλή, σταθερή και ικανοποιητική.

Στη βιβλιογραφία αυτές οι διαστάσεις εξετάζονται χωριστά. Θετικό και αρνητικό συναίσθημα, "ευτυχία" με τη στενότερη έννοια, και life satisfaction, δηλαδή συνολική ικανοποίηση από τη ζωή.

Αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Γιατί κάποιος μπορεί να προσαρμοστεί σε ένα πράγμα ως προς το καθημερινό συναισθηματικό "ουάου", χωρίς να μηδενιστεί η επίδρασή του στην αξιολόγηση της ζωής του.

Ένα καλό σπίτι μπορεί να πάψει να σου προκαλεί ενθουσιασμό κάθε φορά που βάζεις το κλειδί στην πόρτα και παρ’ όλα αυτά να κάνει τη ζωή σου σημαντικά καλύτερη.

Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι διαφορετική μεταβλητή.

Καλώς ήρθατε στην επιστήμη όπου δυστυχώς μετράμε τι ακριβώς ρωτήσαμε πριν ανακοινώσουμε ότι λύσαμε την ανθρώπινη ευτυχία.

Και τώρα, οι νικητές του λόττο...

Αν έχεις διαβάσει έστω πέντε άρθρα για την ευτυχία, πιθανότατα έχεις συναντήσει την παρακάτω περίφημη ιστορία:

"Έρευνες έδειξαν ότι οι άνθρωποι που κέρδισαν το λόττο δεν ήταν τελικά πιο ευτυχισμένοι από πριν."

Και μετά συνήθως ακολουθεί κάποια σοφή κατάληξη επιπέδου παπαριές Γιωργίτσα μου και συμπεραίνουν...

- Άρα τα λεφτά δεν φέρνουν την ευτυχία.

Και κάπου ένας επιστήμονας χτυπάει το κεφάλι του στο γραφείο με φόρα.

Η ιστορία προέρχεται κυρίως από μια κλασική μελέτη των Brickman, Coates και Janoff-Bulman το 1978.

Οι ερευνητές συνέκριναν:

• 22 μεγάλους νικητές λοταρίας,
• 22 άτομα ελέγχου (σας αρκετούς από εμάς)
• και 29 ανθρώπους που είχαν μείνει παράλυτοι μετά από ατύχημα.

Ναι. Είκοσι δύο νικητές.

Η μελέτη είναι ιστορικά σημαντική, αλλά δεν είναι οι πέτρινες πλάκες που κατέβασε ο Μωυσής από το όρος της Ψυχολογίας.

Τα αποτελέσματά της πράγματι υποστήριζαν ότι οι θετικές επιδράσεις του ξαφνικού πλούτου δεν ήταν τόσο θεαματικές και μόνιμες όσο θα περιμέναμε. Ταυτόχρονα όμως η περίφημη εκλαϊκευμένη εκδοχή "οι παραπληγικοί και οι εκατομμυριούχοι έγιναν εξίσου ευτυχισμένοι" υπεραπλουστεύει άγρια τα δεδομένα.

Και ύστερα ήρθε κάτι ακόμα πιο ενοχλητικό για το ωραίο αφήγημα, έτσι για την πουτανιά.

Μια καλύτερη έρευνα!

Το 2020 δημοσιεύτηκε στο Review of Economic Studies μελέτη των Lindqvist, Östling και Cesarini σε 3.362 Σουηδούς παίκτες λοταρίας, με προεγγεγραμμένες αναλύσεις και παρακολούθηση ανθρώπων που είχαν κερδίσει από 5 έως 22 χρόνια νωρίτερα.

Και τι βρήκαν;

Οι μεγάλοι νικητές εμφάνιζαν διατηρημένη αύξηση στη συνολική ικανοποίηση από τη ζωή, ακόμη και πάνω από μία δεκαετία αργότερα.

Ούτε εξαφανίστηκε. Ούτε υπήρχε ένδειξη ότι έσβηνε με τον χρόνο που εξέτασε η μελέτη.

Αλλά (προσοχή γιατί εδώ είναι το ωραίο) οι επιδράσεις στην καθημερινή ευτυχία και στην ψυχική υγεία ήταν πολύ μικρότερες.

Με άλλα λόγια...

Τα λεφτά μπορούν να κάνουν τη ζωή σου καλύτερη χωρίς να κυκλοφορείς δεκαπέντε χρόνια αργότερα στο σαλόνι ουρλιάζοντας:

- ΕΧΩ ΛΕΦΤΑΑΑΑ!!!

Το οποίο, αν το καλοσκεφτώ, εμένα μου φαίνεται αρκετά λογικό.

Άρα το hedonic treadmill είναι μπούρδες;

Όχι.

Απλώς δεν είναι διάδρομος γυμναστηρίου με μία ταχύτητα για όλους.

Το 2006 οι Diener, Lucas και Scollon δημοσίευσαν μια σημαντική αναθεώρηση της θεωρίας.

Και ουσιαστικά είπαν ότι ναι, η προσαρμογή υπάρχει, αλλά πρέπει να πετάξουμε αρκετές από τις υπερβολικά άκαμπτες υποθέσεις του αρχικού μοντέλου.

Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι το ίδιο "set point", δηλαδή ένα βασικό και σταθερό επίπεδο ευημερίας.

Το set point δεν είναι απαραίτητα ουδέτερο. Οι διαφορετικές πλευρές της ευημερίας μπορούν να αλλάζουν διαφορετικά.

Και, κυρίως, τα επίπεδα ευημερίας μπορούν πράγματι να αλλάξουν μακροχρόνια.

Μερικά γεγονότα αφήνουν ίχνος. Και μάλιστα μεγάλο.

Σε κάποια πράγματα προσαρμοζόμαστε. Σε άλλα… καλή μας τύχη.

Μεγάλες διαχρονικές μελέτες έχουν δείξει ότι η προσαρμογή διαφέρει θεαματικά ανάλογα με το γεγονός και τον άνθρωπο.

Για παράδειγμα, σε μελέτη περισσότερων από 24.000 ανθρώπων στη Γερμανία, η ανεργία συνοδευόταν από μεγάλη πτώση στην ικανοποίηση από τη ζωή.

Υπήρχε κάποια ανάκαμψη με τον χρόνο. Αλλά κατά μέσο όρο δεν υπήρχε πλήρης επιστροφή στο προηγούμενο επίπεδο, ακόμη και όταν οι άνθρωποι ξανάβρισκαν εργασία.

Μελέτες πάνω στη μακροχρόνια αναπηρία έχουν επίσης βρει σημαντική και επίμονη μείωση της ευημερίας, με πολύ μικρότερη προσαρμογή απ’ όση θα προέβλεπε η αυστηρή εκδοχή του treadmill.

Στον γάμο, αντίθετα, ο μέσος όρος δείχνει συχνά μια αύξηση της ικανοποίησης γύρω από το γεγονός και στη συνέχεια κίνηση προς τα παλιότερα επίπεδα. Και ας μην υπολογίσουμε τις περιπτώσεις που η κίνηση πάει προς ακόμη χαμηλότερα επίπεδα από πριν το έγγαμο βίο.

Μόνο που κι εκεί εμφανίζεται το αγαπημένο πράγμα της βιολογίας και της ψυχολογίας:

Η τεράστια ατομική διακύμανση!

Κάποιοι επιστρέφουν.

Κάποιοι όχι.

Κάποιοι βελτιώνονται.

Κάποιοι χειροτερεύουν.

Ο μέσος όρος είναι πολύ χρήσιμος για να περιγράψεις πληθυσμούς, αλλά είναι αισθητά λιγότερο χρήσιμος όταν προσπαθείς να προβλέψεις τον Θανάση από το Περιστέρι.

Τι ακριβώς "συνηθίζει" κάποιος όμως;

Η ηδονική προσαρμογή δεν φαίνεται να είναι ένας μοναδικός μηχανισμός.

Και εδώ θα αντισταθώ στον πειρασμό να γράψω απλώς "ΝΤΟΠΑΜΙΝΗ ρε φίλε" με κεφαλαία, να κλείσουμε τις οθόνες μας και να πάμε να δούμε τηλεόραση.

Γιατί... Όχι.

Η ευχαρίστηση και η ανταμοιβή έχουν φυσικά νευροβιολογική βάση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο εξηγείται με το "ο εγκέφαλος συνήθισε την ντοπαμίνη".

Μια ανασκόπηση του 2018 στο Annual Review of Psychology περιγράφει διαφορετικές κατηγορίες μηχανισμών που μπορούν να συμβάλουν στην πτώση της ηδονικής απόκρισης. Φυσιολογικές διεργασίες, αλλαγές στην αντίληψη και γνωστικές ή αυτοαναφορικές διεργασίες.

Με απλά λόγια:

• μπορεί να αλλάξει το ίδιο το ερέθισμα για εμάς, 
• μπορεί να αλλάξει η προσοχή μας προς αυτό, 
• μπορεί να αλλάξει ο τρόπος που το αξιολογούμε.

Οι Wilson και Gilbert έχουν επίσης προτείνει ότι ένα συναισθηματικά σημαντικό γεγονός τραβάει έντονα την προσοχή όσο είναι καινούργιο και ανεξήγητο.

Σιγά σιγά το καταλαβαίνουμε. Το εντάσσουμε στην ιστορία μας. Γίνεται γνώριμο. Γίνεται οικείο. Παύουμε να το παρακολουθούμε σαν πεινασμένα γεράκια... Και η συναισθηματική αντίδραση εξασθενεί.

Σκέψου την πρώτη νύχτα σε ένα καινούργιο σπίτι.

Ακούς κάθε θόρυβο.

Κοιτάς κάθε γωνιά.

Παρατηρείς το φως.

Τρεις μήνες αργότερα περνάς από το ίδιο δωμάτιο κρατώντας ένα βρακί στο χέρι, μαζεύεις δύο κάλτσες που πέταξες κάτω την προηγούμενη μέρα και ψάχνεις τον φορτιστή σου.

Το σπίτι δεν έγινε χειρότερο. Έπαψε να είναι νέα πληροφορία.

Και μετά μετακινούμε και τα δοκάρια...

Υπάρχει κι άλλο.

Γιατί φυσικά υπάρχει κι άλλο! 

Οι Sheldon και Lyubomirsky πρότειναν στο Hedonic Adaptation Prevention Model δύο βασικούς δρόμους μέσω των οποίων μπορεί να ξεφουσκώσει η θετική επίδραση μιας αλλαγής.

Ο πρώτος είναι αρκετά προφανής:

- Η αλλαγή προκαλεί σταδιακά λιγότερα θετικά συναισθήματα.

Ο δεύτερος έχει πιο πολύ πλάκα:

- Ανεβαίνουν οι προσδοκίες μας.

Παίρνεις αύξηση.

Χαίρεσαι.

Μετά από λίγο ο νέος μισθός παύει να είναι "αύξηση".

Είναι ο μισθός.

Και τώρα, αφού αυτό διευθετήθηκε, μήπως θα έπρεπε να πάρεις και μια προαγωγή;

Χάνεις δέκα κιλά.

Κάποτε θα έδινες το ένα σου νεφρό για να βρίσκεσαι εκεί.

Ε, φτάνεις εκεί.Περνάει λίγος καιρός.

Και ξαφνικά:

- Ναι, αλλά εάν έχανα άλλα πέντε θα ήταν καλύτερα.

Μπράβο μας!

Δεν τρέξαμε απλώς μέχρι τη γραμμή τερματισμού.

Πήραμε τη γραμμή τερματισμού και την πήγαμε παρακάτω.

Είναι πρόβλημα ότι προσαρμοζόμαστε;

Ούτε καν. Αν το δεις αλλιώς, η προσαρμογή είναι εξαιρετικά χρήσιμη.

Ένας οργανισμός που αντιμετώπιζε κάθε μόνιμο ερέθισμα σαν καινούργιο θα ήταν λειτουργικά για πέταμα.

Γιατί η προσοχή μας είναι περιορισμένη ή έστω οριοθετημένη.

Το νευρικό σύστημα πρέπει να ξεχωρίζει τι άλλαξε, τι έχει σημασία τώρα, πού υπάρχει ευκαιρία και πού υπάρχει κίνδυνος.

Δεν μπορείς να ξυπνάς επί δεκαπέντε χρόνια και να παθαίνεις συναισθηματικό σοκ επειδή...

- ΘΕΕ ΜΟΥ ΕΧΩ ΨΥΓΕΙΟ ΝΤΟΥΛΑΠΑ!

Κάποια στιγμή πρέπει να φτιάξεις και έναν καφέ.

Η προσαρμογή μάς επιτρέπει να μεταφέρουμε την προσοχή αλλού.

Και προς την αρνητική κατεύθυνση όμως η προσαρμογή μπορεί να είναι σωτήρια. Η συναισθηματική ένταση πολλών αρνητικών γεγονότων επίσης μειώνεται με τον χρόνο.

Άρα δεν έχουμε μπροστά μας ένα "σφάλμα" του εγκεφάλου.

Έχουμε έναν πολύ χρήσιμο μηχανισμό με ένα ενοχλητικό παράπλευρο αποτέλεσμα. Ότι και τα καλά γίνονται φυσιολογικά.

Και εκεί μάλλον βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα μας.

Δεν είναι ότι σταματάμε να ουρλιάζουμε από χαρά επειδή έχουμε ακόμη το ίδιο σπίτι, τον ίδιο άνθρωπο ή την ίδια δουλειά.

Ευτυχώς. Κανείς δεν θα άντεχε δίπλα μας.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ερμηνεύουμε την εξοικείωση ως απώλεια αξίας.

Όταν το:

- Δεν με ενθουσιάζει πια όπως στην αρχή

μετατρέπεται αυτομάτως σε:

- Άρα δεν είναι αρκετό.

• Ένας άνθρωπος μπορεί να πάψει να είναι καινούργιος χωρίς να πάψει να είναι πολύτιμος.

• Ένα σπίτι μπορεί να πάψει να εντυπωσιάζει χωρίς να πάψει να βελτιώνει τη ζωή σου.

• Ένα σώμα μπορεί να πάψει να σου φαίνεται «το σώμα που κατάφερα να αποκτήσω» και να γίνει απλώς το σώμα σου.

Η προσαρμογή αλλάζει την ένταση της αντίδρασης.

Δεν εκδίδει πιστοποιητικό αξίας.

Μπορούμε να σταματήσουμε την προσαρμογή;

Όχι. Και πιθανότατα ούτε που θα θέλαμε.

Υπάρχουν πάντως πειραματικά δεδομένα ότι παράγοντες όπως η ποικιλία στις θετικές εμπειρίες και η σκόπιμη επανεκτίμηση ή εκτίμηση μιας θετικής αλλαγής μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να επιβραδύνουν την προσαρμογή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η επιστήμη απέδειξε πως αν γράφεις κάθε βράδυ τρία πράγματα για τα οποία είσαι ευγνώμων, θα νικήσεις το ανθρώπινο νευρικό σύστημα και θα γίνεις μονίμως ευτυχισμένος.

Μη γίνουμε και μανιαμούνιες!

Σημαίνει κάτι πιο περιορισμένο αλλά πολύ ενδιαφέρον.

Ότι η προσοχή που δίνουμε σε μια εμπειρία, η ποικιλία της και ο τρόπος με τον οποίο την αξιολογούμε μπορούν να επηρεάσουν τον ρυθμό με τον οποίο παύει να μας προκαλεί την αρχική της ευχαρίστηση.

Δεν καταργούμε την προσαρμογή.

Μπορούμε ίσως να την πειράξουμε λίγο.

Και τελικά;

Το hedonic treadmill δεν λέει ότι τίποτα δεν έχει σημασία, ούτε ότι τα λεφτά δεν βοηθούν. Δεν λέει πώς ό,τι κι αν μας συμβεί, σε έξι μήνες θα είμαστε όπως πριν. Και σίγουρα δεν λέει πώς η πραγματική ευτυχία βρίσκεται μέσα μας, διότι ευχαριστούμε, έχουμε ήδη αρκετές τέτοιες αηδιες που βομβαρδιζόμαστε καθημερινά.

Λέει κάτι άλλο.

Ότι ο άνθρωπος αλλάζει μαζί με τη ζωή του.

Οι καλές συνθήκες μπορούν να παραμένουν καλές ενώ παύουν να φαίνονται καινούργιες.

Οι προσδοκίες μετακινούνται.

Τα σημεία αναφοράς αλλάζουν.

Η προσοχή φεύγει από αυτό που έγινε δεδομένο και πηγαίνει στο επόμενο.

Και έτσι μπορεί να συμβεί κάτι σχεδόν κωμικό. Να ζεις σήμερα μέσα σε πράγματα που πριν πέντε χρόνια έλεγες ότι θα σε έκαναν ευτυχισμένο και να σκέφτεσαι κυρίως αυτά που σου λείπουν τώρα.

Όχι επειδή είσαι αχάριστος ή κάτι πάει στραβά με σένα.

Αλλά επειδή ο εγκέφαλος δεν έχει σχεδιαστεί για να στέκεται μπροστά σε όσα απέκτησε και να χειροκροτεί επ’ αόριστον.

Τα καταγράφει.

Προσαρμόζεται.

Και κοιτάζει τι ακολουθεί.

Πράγμα εξαιρετικό αν θέλεις ένα είδος που εξερευνά, επιδιώκει, βελτιώνει και επιβιώνει.

Λίγο σκατά, όμως, αν περίμενες ότι κάποια μέρα θα φτάσεις επιτέλους στο σημείο όπου θα πεις:

"Ωραία. Τώρα τα έχω όλα. Τελειώσαμε!"

Γιατί κατά πάσα πιθανότητα, όταν φτάσεις εκεί, ο εγκέφαλος θα κοιτάξει γύρω του, θα ξύσει λίγο το πηγούνι του και θα σκεφτεί:

"Ναι… αλλά ξέρεις τι άλλο θα ήταν γαμάτο;"

Πηγές

• Brickman, P., Coates, D., & Janoff-Bulman, R. (1978). Lottery winners and accident victims: Is happiness relative? Journal of Personality and Social Psychology, 36(8), 917–927.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/690806/

• Diener, E., Lucas, R. E., & Scollon, C. N. (2006). Beyond the Hedonic Treadmill: Revising the Adaptation Theory of Well-Being. American Psychologist, 61(4), 305–314.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16719675/

• Galak, J., & Redden, J. P. (2018). The Properties and Antecedents of Hedonic Decline. Annual Review of Psychology, 69, 1–25.

https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-psych-122216-011542

• Lindqvist, E., Östling, R., & Cesarini, D. (2020). Long-Run Effects of Lottery Wealth on Psychological Well-Being. The Review of Economic Studies, 87(6), 2703–2726.

https://academic.oup.com/restud/article/87/6/2703/5734654

• Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2004). Unemployment Alters the Set Point for Life Satisfaction. Psychological Science, 15(1), 8–13.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14717825/

• Lucas, R. E. (2007). Long-term disability is associated with lasting changes in subjective well-being: Evidence from two nationally representative longitudinal studies. Journal of Personality and Social Psychology, 92(4), 717–730.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17469954/

• Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2003). Reexamining adaptation and the set point model of happiness: Reactions to changes in marital status. Journal of Personality and Social Psychology, 84(3), 527–539.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12635914/

• Sheldon, K. M., & Lyubomirsky, S. (2012). The Challenge of Staying Happier: Testing the Hedonic Adaptation Prevention Model. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(5), 670–680.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22361725/

• Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). Explaining Away: A Model of Affective Adaptation. Perspectives on Psychological Science, 3(5).

https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1745-6924.2008.00085.x

Αν κοιτάξεις τον σημερινό κόσμο, η μονογαμία μοιάζει περίπου με εργοστασιακή ρύθμιση.

Στις περισσότερες χώρες ο νόμος αναγνωρίζει έναν σύζυγο τη φορά. Η οικογένεια οργανώνεται συνήθως γύρω από το ζευγάρι. Η πολυγαμία αντιμετωπίζεται είτε ως εξωτική εξαίρεση είτε ως κατάλοιπο διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων.

Θα μπορούσε λοιπόν κανείς εύκολα να συμπεράνει ότι προφανώς οι άνθρωποι είναι μονογαμικοί.

Μόνο που, όπως είδαμε ήδη μαζί, ανθρωπολογικά το πράγμα δεν βγαίνει τόσο απλά. (Τελικά τι ον είναι ο άνθρωπος.)

Η πλειονότητα των κοινωνιών που έχουν καταγραφεί εθνογραφικά επέτρεπαν κάποια μορφή πολυγυνίας, δηλαδή έναν άνδρα με περισσότερες από μία συζύγους. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνδρες είχαν πολλές γυναίκες. Οι περισσότεροι συχνά δεν είχαν ούτε τους πόρους ούτε το κοινωνικό κύρος για κάτι τέτοιο.

Αλλά η δυνατότητα υπήρχε.

Άρα τώρα, αναρωτιέμαι:

- Πότε ακριβώς κέρδισε η μονογαμία;

Και ακόμη καλύτερα, αν τα καταφέρω να μάθω:

- Γιατί;

Στην αρχή δεν υπήρχε "η αρχή"

Δεν υπάρχει κάποιο πρωινό στην ανθρώπινη ιστορία όπου η ανθρωπότητα ξύπνησε, κοίταξε γύρω της και αποφάσισε "Ωραία παιδιά, από σήμερα ένας κι ένας γιατί έχουμε μπέξει τα μπούτια μας"

Οι άνθρωποι δημιουργούσαν θεσμοποιημένους δεσμούς ζεύγους πολύ πριν εμφανιστούν κράτη, Εκκλησίες και γραπτοί νόμοι.

Συγκριτικές μελέτες σε σύγχρονες κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών υποδεικνύουν μάλιστα πολύ βαθιά εξελικτική ιστορία του ανθρώπινου γάμου και του pair bonding. Παράλληλα όμως βρίσκουμε σημαντική ποικιλία στις πρακτικές: μονογαμία, πολυγυνία και, πολύ σπανιότερα, πολυανδρία.

Όμως...

Δεν διαθέτουμε ληξιαρχείο από την Παλαιολιθική εποχή.

Οι σημερινές κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών μπορούν να μας βοηθήσουν να κάνουμε υποθέσεις για προγονικά χαρακτηριστικά, αλλά δεν αποτελούν φωτογραφία των προγόνων μας.

Οπότε για ακόμη μία φορά, πάμε με ενδείξεις, και όχι βιντεάκι γάμου από το 80.000 π.Χ.

Κάποια στιγμή ήρθαν η μόνιμη εγκατάσταση, η εντατικότερη γεωργία και η συσσώρευση περιουσίας. Και τα πράγματα έγιναν πολύ πιο... Χορτάτα θα το πω.

Όταν μπορείς να μαζέψεις πλούτο, μπορείς να μαζέψεις και συζύγους. Καλή φάση. Σου δίνει ένα κίνητρο αν μη τι άλλο.

Σε μικρές και σχετικά εξισωτικές κοινωνίες υπάρχει πρακτικό όριο στο πόσο περισσότερο υλικό πλούτο μπορεί να συγκεντρώσει ένας άνθρωπος σε σχέση με έναν άλλον.

Με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, την αποθήκευση τροφίμων και κυρίως την αυξανόμενη σημασία γης, κοπαδιών και άλλων μεταβιβάσιμων πόρων, η δυνατότητα συσσώρευσης πλούτου απέκτησε άλλη κλίμακα.

• Χωράφια.
• Κοπάδια.
• Αποθέματα.
• Γη.
• Πολιτική δύναμη.

Και ο πλούτος μπορούσε να μετατραπεί και σε αναπαραγωγική επιτυχία. Ανάρπαστος εργένης ο μεγαλοκτηματίας ξαφνικά!

Οι πλουσιότεροι και ισχυρότεροι άνδρες μπορούσαν να συντηρούν περισσότερες συζύγους και περισσότερα παιδιά. 

Σε ορισμένα πρώιμα κράτη και αυτοκρατορίες η κατάσταση έφτασε στα άκρα, με βασιλείς και ηγεμόνες να διατηρούν τεράστια χαρέμια.

Άρα, ειρωνικά, η εμφάνιση μεγάλων κοινωνιών και μεγάλης περιουσίας δεν οδήγησε κατευθείαν στη μονογαμία.

Σε αρκετές περιπτώσεις επέτρεψε στις ελίτ να γίνουν ακόμη περισσότερο πολυγυνικές.

Και τότε εμφανίζεται μια ιστορική παραξενιά. Οι Έλληνες κάνουν κάτι ασυνήθιστο. Πάντα πρωτοπόροι μη χέσω!

Μέχρι την κλασική αρχαιότητα, στον ελληνικό κόσμο είχε εδραιωθεί κάτι που δεν ήταν καθόλου αυτονόητο παγκοσμίως. Ένας άνδρας μπορούσε να έχει μία νόμιμη σύζυγο τη φορά. Και ο κανόνας δεν αφορούσε μόνο όσους έτσι κι αλλιώς δεν μπορούσαν να συντηρήσουν δεύτερη. Αφορούσε και τις ελίτ. Τους κατέστρεψαν όλους δηλαδή!

Ο ιστορικός Walter Scheidel έχει περιγράψει το ελληνορωμαϊκό σύστημα ως μια ιδιαίτερη μορφή κοινωνικά επιβεβλημένης μονογαμίας. Ακόμη και οι ισχυρότεροι άνδρες δεν μπορούσαν να μετατρέψουν απλώς τον πλούτο και την εξουσία τους σε πολλαπλούς νόμιμους γάμους.

Πότε ακριβώς έγινε αυτή η μετάβαση; Δεν ξέρουμε. Ή εγώ δεν βρήκα, για να τα λέω και σωστά.

Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν διαφορετικές πρακτικές στον αρχαϊκό και ομηρικό κόσμο, ενώ άλλες έρευνες υποδεικνύουν ότι μονογαμικές στρατηγικές γάμου μπορεί να έχουν πολύ παλαιότερη ιστορία στην Ευρασία.

Άρα... Σσσσς, δεν λέμε παραεξω ότι οι Έλληνες εφηύραν τη μονογαμία (μπας και γλυτώσουμε κανένα φάσκελο).

Λέμε όμως άνετα ότι "στην κλασική Ελλάδα βρίσκουμε ήδη ένα σαφώς θεσμοποιημένο σύστημα ενός νόμιμου συζύγου τη φορά, το οποίο αργότερα γίνεται βασικό κομμάτι της δυτικής ιστορίας του γάμου".

Ακούγεται καλύτερα και βγάζει και την ευθύνη από πάνω μας (άλλο χαρακτηριστικό που ειμαι σίγουρη ότι εφηύραν οι Έλληνες αυτό).

Αλλά, όμως και ωστόσο! Μονογαμικός γάμος δεν σήμαινε μονογαμική σεξουαλική ζωή.

Ένας άνδρας μπορούσε να έχει σεξουαλικές σχέσεις με δούλες, πόρνες ή άλλες γυναίκες, μέσα βεβαίως σε ένα σύστημα βαθιά άνισο ως προς φύλο, κοινωνική τάξη και ελευθερία.

Η καινοτομία δεν ήταν το να κάνουμε σεξ μόνο με τη γυναίκα μας. Ήταν το να έχουμε μόνο μία νόμιμη σύζυγο και μία θεσμικά αναγνωρισμένη συζυγική οικογένεια τη φορά.

Σίγουρα Έλληνες το σκέφτηκαν αυτό το παραθυράκι!

Και μετά αναγνωρίστηκε η υπέροχη αυτή ιδέα και οι Ρωμαίοι το συνεχίζουν. Και γιατί όχι, δηλαδή;!

Η Ρώμη εδραίωσε παρόμοια λογική και ένας Ρωμαίος δεν μπορούσε να έχει δύο νόμιμες συζύγους ταυτόχρονα. Μπορούσε να χωρίσει και να ξαναπαντρευτεί. Και μπορούσε επίσης (ιδίως αν ήταν άνδρας με χρήματα και εξουσία) να έχει πολύ πιο περίπλοκη σεξουαλική ζωή έξω από τον γάμο.

Άρα ο ελληνορωμαϊκός κόσμος μάς δείχνει ήδη κάτι που θα ξαναβρούμε πολλές φορές στην Ιστορία. 

Ο θεσμός μπορεί να είναι μονογαμικός χωρίς η πραγματική σεξουαλική συμπεριφορά των ανθρώπων να είναι υποχρεωτικά μονογαμική.

Γιατί ο θεσμός και το γαμήσι (συγνώμη κιόλας) εξυπηρετούν (δυστυχώς για τους ρομαντικούς) διαφορετικές ανάγκες.

Γιατί όμως να θέλει μια κοινωνία έναν μόνο νόμιμο σύζυγο;

Εδώ δεν υπάρχει μία απάντηση για να ξεμπερδεύουμε.

Υπάρχουν όμως αρκετοί μηχανισμοί που θα μπορούσαν να κάνουν ένα τέτοιο σύστημα ιδιαίτερα χρήσιμο όσο οι κοινωνίες γίνονταν μεγαλύτερες, πλουσιότερες και περισσότερο περίπλοκες.

1. Ξεκαθαρίζει ποια οικογένεια είναι ποια

Σε μια κοινωνία με περιουσία δεν αρκεί να ξέρεις ποιος κοιμάται με ποιον. Πρέπει να ξέρεις:

• ποια είναι η νόμιμη σύζυγος,
• ποια παιδιά αναγνωρίζονται ως απόγονοι,
• ποιος κληρονομεί,
• ποιος έχει υποχρέωση να συντηρεί ποιον,
• ποιο νοικοκυριό κατέχει τι.

Τα συστήματα γάμου και κληρονομιάς συνδέονται στενά με τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αποκτά και μεταβιβάζει πόρους στις επόμενες γενιές.

Μάλιστα, ένα διαφορετικό εξελικτικό μοντέλο των Laura Fortunato και Marco Archetti προτείνει ότι ακριβώς η μεταβίβαση περιουσίας και μόνο, μπορεί να ευνοήσει τη μονογαμία. 

Όταν ένας άνδρας μοιράζει την περιουσία του ανάμεσα σε απογόνους πολλών συζύγων, η αξία που φτάνει σε κάθε γραμμή απογόνων μπορεί να μειωθεί αρκετά, οπότε η αποκλειστική επένδυση σε μία οικογένεια γίνεται αυτομάτως πιο συμφέρουσα.

Δεν είναι η μοναδική εξήγηση. Είναι όμως πολύ καλός λόγος να μην παριστάνουμε ότι η μονογαμία προέκυψε από έναν μοναδικό μηχανισμό.

Ένας θεσμικά αναγνωρισμένος σύζυγος τη φορά κάνει επίσης τα πράγματα διοικητικά αρκετά πιο καθαρά. Δεν εξαφανίζει τις ερωμένες, τα εξώγαμα παιδιά και τα οικογενειακά δράματα. Άνθρωποι είμαστε, ξέρετε πόσο γουστάρουμε το δράμα. Αλλά δημιουργεί μια προκαθορισμένη βασική μονάδα πάνω στην οποία μπορεί να πατήσει ο νόμος.

2. Περιορίζει τη δυνατότητα των πολύ ισχυρών ανδρών να συγκεντρώνουν συζύγους

Εδώ υπάρχει ένα απλό αριθμητικό πρόβλημα.

Φανταστείτε 100 άνδρες και 100 γυναίκες. Αν δέκα πλούσιοι άνδρες έχουν από πέντε συζύγους, έχουν ήδη δεσμευτεί 50 γυναίκες.

Μένουν 90 άνδρες για τις υπόλοιπες 50 που λογικά θα είναι και ο κατιμάς (πλάκα κάνω... Ή όχι;) 

Και ξαφνικά έχουμε μια αρκετά ενδιαφέρουσα αγορά γάμου. Η πολυγυνία δεν κατανέμεται ισότιμα μιας και η δυνατότητα πολλαπλών γάμων συνδέεται συνήθως με πλούτο, κύρος και δύναμη.

Μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης των Henrich, Boyd και Richerson υποστηρίζει ότι η κοινωνικά επιβεβλημένη μονογαμία, περιορίζοντας αυτή τη συγκέντρωση, μπορεί να μειώνει τον αριθμό των ανδρών που μένουν εκτός αγοράς γάμου και μέρος του έντονου ανταγωνισμού μεταξύ τους.

Οι συγγραφείς έχουν συνδέσει αυτόν τον μηχανισμό με πιθανές επιδράσεις σε βία, εγκληματικότητα, οικογενειακή επένδυση και κοινωνική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Είναι θεωρία με υποστηρικτικά δεδομένα μόνο, όχι:

• πολυγυνία = Mad Max,
• μονογαμία = Ελβετία.

Η σχέση πλούτου, ανισότητας και πολυγυνίας αποδεικνύεται πολύ πιο περίπλοκη και δεν την παλεύω να ασχοληθώ. Βγάλτε τα πέρα μόνοι σας.

3. Μερικές φορές περισσότερη ανισότητα έφερε… λιγότερη πολυγυνία

Εδώ ο άνθρωπος κάνει πάλι αυτό το ενοχλητικό πράγμα όπου αρνείται να χωρέσει σε κουτί.

Θα περιμέναμε ότι όσο αυξάνεται η ανισότητα, τόσο περισσότεροι πλούσιοι άνδρες θα μπορούν να αποκτούν πολλές συζύγους.

Όμως οι Ross και οι συνεργάτες τους, με δεδομένα από 29 πληθυσμούς, έδειξαν έναν μηχανισμό που μπορεί να παράγει το αντίθετο.

Στις έντονα διαστρωματωμένες αγροτικές κοινωνίες, μπορεί να υπάρχει μια μικροσκοπική τάξη πάμπλουτων ανδρών και μια τεράστια μάζα σχετικά φτωχών.

Οι πάμπλουτοι έχουν τη δυνατότητα να πάρουν περισσότερες συζύγους. Αλλά είναι πολύ λίγοι. Και ακόμη κι αυτοί δεν αποκτούν συζύγους σε ευθεία αναλογία με τον πλούτο τους. 

Αν με ρωτάτε εγώ θα έλεγα ότι στα χαρέμια γινόταν το μαδομούνι και κουράστηκαν την κρεβατομουρμούρα, αλλά αφού δεν έχω επιστημονικά δεδομένα να το στηρίξω, το καταθέτω ως απλά μια προσωπική εκτίμηση. 

Αποτέλεσμα;

Η συνολική συχνότητα πολυγυνίας στον πληθυσμό μπορεί να μειώνεται, παρότι η ανισότητα αυξάνεται. Η ανθρώπινη κοινωνία, για άλλη μια φορά, αρνείται να γίνει απλό διάγραμμα.

4. Μπορεί να μεταφέρει περισσότερη επένδυση προς τα παιδιά

Αν ένας πολύ επιτυχημένος άνδρας δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει συνεχώς τους επιπλέον πόρους του για να αποκτήσει δεύτερη, τρίτη και τέταρτη σύζυγο, ένα μέρος αυτής της επένδυσης μπορεί να κατευθυνθεί περισσότερο προς την υπάρχουσα οικογένεια.

• Περισσότεροι πόροι ανά παιδί.
• Περιουσία.
• Εκπαίδευση.
• Κοινωνικές ευκαιρίες.

Αυτό είναι ένα από τα επιχειρήματα που έχουν προταθεί για την πολιτισμική επιτυχία της θεσμικής μονογαμίας.

Δεν σημαίνει ότι ένας άνδρας υπέγραψε μονογαμικό γάμο και μεταμορφώθηκε αυτομάτως σε Πατέρα της Χρονιάς. Σημαίνει ότι το σύστημα της μονογαμίας περιορίζει έναν τρόπο με τον οποίο μπορούσε να μετατρέψει τον επιπλέον πλούτο σε περισσότερες συζύγους και περισσότερους απογόνους.

5. Κάνει την κοινωνία ευκολότερη στη διοίκηση

Το κράτος αγαπάει τις κατηγορίες.

• Ποιος είναι παντρεμένος με ποιον;
• Ποιος είναι κληρονόμος;
• Ποιος ευθύνεται για τα παιδιά;
• Σε ποιο νοικοκυριό ανήκει η περιουσία;
• Ποιος μπορεί να ξαναπαντρευτεί;
• Ποιος είναι συγγενής με ποιον;
• Τίνος είναι βρε γυναίκα τα παιδιά;

Ένα σχετικά σταθερό σύστημα ενός νόμιμου συζύγου τη φορά κάνει όλες αυτές τις σχέσεις περισσότερο προβλέψιμες.

Όχι απλές απαραίτητα, αλλά σίγουρα λιγότερο χαοτικές.

Και οι μεγάλοι θεσμοί λατρεύουν το λιγότερο χαοτικό.

Και μετά εμφανίζεται ο Χριστιανισμός

Εδώ υπάρχει μια ιστορική παρεξήγηση που καλό είναι να ξεφορτωθούμε.

Ο Χριστιανισμός δεν εφηύρε τη μονογαμία. Βρήκε ήδη έναν ελληνορωμαϊκό κόσμο στον οποίο ο νόμιμος γάμος ήταν μονογαμικός.

Αυτό που έκανε ήταν κάτι διαφορετικό και τελικά εξαιρετικά σημαντικό για τη μπίζνα του. Πήρε έναν ήδη υπάρχοντα θεσμό και του έδωσε μεγαλύτερο ηθικό και θεολογικό βάρος.

Στην ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο χριστιανικός γάμος αρχίζει να αντιμετωπίζεται ολοένα περισσότερο ως θεϊκά καθορισμένος θεσμός.

Στον 4ο–5ο αιώνα θεμελιώνεται ισχυρά η χριστιανική ιδέα της αδιαλυτότητας και από τον 11ο–12ο αιώνα αυτή εντάσσεται σε πολύ συστηματικότερη μυστηριακή θεολογία του γάμου. Έτσι σταδιακά το δυτικό χριστιανικό σύστημα γάμου αποκτά έναν ασυνήθιστα αυστηρό συνδυασμό. Απαγόρευση πολυγαμίας και πολύ ισχυρό περιορισμό της διάλυσης του γάμου.

Μέχρι τον ύστερο 12ο αιώνα, το κανονικό δίκαιο της Δυτικής Εκκλησίας είχε πλέον διατυπώσει πολύ καθαρά τη βασική αρχή:

Ένας άνδρας, μία γυναίκα, ένας έγκυρος γάμος, ο οποίος κατά κανόνα δεν μπορούσε να λυθεί όσο ζούσαν και οι δύο.

Και εδώ η μονογαμία αποκτά κάτι που κανένας απλός κοινωνικός κανόνας δεν αποκτά τόσο εύκολα. Υπερφυσικό κύρος!

Δεν είναι πλέον μόνο ένας τρόπος οργάνωσης του γάμου.

Είναι και πώς ακριβώς πρέπει να είναι ο γάμος.

Και όταν μια κοινωνική νόρμα μετατρέπεται σε ηθικό και θρησκευτικό καθήκον, αποκτά εντυπωσιακή αντοχή.!Βόλεψε όμως την Εκκλησία;

Ως θεσμό; Προφανώς!

Και όσο κι αν καίγομαι για το κουτσομπολιό του πράγματος θα προσπαθήσω να μη φτιάξω συνωμοσία εκεί που έχω μια ιστορική διαδικασία.

Το γεγονός ότι ένας θεσμός προσφέρει εξουσία δεν αποδεικνύει ότι δημιουργήθηκε με μοναδικό σκοπό την απόκτηση αυτής της εξουσίας.

Δεν έχουμε κανέναν λόγο (εγώ έχω αλλά...) να φανταστούμε μια σκοτεινή αίθουσα επισκόπων που να συζητάνε:

- Λοιπόν, πώς θα ελέγξουμε τον κόσμο;

- Να τους ελέγξουμε τα γαμήσια!

- ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ. Επόμενη πρόταση.

Η θεολογία μπορούσε κάλλιστα να είναι ειλικρινής. Ταυτόχρονα όμως, όσο περισσότερο η Εκκλησία όριζε τι αποτελεί έγκυρο γάμο, τόσο μεγαλύτερη δικαιοδοσία αποκτούσε πάνω σε τεράστια κομμάτια της κοινωνικής ζωής.

• Ποιος μπορεί να παντρευτεί;
• Ποιοι είναι υπερβολικά κοντινοί συγγενείς;
• Υπήρξε πραγματική συναίνεση;
• Είναι έγκυρος ο γάμος;
• Μπορεί να ακυρωθεί;
• Μπορεί κάποιος να ξαναπαντρευτεί;

Μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα, το δίκαιο του γάμου στη Δυτική Ευρώπη ήταν σε μεγάλο βαθμό κανονικό δίκαιο και πολλά τέτοια ζητήματα κρίνονταν στα εκκλησιαστικά δικαστήρια.

Και ξαφνικά η Εκκλησία δεν ασχολείται απλώς με το ποιος πηδάει ποιον.

Ασχολείται με:

• οικογένεια,
• συγγένεια,
• περιουσιακές συνέπειες,
• κληρονομικές γραμμές,
• δυναστικές συμμαχίες,
• και ενίοτε με το ποιος διάολο δικαιούται έναν θρόνο.

Καθόλου μικρή αρμοδιότητα.

Άρα η μονογαμία ήταν σχέδιο κοινωνικής μηχανικής;

Όχι τόσο γρήγορα.

Γιατί εδώ υπάρχει όντως ένας πειρασμός. Να κοιτάξουμε εκ των υστέρων έναν θεσμό που απέκτησε τεράστια κοινωνική ισχύ και να υποθέσουμε ότι κάποιος είχε σχεδιάσει εξαρχής όλα τα αποτελέσματά του.

Δεν έχουμε στοιχεία γι' αυτό. Έχουμε όμως κάτι πολύ ενδιαφέρον.

Η Δυτική Εκκλησία δεν περιορίστηκε στο να λέει "ένας άνδρας, μία γυναίκα".

Άρχισε σταδιακά να επεμβαίνει και στο ποιοι μπορούσαν να παντρευτούν μεταξύ τους.

Περιόρισε γάμους μεταξύ συγγενών, γάμους με συγγενείς εξ αγχιστείας, τον λεβιρατικό γάμο (τη δυνατότητα δηλαδή ενός άνδρα να παντρευτεί τη χήρα του αδελφού του) και άλλες πρακτικές που συνέδεαν στενά τον γάμο, την οικογένεια και την περιουσία μέσα στην ίδια συγγενική ομάδα.

Σε ορισμένες περιόδους οι απαγορεύσεις συγγένειας έγιναν τόσο εκτεταμένες ώστε να περιλαμβάνουν συγγενείς που σήμερα ελάχιστοι άνθρωποι θα μπορούσαν να εντοπίσουν χωρίς γενεαλογικό δέντρο, λογιστή και κρίση πανικού.

Και αυτό είχε συνέπειες.

Όταν δεν παντρεύεσαι μέσα στο σόι, δημιουργείς δεσμούς με άλλα σόγια. Δεν σου έφτανε ήδη το δικό σου δηλαδή...

Το είχε ήδη επισημάνει ο Αυγουστίνος. Η εξωγαμία απλώνει τη συγγένεια και δημιουργεί περισσότερους κοινωνικούς δεσμούς.

Αιώνες αργότερα όμως οι ιστορικοί και ανθρωπολόγοι άρχισαν να αναρωτιούνται μήπως συνέβη και κάτι ακόμη.

Ο Jack Goody πρότεινε ότι οι περιορισμοί που επέβαλε η Εκκλησία σε γάμους συγγενών, υιοθεσίες, λεβιρατικούς γάμους και άλλες οικογενειακές πρακτικές αποδυνάμωναν μηχανισμούς με τους οποίους μεγάλες συγγενικές ομάδες κρατούσαν την περιουσία μέσα στην οικογένεια.

Και όταν η οικογένεια δυσκολεύεται να κρατήσει γη και περιουσία μέσα στη γενεαλογική γραμμή, ανοίγονται και άλλες διαδρομές για αυτή την περιουσία.

...Και μεταξύ αυτών, γιατί όχι, δωρεές και κληροδοτήματα προς την ίδια την Εκκλησία.

Ο Goody υποστήριξε ότι το οικονομικό συμφέρον της Εκκλησίας ως μεγάλου ιδιοκτήτη γης έπαιξε ρόλο στην ανάπτυξη αυτού του συστήματος.

Είναι θεωρία. Λογική. Αλλά θεωρία και όχι αποδεδειγμένο σχέδιο. Και έχει δεχτεί σοβαρή κριτική ακριβώς επειδή κινδυνεύει να μετατρέψει ένα πολύπλοκο ιστορικό φαινόμενο σε υπερβολικά τακτοποιημένη ιστορία συμφέροντος.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η βασική ιδέα, ότι δηλαδή οι πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας απέναντι στον γάμο άλλαξαν τη δομή της συγγένειας, δεν εξαφανίστηκε μαζί με τη διαμάχη γύρω από τον Goody.

Το 2019 οι Schulz, Bahrami-Rad, Beauchamp και Henrich δημοσίευσαν στο Science μια ακόμη πιο φιλόδοξη υπόθεση.

Υποστήριξαν ότι η μακρόχρονη έκθεση στις απαγορεύσεις συγγενικών γάμων και σε άλλες οικογενειακές πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας συνδέθηκε με ασθενέστερα εκτεταμένα συγγενικά δίκτυα και περισσότερο πυρηνικές οικογένειες. Και βρήκαν ισχυρές ιστορικές και διαπολιτισμικές συσχετίσεις ανάμεσα στην έκθεση στη Δυτική Εκκλησία, τη χαμηλότερη ένταση συγγενικών θεσμών και ορισμένα μεταγενέστερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά των δυτικών κοινωνιών.

Η συσχέτιση δεν μας επιτρέπει να πούμε ότι "η Εκκλησία απαγόρευσε τα ξαδέλφια και δημιούργησε τον δυτικό ατομικισμό".

Μας επιτρέπει όμως να πάρουμε πολύ σοβαρά την πιο μετριοπαθή ιδέα ότι οι κανόνες του γάμου μπορούν να αλλάξουν τη δομή της συγγένειας. Και η δομή της συγγένειας μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορούν η περιουσία, οι υποχρεώσεις, η εμπιστοσύνη και η κοινωνική ισχύς.

Και αυτά, όταν επαναλαμβάνονται επί αιώνες, μπορούν να παράγουν αποτελέσματα που κανένας επίσκοπος του 6ου αιώνα δεν χρειαζόταν να έχει προβλέψει.

Άρα ναι.

Ο γάμος μπορεί να λειτουργήσει ως κοινωνική μηχανική.

Αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπήρξε κοινωνικός μηχανικός με το τελικό σχέδιο απλωμένο πάνω στο γραφείο.

Υπάρχουν διαφορετικές θεωρίες σύμφωνα με τις οποίες η μονογαμία μπορεί να διαδόθηκε επειδή, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, συνδεόταν με διάφορα κοινωνικά πλεονεκτήματα:

• μικρότερη αναπαραγωγική ανισότητα μεταξύ ανδρών,
• μικρότερο ανταγωνισμό για συζύγους,
• μεγαλύτερη επένδυση στους απογόνους,
• ευκολότερη μεταβίβαση πόρων,
• σταθερότερα ή τουλάχιστον περισσότερο προβλέψιμα νοικοκυριά.

Αλλά δεν υπάρχει μία θεωρία που να κλείνει την υπόθεση.

1. Η πρόταση των Henrich, Boyd και Richerson δίνει βάρος στην πολιτισμική επιλογή θεσμών που ευνοούσαν ολόκληρες κοινωνίες.
2. Οι Fortunato και Archetti δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη μεταβίβαση οικογενειακών πόρων και στην inclusive fitness.
3. Οι Ross και συνεργάτες δείχνουν ότι ακόμη και οι αλλαγές στη δομή της οικονομικής ανισότητας μπορούν να κάνουν τη μονογαμία συχνότερη χωρίς καν να απαιτείται κάποια κεντρική απαγόρευση της πολυγυνίας.
4. Και νεότερες ανασκοπήσεις μάς θυμίζουν ότι πρέπει να ξεχωρίζουμε συνεχώς:

• τι προκαλεί τι,
• τι αποτελεί ατομικό συμφέρον,
• τι συμφέρον οικογένειας,
• τι αποτέλεσμα αγοράς γάμου,
• και τι αποτέλεσμα κοινωνικού θεσμού.

Με δυο λόγια, δεν βρήκαμε τον έναν λόγο για τον οποίο κέρδισε η μονογαμία.

Πιθανότατα επειδή δεν υπήρξε ένας.

Και πότε μπορούμε να πούμε ότι τελικά κέρδισε;

Εξαρτάται από το τι εννοούμε όταν το λέμε.

• Αν εννοούμε, πότε εμφανίζεται σαφώς θεσμοποιημένος μονογαμικός γάμος στη δυτική ιστορική παράδοση;

Τον βρίσκουμε ήδη καλά εδραιωμένο στην κλασική Ελλάδα και αργότερα στη Ρώμη.

Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πότε και πώς έγινε αυτή η μετάβαση και δεν πρέπει να μπερδεύουμε αυτό το γεγονός με την ιδέα ότι "η Ελλάδα εφηύρε την ανθρώπινη μονογαμία" αν και πολύ διασκεδάζω όταν το λέω.

• Αν εννοούμε, πότε έγινε βαθιά ηθικός και θρησκευτικός θεσμός στη Δυτική Ευρώπη;

Η διαδικασία αρχίζει στην ύστερη αρχαιότητα και εξελίσσεται επί αιώνες. Μέχρι τον ύστερο 12ο και τον 13ο αιώνα η Δυτική Εκκλησία έχει πλέον αναπτύξει ένα πολύ ισχυρό και συστηματικό κανονικό δίκαιο του γάμου.

• Αν εννοούμε, πότε έγινε το κυρίαρχο νομικό μοντέλο μεγάλου μέρους του σύγχρονου κόσμου;

Πολύ αργότερα.

Η παγκόσμια εξάπλωση της θεσμικής μονογαμίας επιταχύνθηκε ιδιαίτερα τους τελευταίους αιώνες, μαζί με την ευρωπαϊκή πολιτική, οικονομική και αποικιακή επέκταση και την υιοθέτηση δυτικού τύπου νομικών θεσμών.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1950, η Ινδία για την πλειονότητα του πληθυσμού το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα, η μονογαμία δεν κέρδισε μία φορά. Κέρδισε σε στάδια.

Ως πρακτική υπήρχε πολύ παλιότερα.

Ως σαφής θεσμός ενός νόμιμου συζύγου τη φορά εδραιώθηκε νωρίς στον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Ως θρησκευτικά φορτισμένος και αυστηρά ρυθμισμένος θεσμός ενισχύθηκε δραματικά από τον δυτικό Χριστιανισμό.

Και ως παγκόσμια κυρίαρχο νομικό μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ αργότερα.

Και τελικά σε τι εξυπηρέτησε;

Αν έπρεπε να το συμπυκνώσουμε θα μπορούσαμε να πούμε ότι η μονογαμία αποδείχθηκε πολύ καλή στο να οργανώνει ένα σωρό πράγματα που δεν έχουν καμία σχέση με τον έρωτα.

• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Καταγωγή.
• Νοικοκυριά.
• Γονική επένδυση.
• Κατανομή συντρόφων.
• Κοινωνικές υποχρεώσεις.
• Διοικητική προβλεψιμότητα.
• Ήταν επίσης ένας θεσμός που κράτη, θρησκείες και κοινωνίες μπορούσαν σχετικά εύκολα να ορίσουν, να καταγράψουν και να επιβάλουν.

Και αυτό μοιάζει να είναι το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα.

Η μονογαμία δεν χρειάστηκε να αποδειχθεί η μοναδική φυσική ερωτική κατάσταση του Homo sapiens για να επικρατήσει.

Αρκούσε να γίνει, σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, ένα εξαιρετικά επιτυχημένο κοινωνικό σύστημα.

Κι έτσι ένας κανόνας που απλώς έλεγε "ένας νόμιμος σύζυγος τη φορά" κατάφερε τελικά να εξαπλωθεί σε τεράστιο μέρος του πλανήτη.

Τώρα...αν οι άνθρωποι που υπάγονταν σε αυτόν σταμάτησαν να κοιτάζουν, να επιθυμούν, να ερωτεύονται ή να πηδάνε και κανέναν τρίτο ξέμπαρκο;

Ε, ας μην απαιτούμε και θαύματα από έναν θεσμό.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

Για την ιδιαίτερη θέση της ελληνορωμαϊκής θεσμικής μονογαμίας στην παγκόσμια ιστορία του γάμου.

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker, Kim R. Hill, Mark V. Flinn & Ryan M. Ellsworth — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

Για το βάθος της ιστορίας του ανθρώπινου γάμου και την ποικιλία των συστημάτων σε κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3083418/

• Hillard Kaplan, Paul L. Hooper & Michael Gurven — The Evolutionary and Ecological Roots of Human Social Organization

Για τη σχέση παραγωγής, οικολογίας, πόρων, pair bonding και πολυγυνίας.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781874/

• Joseph Henrich, Robert Boyd & Peter J. Richerson — The Puzzle of Monogamous Marriage

Για την υπόθεση της πολιτισμικής εξάπλωσης της θεσμικής μονογαμίας και τις πιθανές κοινωνικές συνέπειές της. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3260845/

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

Για την εναλλακτική εξήγηση που δίνει βάρος στην κληρονομιά, στη διαίρεση πόρων και στην επένδυση στους απογόνους. 

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

• Cody T. Ross, Monique Borgerhoff Mulder, Seung-Yun Oh & Samuel Bowles — Greater Wealth Inequality, Less Polygyny: Rethinking the Polygyny Threshold Model

Για το "παράδοξο" ότι η μεγάλη οικονομική ανισότητα μπορεί σε ορισμένες αγροτικές κοινωνίες να συνδέεται με χαμηλότερη συνολική συχνότητα πολυγυνίας. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6073648/

Siwan Anderson & Chris Bidner — Integrating Economic and Evolutionary Approaches to Polygynous Marriage

Η σύγχρονη ανασκόπηση για τις οικονομικές και εξελικτικές εξηγήσεις της πολυγυνίας. Αυτή είναι η ανασκόπηση που είχα αποδώσει λανθασμένα στους Fortunato & Archetti. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10426005/

• Charles Donahue Jr. — Law, Marriage, and Society in the Later Middle Ages

Για το μεσαιωνικό κανονικό δίκαιο του γάμου και τη διαμόρφωση των κανόνων από τον ύστερο 12ο αιώνα και μετά. 

https://assets.cambridge.org/97805218/77282/excerpt/9780521877282_excerpt.htm

• David D’Avray — Papacy and Marriage, The Cambridge History of the Papacy

Για τη θεολογική εξέλιξη του δυτικού χριστιανικού γάμου, την απαγόρευση πολυγαμίας και διαζυγίου και τον συμβολισμό Χριστού–Εκκλησίας. 

https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-papacy/papacy-and-marriage/763B6F041D3B7FA1A00E7860341E66CD

• Jack Goody — The Development of the Family and Marriage in Europe

Για τη θεωρία ότι οι εκκλησιαστικοί περιορισμοί στους συγγενικούς γάμους, στον λεβιρατικό γάμο, στην υιοθεσία και σε άλλες οικογενειακές πρακτικές επηρέασαν τα ευρωπαϊκά συστήματα συγγένειας και τους τρόπους διατήρησης και μεταβίβασης της περιουσίας.

https://www.cambridge.org/core/books/development-of-the-family-and-marriage-in-europe/B2090AFDBA7748E625497D2328D30525

• Augustine of Hippo — The City of God, Book XV, Chapter 16

Για την ιδέα ότι η αποφυγή γάμων μεταξύ στενών συγγενών διευρύνει τους δεσμούς συγγένειας και συνδέει περισσότερες οικογένειες μεταξύ τους.

https://www.newadvent.org/fathers/120115.htm

• Fourth Lateran Council — Canon 50 (1215)

Για τον περιορισμό των απαγορευμένων βαθμών συγγένειας και αγχιστείας στον γάμο από τη Δυτική Εκκλησία, όταν το προηγούμενο σύστημα είχε γίνει εξαιρετικά εκτεταμένο.

https://sourcebooks.web.fordham.edu/basis/lateran4.asp

• Jonathan F. Schulz, Duman Bahrami-Rad, Jonathan P. Beauchamp & Joseph Henrich — The Church, Intensive Kinship, and Global Psychological Variation

Για την υπόθεση ότι οι οικογενειακές και γαμήλιες πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας συνέβαλαν μακροπρόθεσμα στην αποδυνάμωση των εντατικών συγγενικών δικτύων και για τις συσχετίσεις αυτής της ιστορικής διαδικασίας με μεταγενέστερες κοινωνικές και ψυχολογικές διαφορές.

https://historicalpsychology.fas.harvard.edu/assets/files/schulz-et-al.-2019-the-church-intensive-kinship-and-global-psychological-variation.pdf

• Christof Rolker — Kings, Bishops and Incest: Extension and Subversion of the Ecclesiastical Marriage Jurisdiction around 1100

Για την επέκταση της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας πάνω στους γάμους συγγενών γύρω στο 1100 και για τις διαφορετικές ιστορικές ερμηνείες σχετικά με το γιατί αναπτύχθηκαν τόσο εκτεταμένοι κανόνες συγγένειας.

https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-church-history/article/abs/kings-bishops-and-incest-extension-and-subversion-of-the-ecclesiastical-marriage-jurisdiction-around-1100/A858D9C0FC18DEEBD637741DBC64905F

Μονογαμικό ή πολυγαμικό;

Θα ήταν πολύ βολικό αν μπορούσαμε να αποφασίσουμε επιτέλους τι διάολο είναι ο άνθρωπος, να τον βάλουμε στο σωστό κουτάκι και να σταματήσουμε να ασχολούμαστε άλλο ως προς το ποιοί πάμε κόντρα στη "φύση" μας.

Μόνο που ο άνθρωπος έχει ένα επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό που μας κάνει να πλακωνόμαστε σε κάθε ευκαιρία γιατί δεν συνεργάζεται ιδιαίτερα με τα κουτάκια.

Και η επιστημονική απάντηση στο ερώτημα "είμαστε από τη φύση μας μονογαμικοί;" είναι πιο... Συμπεριληπτική ας πούμε.

Ξεκινάμε όπως πάντα με λεξιλόγιο και ορισμούς για να μιλάμε όλοι την ίδια γλώσσα.

Μονογαμία: ένας σύζυγος ή ένας βασικός σύντροφος κάθε φορά. Στην αυστηρή ανθρωπολογική/κοινωνιολογική χρήση αφορά κυρίως το σύστημα γάμου ή ζευγαρώματος: ένα άτομο ↔ ένα άτομο.

Πολυγυνία: ειδική μορφή πολυγαμίας όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους ταυτόχρονα. Δεν σημαίνει απλώς ότι κάνει σεξ με πολλές γυναίκες. Σημαίνει ότι υπάρχουν πολλαπλοί αναγνωρισμένοι συζυγικοί δεσμοί. Το αντίστροφο, μία γυναίκα με περισσότερους συζύγους, λέγεται πολυανδρία.

Πολυσυντροφικότητα: πολύ ευρύτερος και λιγότερο αυστηρός όρος. Σημαίνει ότι ένα άτομο έχει περισσότερους από έναν ερωτικούς ή/και σεξουαλικούς συντρόφους, χωρίς να προϋποθέτει γάμο. Μπορεί να περιλαμβάνει ανοιχτές σχέσεις, polyamory, άλλες μορφές συναινετικής μη μονογαμίας κ.λπ.

Άρα, πολύ χοντρικά:

Μονογαμία = ένας.

Πολυγυνία = ένας άνδρας, πολλές σύζυγοι.

Πολυσυντροφικότητα = περισσότεροι από ένας σύντροφοι, χωρίς να σημαίνει απαραίτητα γάμο.

Το κρίσιμο σε όλα αυτά είναι το consensual (ομοφωνία/συναίνεση). Δεν είναι ο αριθμός των συντρόφων που κάνει τη διαφορά, είναι αν οι εμπλεκόμενοι ξέρουν και έχουν συναινέσει στους όρους.

Άρα, ομοίως πολύ χοντρικά:

• πολλοί σύντροφοι + συναίνεση = πολυσυντροφικότητα / μη μονογαμία
• πολλοί σύντροφοι + κρυψίνοια = δειλία/απιστία 

Και το δεύτερο δεν γίνεται πιο sophisticated όσο κι αν βάζετε μπροστά το "είμαι πολυγαμικός τύπος". Γκέγκε; Μπράβο καμάρια μου.

Πάμε παρακάτω.

Ο άνθρωπος λοιπόν, δεν φαίνεται να είναι ούτε υποχρεωτικά μονογαμικό ούτε υποχρεωτικά πολυγαμικό είδος.

Είμαστε ένα είδος με πολύ ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους (pair bonds) αλλά ταυτόχρονα παρουσιάζουμε μεγάλη ποικιλία στις στρατηγικές ζευγαρώματος. Οι ανθρώπινοι δεσμοί ζεύγους θεωρούνται σημαντικό χαρακτηριστικό της εξελικτικής μας ιστορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει ένα και μοναδικό ανθρώπινο σύστημα ζευγαρώματος.

Με απλά λόγια;

Το χαρακτηριστικό μας δεν φαίνεται να είναι ούτε η μονογαμία, ούτε η πολυγαμία...

Πάμε να ξεμπερδέψουμε λίγο τις λέξεις.

Στην καθημερινή γλώσσα λέμε "πολυγαμικός" για κάποιον που έχει ή επιθυμεί περισσότερους σεξουαλικούς συντρόφους.

Στην ανθρωπολογία όμως η polygamy αφορά κυρίως συστήματα γάμου στα οποία ένα άτομο μπορεί να έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Η συχνότερη μορφή είναι η πολυγυνία (polygyny), όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους. Πολύ σπανιότερη είναι η πολυανδρία (polyandry), όπου μία γυναίκα έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Και εδώ έχουμε ένα ωραίο ανθρωπολογικό εύρημα.

Στο Standard Cross-Cultural Sample, που περιλαμβάνει 186 κοινωνίες, περίπου το 82% έχει ταξινομηθεί ως κοινωνίες που επιτρέπουν την πολυγυνία, το 17% ως μονογαμικές και περίπου το 1% ως πολυανδρικές.

Οπότε έρχεται εύκολα ο τίτλος στο πρωτοσέλιδο:

Ακούσατε, ακούσατε! Η επιστήμη έδειξε ότι ο άνθρωπος είναι πολυγαμικός!

Τότε γιατί δεν το πέτυχα σε κανένα πρωτοσέλιδο;

Γιατί αυτή η ερευνα απέδειξε ότι πολλές ανθρώπινες κοινωνίες επιτρέπουν την πολυγυνία. Όχι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι μέσα σε αυτές έχουν πράγματι περισσότερους συζύγους.

Μάλιστα, ακόμη και σε πολλές κοινωνίες όπου η πολυγυνία επιτρέπεται, η μεγάλη πλειονότητα των ανδρών καταλήγει στην πράξη σε έναν γάμο κάθε δεδομένη στιγμή. Να το πω το σεξιστικό μου; Οχι. Θα συνεχίσω. Η απόκτηση περισσότερων συζύγων συνδέεται συχνά με πλούτο και κοινωνική θέση, επειδή πολλαπλές οικογένειες σημαίνουν και πολλαπλές απαιτήσεις σε πόρους.

Άλλο λοιπόν να επιτρέπεται να έχεις πολλές συζύγους (άμα σου βαστάει).

Και άλλο να έχεις πολλές συζύγους κυριολεκτικά.

Οι στατιστικές, όπως και οι άνθρωποι, θέλουν λίγο ξεπακετάρισμα πριν τις χρησιμοποιήσεις.

Ποιό περίεργο ζώον είναι αυτό που φτιάχνει ζευγάρια;

Ακούστε τωρα ένα χαρακτηριστικό του ανθρώπου.

Δεσμευόμαστε οι μαλάκες. Δεν το ελέγχουμε.

Δημιουργούμε ιδιαίτερους και συχνά μακροχρόνιους δεσμούς με συγκεκριμένους συντρόφους. Αυτό το pair bonding φαίνεται ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη εξέλιξη, μαζί με τη συνεργατική φροντίδα των παιδιών και την εκτεταμένη κοινωνική συνεργασία.

Και έχει λογική. Σκεφτείτε το λίγο.

Το ανθρώπινο παιδί είναι περίπου μια μικρή βιολογική οικονομική καταστροφή! Γεννιέται εξαιρετικά εξαρτημένο και χρειάζεται τροφή, προστασία, φροντίδα και εκπαίδευση για πάρα πολλά χρόνια. 

Η συνεργασία στην ανατροφή απογόνων επομένως έχει μεγάλη εξελικτική αξία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να πούμε απλοϊκά ότι οι απόγονοί μας είναι απαιτητικοί, άρα εξελίχθηκε η μονογαμία.

Για την εξέλιξη των ανθρώπινων δεσμών ζεύγους έχουν προταθεί διαφορετικοί και πιθανότατα αλληλεπικαλυπτόμενοι μηχανισμοί:

• πατρική και μητρική επένδυση,
• παροχή πόρων,
• επιλογή συντρόφου,
• ανταγωνισμός,
• δημογραφικές και οικολογικές συνθήκες.

Δεν διαθέτουμε μία και μοναδική ιστορία που να εξηγεί τα πάντα. Και αυτό είναι σημαντικό να το λέμε, επειδή η εξελικτική ψυχολογία έχει μια μικρή αδυναμία στις ωραίες ιστορίες που αρχίζουν με "Οι πρόγονοί μας..." και τελειώνουν σαν να ήμασταν όλοι εκεί κρυμμένοι πίσω από την κουρτίνα και κρατούσαμε τα πρακτικά.

Ωραία. Άρα είμαστε μονογαμικοί! Να δω νετφλιξ τώρα;

Ωπ ωπ ωπ... Όχι τόσο γρήγορα. Μείνε λίγο μαζί μου ακόμη.

Ο δεσμός ζεύγους δεν συνεπάγεται ένα μοναδικό και άκαμπτο σύστημα ζευγαρώματος.

Ο άνθρωπος είναι η τέλεια, η απόλυτη διαφήμιση της μεταβλητότητας.

Στην ανθρωπολογική και ιστορική καταγραφή βρίσκουμε μονογαμία, πολυγυνία, σπανιότερα πολυανδρία, διαζύγιο, επαναγάμους και διαδοχικούς μακροχρόνιους δεσμούς. Και ακόμη ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιήσει διαφορετικές στρατηγικές σε διαφορετικές περιόδους της ζωής του.

Μπορεί να έχει πολλούς συντρόφους σε μια περίοδο, έναν μακροχρόνιο σύντροφο σε κάποια άλλη, να χωρίσει και αργότερα να δημιουργήσει έναν νέο μακροχρόνιο δεσμό.

Η λεγόμενη σειριακή μονογαμία είναι ίσως το πιο γνώριμο παράδειγμα:

Ένας σύντροφος κάθε φορά παιδιά μην μπλέκουμε και τα ονόματα.

Όχι απαραίτητα ένας σύντροφος για πάντα.

Έτσι σας ακούγεται καλύτερα;

Και η ανατομία μας; Δεν μπορεί να λύσει το μυστήριο;

Το έχουν προσπαθήσει. Αλλά αντί για ετυμηγορία, πήραμε ενδείξεις.

Η διαφορά μεγέθους μεταξύ ανδρών και γυναικών, κυνόδοντες, μέγεθος όρχεων, χαρακτηριστικά του σπέρματος και διάφοροι άλλοι δείκτες έχουν χρησιμοποιηθεί για να βγάλουμε συμπεράσματα σχετικά με τον ανταγωνισμό για συντρόφους και τα προγονικά ανθρώπινα συστήματα ζευγαρώματος.

Όλα αυτά μπορούν να δώσουν ενδείξεις. Κανένα όμως δεν είναι ένα βιολογικό Tinder που γράφει: Homo sapiens - relationship status: Monogamous.

Η ανθρώπινη εξελικτική ιστορία δεν ανακατασκευάζεται με ασφάλεια από ένα ανατομικό χαρακτηριστικό.

Οπότε όταν βλέπουμε κάποιον να λέει ότι το μέγεθος των όρχεων αποδεικνύει ότι είμαστε πολυγαμικοί ή ότι ο σεξουαλικός διμορφισμός αποδεικνύει ότι είμαστε μονογαμικοί, καλό είναι να κρατάμε μικρό καλάθι.

Η πραγματικότητα είναι πιο μπερδεμένη.

...Ως συνήθως.

Αν λοιπόν είμαστε τόσο ευέλικτοι, γιατί "κέρδισε" η μονογαμία;

Εδώ γίνεται ενδιαφέρουσα η συζήτηση (έστω... ο μονόλογος που κάνω στο κεφάλι μου, σκάστε) γιατί υπάρχει μια φαινομενική αντίφαση.

Στην ανθρωπολογική καταγραφή οι περισσότερες κοινωνίες έχουν επιτρέψει κάποια μορφή πολυγυνίας. Σήμερα όμως η θεσμική μονογαμία είναι το κυρίαρχο νομικό μοντέλο στις περισσότερες ανεπτυγμένες κοινωνίες.

Γιατί; Τι συνέβη;

Πρώτα απ' όλα, ας ξεχωρίσουμε κάτι θεμελιώδες.

Άλλο το πώς οργανώνει μια κοινωνία τον γάμο και άλλο το αν οι άνθρωποί της κάνουν ποτέ σεξ έξω από αυτόν.

Η μονογαμία δεν χρειάζεται να εξαλείψει κάθε παράλληλη σεξουαλική συμπεριφορά για να λειτουργεί ως θεσμός.

Ο γάμος ιστορικά δεν οργανώνει μόνο ποιος κοιμάται με ποιον.

• Οργανώνει νοικοκυριά.
• Παιδιά.
• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Συγγένειες.
• Υποχρεώσεις.
• Μεταβίβαση πόρων.

Και τότε ένας νόμιμος σύζυγος κάθε φορά μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο σύστημα ακόμη κι αν κάποιοι από τους ανθρώπους που ζουν μέσα σε αυτό το σύστημα κατά καιρούς ξενοπηδάνε (tres chic!) και κάπου αλλού.

Ο θεσμός δεν χρειάζεται να ελέγχει την επιθυμία. Δεν είναι αυτή η δουλειά του. Χρειάζεται να οργανώνει σχετικά προβλέψιμα την κοινωνική ζωή.

Και μπορεί η μονογαμία να είχε πλεονεκτήματα για ολόκληρες κοινωνίες;

Υπάρχει μια υπόθεση γι' αυτό.

Σύμφωνα με μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης, η επιβολή μονογαμικού γάμου μπορεί σε ορισμένες συνθήκες:

να μειώνει τον ανταγωνισμό μεταξύ ανδρών για πολλές συζύγους, 

να περιορίζει μεγάλες ανισότητες στην πρόσβαση σε γάμο και 

να μεταφέρει μεγαλύτερο μέρος της ανδρικής προσπάθειας από την αναζήτηση επιπλέον συντρόφων προς το νοικοκυριό και τα παιδιά (ΧΑ, τους παγίδευσαμε!). 

Έχουν επίσης προταθεί επιδράσεις στην κοινωνική σταθερότητα, στις επενδύσεις στους απογόνους και στην οικονομική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Αυτά είναι επιστημονικές υποθέσεις με υποστηρικτικά δεδομένα, όχι κάποιος οριστικός νόμος που λέει:

πολυγαμία = χάος,

μονογαμία = πολιτισμός.

Νεότερες ανασκοπήσεις επισημαίνουν ότι οι σχέσεις μεταξύ πολυγυνίας, ανταγωνισμού, ανισότητας και κοινωνικών αποτελεσμάτων είναι σύνθετες και ότι ορισμένες προβλέψεις δεν έχουν επιβεβαιωθεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις μελέτες.

Και φυσικά οι ίδιοι οι άνθρωποι που θα έχαναν από την πολυγυνία είχαν λόγους να προτιμήσουν περιορισμούς της.

Τι εννοεί ο ποιητής;

Εννοεί ότι αν οι πολύ πλούσιοι ή ισχυροί μπορούν να συγκεντρώνουν πολλούς συζύγους, οι λιγότερο ισχυροί άνδρες έχουν προφανώς διαφορετικό συμφέρον. Που πας ρ3 μπιυρδα Καραβάγγο ένα πράγμα.

Αλλά ούτε οι γυναίκες (όχι πως τις ρώτησε κανείς) αποτελούν ενιαίο μπλοκ συμφερόντων. Ανάλογα με τους πόρους, τη θέση, τις διαθέσιμες επιλογές και την κοινωνική οργάνωση, τα πιθανά οφέλη και κόστη της πολυγυνίας αλλάζουν.

Οι κοινωνικοί θεσμοί σπανίως δημιουργούνται επειδή αυτό ήθελαν όλοι. Δημιουργούνται μέσα από συγκρούσεις συμφερόντων, εξουσία, οικονομία, θρησκεία και ιστορική συγκυρία. Το ξέρουμε; Το ξέρουμε. Κι αν δεν το ξέραμε, το μάθαμε.

Και εδώ μπαίνει η Ιστορία

Η θεσμική μονογαμία που σήμερα μας φαίνεται σχεδόν αυτονόητη δεν έπεσε από τον ουρανό ούτε προέκυψε αυτομάτως από τα γονίδιά μας.

Οι ρίζες του δυτικού μοντέλου βρίσκονται ήδη στην κλασική Ελλάδα και στη Ρώμη. Αργότερα ο Χριστιανισμός διαμόρφωσε και επέβαλε ένα πολύ συγκεκριμένο πρότυπο γάμου, και στη συνέχεια τα ευρωπαϊκά κράτη ανέλαβαν σταδιακά όλο και μεγαλύτερο μέρος της νομικής ρύθμισης του γάμου.

Με την παγκόσμια πολιτική και οικονομική επέκταση της Ευρώπης, το συγκεκριμένο μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τον τόπο όπου είχε διαμορφωθεί.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε νομικά την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1953, η Ινδία (για την πλειονότητα των πολιτών) το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα η σημερινή παγκόσμια κυριαρχία της μονογαμίας δεν είναι απλώς μέτρηση της ας πούμε... φυσικής ανθρώπινης προτίμησης.

Είναι επίσης αποτέλεσμα πολιτισμικής διάδοσης, νόμων, θρησκειών και κρατικών θεσμών.

Και αυτό αλλάζει την ερώτηση σε:

- Αφού σήμερα οι περισσότεροι παντρεύονται μονογαμικά, μήπως αυτό αποδεικνύει ότι είμαστε φυσικά μονογαμικοί;

Όχι.

Αποδεικνύει ότι ένα συγκεκριμένο σύστημα γάμου αποδείχθηκε ιστορικά εξαιρετικά επιτυχημένο στο να εξαπλώνεται και να θεσμοποιείται.

Δεν είναι το ίδιο πράγμα, Ε;

Και τότε γιατί υπάρχει ακόμη το "σπορ της ξεπέτας";

Επειδή θεσμικό σύστημα και η ανθρώπινη σεξουαλική ψυχολογία δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Η εξωσυντροφική σεξουαλική συμπεριφορά εμφανίζεται σε πολλούς πολιτισμούς, ακόμη και εκεί όπου υπάρχουν ισχυρές κοινωνικές απαγορεύσεις εναντίον της. Σε διαπολιτισμικά δεδομένα βρίσκουμε κοινωνίες όπου το εξωσυζυγικό σεξ είναι συχνό παρά την ύπαρξη κανόνων που το καταδικάζουν.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι επιδίδονται στο συγκεκριμένο σπορ.

Οι εκτιμήσεις διαφέρουν αρκετά ανάλογα με τον πληθυσμό, τον ορισμό της απιστίας και τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η έρευνα. 

Σε μεγάλη μετα-ανάλυση 305 μελετών, με περισσότερους από 500.000 συμμετέχοντες από 47 χώρες, η σταθμισμένη εκτίμηση για σεξουαλική απιστία κάποια στιγμή στη ζωή ήταν περίπου 17,5%. Τα δεδομένα όμως προέρχονταν δυσανάλογα από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, άρα δεν έχουμε λόγο να αντιμετωπίσουμε το 17,5% ως κάποια παγκόσμια ανθρώπινη σταθερά. Αν με ρωτάτε, και σιγά μην έλεγαν την αλήθεια. Άλλο θέμα αυτό.

Και εδώ η καχυποψία μου δεν αποδεικνύεται εντελώς αντιεπιστημονική. Οι αναφερόμενοι αριθμοί αλλάζουν ακόμη και ανάλογα με τον τρόπο που τίθεται η ερώτηση και με το πόσο ιδιωτικά μπορούν να απαντήσουν οι συμμετέχοντες.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η εξωσυζυγική πατρότητα είναι στις περισσότερες καλά μελετημένες δυτικές ομάδες πολύ χαμηλότερη (γύρω στο 1–2%) αν και υπάρχουν πληθυσμοί με εντυπωσιακά μεγαλύτερα ποσοστά, πράγμα που μας θυμίζει ξανά ότι η ανθρώπινη ποικιλότητα είναι τεράστια.

Εδώ βέβαια δεν έχω το θέμα "σιγά μην είπαν την αλήθεια", γιατί οι σχετικές εκτιμήσεις βασίζονται σε γενετικά δεδομένα. Και για να μην αρχίσουμε πάλι να φτιάχνουμε καθολικούς κανόνες, σε μελέτη στους Himba της Ναμίμπια η εκτίμηση της εξωσυζυγικής πατρότητας έφτασε περίπου στο 48%.

Ο Homo sapiens ξαναπετάχτηκε από το κουτάκι που πήγαμε να τον βάλουμε.

Άρα ο άνθρωπος μπορεί να διατηρεί θεσμούς μονογαμικού γάμου ενώ μέρος του πληθυσμού αποκλίνει σεξουαλικά από αυτούς.

Καμία αντίφαση.

Ο ένας μηχανισμός οργανώνει κοινωνίες.

Ο άλλος αφορά ανθρώπινες επιθυμίες και επιλογές.

Και φυσικά αλληλεπιδρούν, αλλά επίσης δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Και τελικά τι σημαίνει "φυσικό";

Ρωτάμε "Ποιο είναι το φυσικό σύστημα για τον άνθρωπο;" σαν να πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει μόνο ένα. Αλλά η δυνατότητα ενός οργανισμού να τροποποιεί τη συμπεριφορά του ανάλογα με τις κοινωνικές και οικολογικές συνθήκες είναι και αυτή βιολογικό χαρακτηριστικό.

Λέγεται συμπεριφορική πλαστικότητα.

Ο πολιτισμός δεν είναι κάποιο ξένο πράγμα που ήρθε και έπεσε πάνω στη "φύση" μας.

Ο πολιτισμός είναι κάτι που παράγει ένα βαθιά κοινωνικό ζώο, και στη συνέχεια αυτός ο πολιτισμός επηρεάζει τη συμπεριφορά του.

Οπότε:

- Η πολυγαμία είναι αφύσικη;

Όχι.

- Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του μονογαμικός;

Πάλι όχι ως καθολική περιγραφή.

Και μάλιστα ακόμη κι αν αύριο βρίσκαμε αδιάσειστα στοιχεία ότι οι περισσότεροι πρόγονοί μας ζευγάρωναν με έναν συγκεκριμένο τρόπο, αυτό δεν θα μας έλεγε τι πρέπει να κάνουμε σήμερα.

Η επιθετικότητα είναι φυσική.

Ο ανταγωνισμός είναι φυσικός.

Η συνεργασία επίσης είναι φυσική.

Το "φυσικό" δεν σημαίνει αυτομάτως καλό, ηθικό ή επιθυμητό.

Η εξέλιξη περιγράφει. Δεν νομοθετεί.

Οπότε, για τελευταία φορά: τι ον είναι ο άνθρωπος;

Αν θέλουμε την πιο έντιμη επιστημονικά απάντηση:

Ένα εξαιρετικά κοινωνικό, συμπεριφορικά ευέλικτο πρωτεύον με ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους και περισσότερες από μία δυνατές στρατηγικές ζευγαρώματος.

Λίγο μεγάλο για μπλουζάκι, το παραδέχομαι.

Ας το κάνουμε μικρότερο:

Ευέλικτο. (Σας έφτιαξα. Μπαίνει και σε κούπα)

Δεν είμαστε κρυφά πολυγαμικοί που μας φυλάκισε ο πολιτισμός στη μονογαμία. Την εξασκούν όσοι θέλουν, με μεγάλη ευχέρεια μάλιστα. Δεν κρίνω. Παρατηρώ.

Ούτε γεννημένοι μονογαμικοί είμαστε που κατά καιρούς παρεκκλίνουμε από τη φυσική μας κατάσταση.

Η ικανότητα δημιουργίας σταθερού ζεύγους είναι ανθρώπινη.

Η δυνατότητα διαφορετικών στρατηγικών ζευγαρώματος επίσης είναι ανθρώπινη.

Η σειριακή αλλαγή μεταξύ τους είναι ανθρώπινη.

Και η κατασκευή κοινωνικών θεσμών που ρυθμίζουν όλα τα παραπάνω είναι (ίσως περισσότερο από οτιδήποτε άλλο) ανθρώπινη.

Ψάχνουμε λοιπόν επίμονα να βρούμε σε ποιο κουτάκι ανήκει ο άνθρωπος.

Και ο άνθρωπος, όπως συνήθως, έχει ήδη βγει από το κουτάκι και κάνει βόλτες.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker et al. — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20069721/

• Laura Fortunato — Reconstructing the History of Marriage Strategies in Indo-European-Speaking Societies: Monogamy and Polygyny

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21453006/

Ξέραμε ότι υπήρχαν.
Ξέραμε ότι ήταν στενοί συγγενείς μας.
Ξέραμε ότι συνυπήρξαν και διασταυρώθηκαν τόσο με Νεάντερταλ όσο και με Homo sapiens.

Αλλά από τους ίδιους είχαμε ελάχιστα πράγματα να κοιτάξουμε.

Ένα κομμάτι από μικρό δάχτυλο, εδώ.
Μερικά δόντια, εκεί.
Μια κάτω γνάθο, παρακεί.
Κι αργότερα ένα κρανίο που συνδέθηκε μοριακά με τη γενεαλογική τους γραμμή.

Και τώρα, επιτέλους, έχουμε και πόδια!

Δύο οστά που είχαν ανασυρθεί από τον πυθμένα του στενού Penghu, ανάμεσα στην Ταϊβάν και την ηπειρωτική Κίνα, φαίνεται ότι ανήκαν σε Denisovan.

Το ένα είναι τμήμα μηριαίου οστού και το άλλο κνήμη.

Και τώρα the plot thickens και τα πράγματα γίνονται ενδιαφέροντα. Γιατί οι ερευνητές επιχείρησαν να ανακατασκευάσουν το μήκος των οστών και, από αυτό, να εκτιμήσουν το ύψος των ανθρώπων στους οποίους ανήκαν.

Ο ένας βγαίνει περίπου 1,80 μ.

Ο άλλος περίπου 1,90 μ.

Δηλαδή ντερέκια!

Οι εκτιμήσεις βάρους τους φτάνουν περίπου τα 83 και 91 κιλά αντίστοιχα και, σύμφωνα με τους ερευνητές, πρόκειται για μερικά από τα μεγαλύτερα γνωστά άτομα του γένους Homo από το Πλειστόκαινο.

Πριν όμως αρχίσουμε να ζωγραφίζουμε έναν ολόκληρο πληθυσμό Denisovan σαν ομάδα μπάσκετ, χρειάζεται η γνωστή ενοχλητική λεπτομέρεια που λέγεται επιστημονική ακρίβεια:

Έχουμε δύο ανθρώπους.

Δεν γνωρίζουμε ποιο ήταν το μέσο ύψος των Denisovan. Τα δύο συγκεκριμένα άτομα ήταν μεγαλόσωμα. Μέχρι εκεί μπορεί να ειπωθεί, αλλά το να βγει το συμπέρασμα ότι οι Denisovan ήταν όλοι τεράστιοι θα χρειαστεί αρκετά περισσότερα... πόδια.

Το δεύτερο ενδιαφέρον στοιχείο προέρχεται από την κνήμη, το λεγόμενο Penghu 3.

Η ανάλυση σταθερών ισοτόπων δείχνει ότι ο άνθρωπος αυτός κατανάλωνε μεγάλη ποσότητα ζωικής πρωτεΐνης, σε επίπεδα που θυμίζουν ορισμένους Νεάντερταλ. Παρότι το οστό βρέθηκε σήμερα στον βυθό της θάλασσας, δεν εμφανίζει σαφές ισοτοπικό σήμα σημαντικής κατανάλωσης ψαριών ή άλλων υδρόβιων τροφών.

Δεν σημαίνει ότι οι Denisovan δεν γούσταραν παραλία, ψαράκι, ουζάκι.

Σημαίνει ότι αυτός ο συγκεκριμένος Denisovan φαίνεται να βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό σε χερσαίες ζωικές πηγές τροφής.

Και υπάρχει ακόμη μία ωραία πληροφορία.

Η ίδια κνήμη είχε στο παρελθόν θεωρηθεί πολύ παλαιότερη. Με νέα άμεση χρονολόγηση με άνθρακα-14 τοποθετείται περίπου 45.000 χρόνια πριν. Αν η χρονολόγηση επιβεβαιωθεί, πρόκειται για έναν από τους νεότερους άμεσα χρονολογημένους Denisovan που γνωρίζουμε.

Να επισημανω κατι ακόμη.

Οι δύο σχετικές μελέτες δημοσιεύθηκαν τον Αύγουστο του 2026 ως preprints στο bioRxiv. Δηλαδή πρόκειται για κανονική επιστημονική έρευνα, διαθέσιμη για έλεγχο από την επιστημονική κοινότητα, πριν από το peer review που είναι η διαδικασία όπου μια επιστημονική μελέτη, πριν δημοσιευτεί επίσημα σε περιοδικό, ελέγχεται από άλλους ειδικούς του ίδιου πεδίου. Οι reviewers κοιτάζουν αν η μεθοδολογία στέκει, αν τα δεδομένα υποστηρίζουν τα συμπεράσματα, αν υπάρχουν λάθη ή υπερβολές και αν χρειάζονται διορθώσεις ή επιπλέον αναλύσεις.

Άρα αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αναξιόπιστες αλλά δεν τις παρουσιάζουμε σαν τελεσίδικη γνώση.

Οπότε προς το παρόν η εικόνα είναι κάπως έτσι:

Ένας εξαφανισμένος ανθρώπινος πληθυσμός που μέχρι πριν από δεκαέξι χρόνια δεν ξέραμε καν ότι υπήρξε, αρχίζει σιγά σιγά να αποκτά πρόσωπο, σώμα, διατροφή και ιστορία.

Και όσο προστίθενται οστά στο παζλ, γίνεται ολοένα πιο εμφανές πόσο φτωχή ήταν η παλιά εικόνα της ανθρώπινης εξέλιξης.

Δεν υπήρχαμε απλώς "εμείς οι φωστήρες" και οι Νεάντερταλ.

Η Ευρασία φιλοξενούσε διαφορετικούς ανθρώπινους πληθυσμούς που συναντήθηκαν, διασταυρώθηκαν και άφησαν γενετικό υλικό ο ένας στον άλλον. Μερικό από αυτό το Denisovan DNA υπάρχει ακόμη και σήμερα σε σύγχρονους ανθρώπους.

Και κάπου πριν από περίπου 45.000 χρόνια, στην ανατολική Ασία, κυκλοφορούσε τουλάχιστον ένας τύπος κοντά στο 1,90, έτρωγε μπόλικη ζωική πρωτεΐνη και μάλλον δεν είχε ιδέα ότι δεκάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα θα ψαρεύαμε την κνήμη του από τον βυθό για να μάθουμε τι έτρωγε.

Κακά τα ψέματα, η επιστήμη έχει κατά καιρούς μια εντυπωσιακή έλλειψη σεβασμού στην ιδιωτική ζωή...

Πηγές

https://www.biorxiv.org/content/10.64898/2026.08.07.743438v1.full.pdf

https://www.biorxiv.org/content/10.64898/2026.08.07.743455v1.full.pdf

Εικόνες / Αναπαραστάσεις

https://www.eurekalert.org/multimedia/713417

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Denisovans.jpg