Eν πoλλaίs aμaρτίaιs περιγρaφoύσa γυvή

Ο όρος “μαθημένη αβοηθησία” (learned helplessness) περιγράφει ένα ψυχολογικό φαινόμενο που μελετήθηκε από τον Martin Seligman τη δεκαετία του ’60. Σε αυτό το φαινόμενο, ένα άτομο μετά από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες όπου δεν είχε έλεγχο στο αποτέλεσμα, σταματά να προσπαθεί. Όχι επειδή δεν μπορεί. Επειδή πείστηκε ότι δεν έχει νόημα. Πρόκειται για μάθηση.  Δεν συμβαίνει ξαφνικά. Είναι αργή εκπαίδευση. Προσπαθείς, δεν αλλάζει κάτι. Ξαναπροσπαθείς, πάλι τίποτα. Συνεχίζεις, ίδιο αποτέλεσμα.

Ο ψυχοβγάλτης μου είπε ότι τα συναισθήματα δεν είναι χαρακτήρας. Είναι δεξιότητες. Είπα να το ψάξω. Δεν θα πληρώνω εγώ για απαντήσεις που μπορώ να βρω και μόνη μου. Τι διάολο... Στον κόσμο της πληροφορίας ζούμε. Μας έμαθαν λοιπόν ότι τα συναισθήματα είναι κάτι που απλώς… συμβαίνει. Σαν τον καιρό. "Εγώ έτσι είμαι" "Δεν είμαι συναισθηματικός άνθρωπος" "Δεν εκφράζομαι εύκολα" Σαν να μιλάμε για ύψος ή χρώμα ματιών.  Κι όμως, η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη δείχνουν κάτι άλλο.

Αν η ζωή μας ήταν ταινία, ο μοντέρ θα έκανε δύο πράγματα: θα έκοβε τις σκηνές που ήμασταν λίγοι, κακοί ή γελοίοι και  θα κρατούσε εκείνες που φαινόμασταν παρεξηγημένοι, γενναίοι, ή απλώς… καλόκαρδοι μέσα σε δύσκολες συνθήκες. Ο εγκέφαλος όλων μας έχει μοντέρ. Και PR manager. Και δικηγόρο. Αμέ! Η ψυχολογία το λέει self-serving bias (μεροληψία αυτοεξυπηρέτησης) και σημαίνει πως ό,τι πετυχαίνουμε το αποδίδουμε σε εμάς, ενώ ό,τι χαλάει το φορτώνουμε στη συγκυρία, στον πρώην, στον καιρό, στον Ερμή τον ανάδρομο και στο περιστέρι που μας κουτσούλησε το πρωί.

Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν την δεξιότητα να αγαπούν βαθιά αλλά δεν θέλουν σχέση. Νοιάζονται αρκετά για να ξεκινήσουν μια σχέση αλλά ξέρουν πόσο πονάει το τέλος της ή τους αγχωνει η διαχείριση των ευθυνών. Κι έτσι προτιμούν μια μορφή επικοινωνίας και επαφής που δεν είναι σχέση με την στενή έννοια της λέξης. Ας πούμε μια μορφή σχέσης που προσπαθεί να επιβιώσει χωρίς να προκαλεί κανέναν από τους εμπλεκόμενους. Και πριν το κρίνουμε, ίσως χρειάζεται να καταλάβουμε τι συμβαίνει όταν κάποιος προτιμά να αγαπά με αυτόν τον τρόπο. Νοιάζεσαι λοιπόν για καποιον, είστε "μαζί" με κάποιον τρόπο, αλλά δεν το λετε “σχέση”. Δεν είναι μόνο σεξ, δεν είναι μόνο φίλοι, δεν είναι ούτε δεσμός όμως. Είναι κάτι ενδιάμεσο. Έχει αγκαλιές. Έχει μοίρασμα. Έχει επικοινωνία. Έχει γέλιο. Έχει οικειότητα. Έχει σεξ. Έχει τρυφερότητα, αλλά δεν έχει όνομα. Ή μάλλον τα τελευταία χρόνια έχει, και λέγεται situationship . Δεν είναι άλλο είδος συναισθήματος. Είναι άλλο επίπεδο συμφωνίας. Ξέρω τι σκέφτεστε, αλλά δεν ...

Η εσωστρέφεια δεν είναι πρόβλημα χαρακτήρα. Είναι σταθερό γνώρισμα προσωπικότητας με βιολογική βάση στον τρόπο επεξεργασίας ερεθισμάτων (Ναι, κι εγώ το διάβασα 2 φορές για να το καταλάβω). Ο Carl Jung ήταν από τους πρώτους που μίλησε για εσωστρέφεια και εξωστρέφεια ως δύο βασικούς προσανατολισμούς της προσωπικότητας. Ο εσωστρεφής εστιάζει σε σκέψεις, φαντασία, συναισθήματα. Ο εξωστρεφής στον εξωτερικό κόσμο και στις δράσεις. Δεν σημαίνει ότι ο ένας αγαπά τους ανθρώπους και ο άλλος όχι. Σημαίνει ότι ο ένας "φορτίζει" με θόρυβο και ο άλλος με ησυχία. Η βιολογική της βάση είναι υπαρκτή, αλλά πολύπλοκη. Ο Hans Eysenck πρότεινε ότι οι εσωστρεφείς έχουν υψηλότερη βασική φλοιϊκή διέγερση. Η θεωρία δεν επιβεβαιώθηκε ως μοναδική εξήγηση, αλλά υποστηρίχθηκε εν μέρει και οδήγησε σε έρευνες που δείχνουν διαφορές σε δίκτυα προσοχής, ανταμοιβής και επεξεργασίας ερεθισμάτων. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πιο βαθιά τα ερεθίσματα, άρα χρειάζεται περισσότερη ησυχία μετά για να έρθει...

Δεν ξέρω αν το έχουμε συνειδητοποιήσει, αλλά κανένας άνθρωπος δεν έμαθε αρχικά να ηρεμεί μόνος του. Το μωρό κλαίει. Κάποιος το παίρνει αγκαλιά. Και το νευρικό του σύστημα μαθαίνει τι σημαίνει ηρεμία από το νευρικό σύστημα κάποιου άλλου. Αν αυτό γίνει καλά το παιδί χτίζει αυτορρύθμιση. Αν όχι, το παιδί ψάχνει ρύθμιση παντού ή φοβάται την εγγύτητα. Αυτό λέγεται συν-ρύθμιση. Δεν είναι life-hack. Είναι το αρχαιότερο πράγμα στον κόσμο. Δύο οργανισμοί που συγχρονίζονται χωρίς να το καταλάβουν. Η καρδιά χτυπά λίγο πιο αργά. Η αναπνοή βαθαίνει. Οι ώμοι κατεβαίνουν. Και δεν έγινε τίποτα μαγικό. Απλώς κάποιος έμεινε δίπλα μας. Ο εγκέφαλος δεν είναι μόνο σκέψεις. Πρωτίστως είναι ένα νευρικό σύστημα που κινείται ανάμεσα σε συναγερμό και ασφάλεια.

Ας ξεκινήσουμε απλά. Ο εγκέφαλος δεν είναι χαοτικός από μόνος του. Αν ήταν, θα βλέπαμε παραισθήσεις κάθε φορά που περνάει λεωφορείο. Ο εγκέφαλος δουλεύει με φίλτρα. Και το βασικό φίλτρο λέγεται θάλαμος. Το διαιθυλαμίδιο του λυσεργικού οξέος, γνωστό περισσότερο με το ακρωνύμιο LSD, ή LSD-25, ή λυσεργίδη, είναι μια παραισθησιογόνος ουσία. Δεν υπάρχει στη φύση έτοιμο. Είναι όμως  ημι συνθετική ουσία. Η "ρίζα" του είναι μια φυσική ένωση που λέγεται λυσεργικό οξύ (lysergic acid) και ανήκει στην οικογένεια των εργοταλκαλοειδών. Το λυσεργικό οξύ προέρχεται από τον μύκητα Claviceps purpurea (ο γνωστός εργότης της σίκαλης). Παρασιτεί σε δημητριακά (κυρίως σίκαλη) και στον Μεσαίωνα προκαλούσε εργοτισμό (παραισθήσεις, αγγειοσυστολή, γάγγραινα "φωτιά του Αγίου Αντωνίου"). Αυτός ο μύκητας λοιπόν, παράγει εργοταλκαλοειδή, πρόδρομες ουσίες φαρμακολογικού ενδιαφέροντος από τα οποία απομονώνεται χημικά το λυσεργικό οξύ. Μέχρι εδώ μιλάμε για φαρμακευτική/βιομηχανική χημεία, όχι για L...

Σε ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα της νευροεπιστήμης της συμπεριφοράς, ένα ζώο (συχνά αναφέρεται πίθηκος, αλλά το φαινόμενο έχει παρατηρηθεί σε πολλά είδη) εκπαιδεύεται να πατάει ένα κουμπί. Όταν το κάνει, παίρνει τροφή. Στην αρχή, το σύστημα είναι απλό και σταθερό. Πατάς; Ανταμοιβή. Ο εγκέφαλος μαθαίνει γρήγορα τη σύνδεση και η συμπεριφορά γίνεται ήρεμη, προβλέψιμη, λειτουργική. Κάποια στιγμή όμως, οι κανόνες αλλάζουν. Η ανταμοιβή δεν έρχεται πια κάθε φορά. Άλλοτε εμφανίζεται αμέσως, άλλοτε καθυστερεί, άλλοτε δεν έρχεται καθόλου. Το κουμπί παραμένει το ίδιο, αλλά το αποτέλεσμα γίνεται αβέβαιο. Και εκεί... Αντί το ζώο να απογοητευτεί και να εγκαταλείψει τη συμπεριφορά, συμβαίνει το αντίθετο. Αρχίζει να πατάει το κουμπί όλο και πιο συχνά, πιο έντονα, σχεδόν μανιακά. Η πράξη χάνει τον ρυθμό της και αποκτά χαρακτήρα καταναγκαστικό. Σε πολλές παρατηρήσεις, όταν τελικά εμφανίζεται η τροφή, δεν έχει πια την ίδια σημασία. Μπορεί να καταναλωθεί μηχανικά ή να αγνοηθεί. Δεν είναι πια ο στόχο...

Το MDMA (3,4-Μεθυλενοδιοξυ-Μεθαμφεταμίνη) είναι μια συνθετική ψυχοδραστική ουσία, διεγερτική και ενσυναισθησιογόνος, γνωστή και  ως «ecstasy» ή «molly» (συνήθως με προσμίξεις…) Δεν "δημιουργεί" αγάπη. Δεν είναι το "χάπι της αγάπης". Ξεχαρβαλώνει προσωρινά τα συστήματα που ρυθμίζουν το συναίσθημα. Είναι χημικός παρεμβολέας σε ένα σύστημα που βασίζεται στην ισορροπία. Για να καταλάβουμε τι κάνει, πρέπει πρώτα να δούμε πώς δουλεύει κανονικά ο εγκέφαλος. Πώς επικοινωνούν οι νευρώνες Φανταστείτε δύο ανθρώπους σε αντικριστά μπαλκόνια με το κενό ανάμεσά τους. Ο ένας πετάει στον άλλον σαΐτες με ραβασάκια. Κάποιος επίσης (καθαριστής ας τον πούμε) υπάρχει για να μαζεύει τις σαΐτες ώστε να μη γεμίζει ο χώρος ανάμεσα στα 2 μπαλκόνια με σκουπίδια. Το'χουμε; Τα δύο μπαλκόνια είναι τα νευρικά κύτταρα. Το κενό ανάμεσα στα δύο μπαλκόνια λέγεται σύναψη. Άρα... Σύναψη είναι το κενό ανάμεσα σε δύο νευρικά κύτταρα.

Η επιστήμη μας βάζει συχνά ερωτήματα που δεν υπήρχαν όταν γράφτηκαν οι απαντήσεις. Δεν γεννήθηκαν από κακή πρόθεση, αλλά από την ίδια την πρόοδο της επιστήμης. Από εργαστήρια, μικροσκόπια, καλλιέργειες κυττάρων και καταψύξεις. Και είναι τα πιο άβολα απ’ όλα, γιατί δεν επιτρέπουν να ξεχωρίσεις εύκολα προς τα πού θα γύρεις. Τις τελευταίες μέρες αναζωπυρώθηκε ξανά η συζήτηση γύρω από τη διακοπή της κύησης και μαζί με αυτή και το παλιό, σχεδόν μεταφυσικό ερώτημα της άμβλωσης.  Από πότε έχουμε άνθρωπο; Από τη στιγμή της γονιμοποίησης; Από τη στιγμή της εμφύτευσης; Από τη στιγμή που σχηματίζεται νευρικό σύστημα; Από τη στιγμή που υπάρχει συνείδηση; Από τη στιγμή που υπάρχει βιωσιμότητα εκτός μήτρας; Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε ενιαία.

Το κλάμα είναι μια βιορυθμιστική διαδικασία.  Δηλαδή σε απλά ελληνικά και χωρίς πολλά-πολλά:  "Το κλάμα βγάζει την μέσα πίεση έξω, για να μην σκάσουνε τα μέσα μας". Σήμερα στον ψυχοβγάλτη μου, σκοπός επετεύχθη! Μου την έβγαλε την ψυχή, την ξέρασα στο πάτωμα και την κοιτούσα κλαίγοντας.  Και όταν ηρέμησα... Μου δημιουργήθηκε η εξής απορία. Γιατί κλαίμε; Εννοώ γιατί οταν ξεχειλίζουμε από συναίσθημα κλαίμε και δεν παθαίνουμε κάτι άλλο; Ας πούμε... Γιατί δεν κουνιούνται τα αυτιά μας ή γιατί δεν σηκώνεται το φρύδι μας, γιατί δεν τεντώνονται τα δάχτυλά μας... ξέρω κι εγώ, κάτι άλλο εκτός από δάκρυα στα μάτια. Και όπως λύνονται όλες οι απορίες, ας τα πάρουμε από την αρχή για να καταλάβουμε.

"Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου" το είπε ο Άρθουρ Σοπενχάουερ τον 19ο αιώνα. Φιλόσοφος με μόνιμη δυσανεξία στον άνθρωπο και πολύ καθαρό βλέμμα πάνω στην ανθρώπινη φύση, διατύπωσε την εξής παραβολή: Μια ομάδα σκαντζόχοιρων, μέσα στο κρύο, πλησιάζουν ο ένας τον άλλον για να ζεσταθούν. Όσο πλησιάζουν, τα αγκάθια τους πληγώνουν. Απομακρύνονται για να μην πονάνε, αλλά τότε παγώνουν. Αναγκάζονται να βρουν μια ενδιάμεση απόσταση αρκετά κοντά για ζεστασιά, αρκετά μακριά για να μη ματώσουν. Αυτό, λέει ο Σοπενχάουερ, είναι η ανθρώπινη σχέση.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι ένα όργανο που «ωριμάζει» και τελειώνει. Είναι ένα σύστημα που αναδιοργανώνεται, αποσταθεροποιείται, ξαναβρίσκει ισορροπία και μετά… την ξαναχάνει!  Το 2025 δεν μας έδωσε μεγάλες απαντήσεις. Μας έδωσε όμως κάτι πιο τίμιο. Καλύτερες ερωτήσεις. Τι μάθαμε λοιπόν χοντρικά;

Και επειδή μισές δουλειές δεν μπορώ και η μία απορία μου σέρνει άλλες δέκα πίσω της, πάμε να δούμε πως μοιράζονται περίπου σε ποσοστό πληθυσμού οι διαφορετικοί τύποι προσκόλλησης.  Με απλά λόγια δεν είναι όλοι “οι μαλάκες εκεί έξω”. Είναι πολλά νευρικά συστήματα που έμαθαν διαφορετικούς τρόπους να επιβιώνουν μέσα στη σχέση. Και αν “πέφτεις συνέχεια” στα ίδια, υπάρχει μια μη-ρομαντική πιθανότητα να μην σε κυνηγάει το σύμπαν, αλλά το μοτίβο σου.

Και αφού περιγράψαμε το "ταξίδι" ενός συναισθήματος από τότε που ήταν ένα τόσα δα ερέθισμα μέχρι που καταλήξαμε να τα κάνουμε όλα λίμπα, εεεε... εννοώ... περιγράψαμε χοντρικά τον τρόπο που συνδέεται τελικά με την αντίδρασή μας, ήρθε η ώρα να δούμε όλα αυτά τα μπερδέματα που έχουμε ζήσει όλοι και πως αυτή η διαδρομή χτίζει τα μοντέλα συναισθηματικής προσκόλλησης.  Ιδού τα πιο συχνά σημεία που γινόμαστε όλοι ρεζίλι. Τα κλασικά μπερδέματα σε όλη αυτή τη διαδρομή είναι πολλά, και οι παγίδες ακόμα περισσότερες.

Ή αλλιώς, αλλού ξεκίνησα γι' αλλού  κι αλλού η γκλάβα μου με πάει... Θέλω καθαρό μυαλό (λέμε τώρα) και κριτική σκέψη γιατί η ιστορία που θα πω είναι ήδη αρκετά μπερδεμένη.  Πριν ξεκινήσω όμως, πρώτα χρειάζεται ένα μικρό λεξιλόγιο εννοιών γιατί θα βοηθήσει, πιστέψτε με. Όλοι ελληνικά μιλάμε βέβαια, αλλά μερικές φορές... Όχι τα ίδια ελληνικά. Και όπως έχουμε πει τόσες φορές, οι λέξεις έχουν σημασία!

Μεγαλώσαμε πιστεύοντας ότι η νοημοσύνη είναι κάτι μετρήσιμο. IQ, λογική, μνήμη, ταχύτητα, ικανότητα επίλυσης προβλημάτων. Όποιος τα έχει αυτά, «του κόβει». Όποιος δεν τα έχει, «δε σκαμπάζει». Κι όμως... Σύγχρονες θεωρίες στη γνωστική επιστήμη και την ψυχολογία, από ανθρώπους όπως ο Anil Seth και ο Robert Sternberg, λένε ότι η υψηλότερη μορφή νοημοσύνης δεν είναι το να σκέφτεσαι γρήγορα. Είναι το να παρατηρείς πώς σκέφτεσαι. Και αυτό λέγεται μεταγνώση . Η μεταγνώση ή το “thinking about thinking”, αποτελεί κανονικό όρο στην επιστημονική ψυχολογία και περιγράφεται ως ικανότητα αυτο-παρατήρησης, αυτο-αξιολόγησης και αυτό-ρύθμισης της σκέψης. Δεν σημαίνει να αναλύεις τα πάντα μέχρι να πάθεις εγκεφαλικό. Σημαίνει να μπορείς να πιάνεις τον εαυτό σου την ώρα που αντιδρά, να λες «περίμενε… γιατί το έκανα αυτό;», να μη συγχέεις το συναίσθημα με την αλήθεια και να μη θεωρείς κάθε σκέψη σου γεγονός. Με άλλα λόγια, να βάζεις ένα κλικ απόσταση ανάμεσα σε ερέθισμα και αντίδραση. Κι εκεί, ακριβώς εκεί...

  Ο Ζακ Λακάν είπε κάτι που ακούγεται προκλητικό, σχεδόν εκνευριστικό: «Σεξουαλική σχέση δεν υπάρχει». Δεν εννοούσε ότι δεν κάνουμε σεξ. Ούτε ότι η σεξουαλική πράξη είναι κοινωνικό κατασκεύασμα. Εννοούσε κάτι πολύ πιο ενοχλητικό για πολλούς. Ότι το σεξ, από μόνο του, δεν ενώνει. Δεν δημιουργεί αυτόματα σχέση. Δεν συγχωνεύει δύο υποκειμενικότητες. Ότι στο σεξ ο καθένας απολαμβάνει με τον δικό του τρόπο, στο δικό του σώμα, με τις δικές του φαντασιώσεις, τις δικές του ανάγκες. 

  ...Και ο άνθρωπος που αρνήθηκε να δεχτεί ότι κάποιοι “δεν αξίζουν τίποτα” Ξέρουμε το όνομα. Το ακούμε σε συζητήσεις, σε σχολεία, σε νοσοκομεία. Σύνδρομο Down. Και οι περισσότεροι νομίζουν ότι αναφέρεται σε κάποια “πτώση”, καθυστέρηση, υστέρηση. Η πραγματικότητα όμως είναι το ακριβώς αντίθετο. Το όνομα αυτό τιμά έναν άνθρωπο που πέρασε τη ζωή του ανεβάζοντας ανθρώπους που οι άλλοι έριχναν χαμηλά. Τον John Langdon Down, έναν βικτωριανό γιατρό που σε μια εποχή βαρβαρότητας, αποφάσισε πως καμία ανθρώπινη ζωή δεν είναι για πέταμα.

Ετυμολογία: Ο όρος αρχικά υιοθετήθηκε από τον Hermann Lotze το 1958 για να δημιουργήσει τη γερμανική λέξη "Einfühlung" ( ein , "σε" + Fühlung , "συναίσθημα" ), ως μετάφραση από την ελληνική λέξη "εμπάθεια" ( εν , "σε" + πάθος , "συναισθηματική κατάσταση"). Η αγγλική λέξη προέρχεται από την ελληνική λέξη "εμπάθεια", η οποία μεταφέρθηκε ατόφια από τον Edward B. Titchener στην αγγλική γλώσσα ως "empathy". [*Να σημειωθεί ότι στα νέα ελληνικά η λέξη "εμπάθεια" έχει αρνητική σημασία και σημαίνει " μίσος " , " απέχθεια " , " κακοβουλία " ή " μοχθηρία " , γι'αυτό και σωστή μετάφραση του "empathy" στα ελληνικά δεν είναι "εμπάθεια", αλλά "ενσυναίσθηση".]