Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Το πείραμα με την κότα, το χιόνι και το φτυάρι

Αν σε ρωτήσω γιατί έκανες κάτι, πιθανότατα θα μου απαντήσεις.

Γιατί αγόρασες αυτό και όχι το άλλο.
Γιατί συμπάθησες κάποιον από την πρώτη στιγμή.
Γιατί δεν εμπιστεύτηκες κάποιον άλλον.
Γιατί άλλαξες γνώμη.
Γιατί θύμωσες.
Γιατί έφυγες.
Γιατί έμεινες.

Και το πιθανότερο είναι ότι θα πιστεύεις απολύτως την απάντησή σου.

Ο εγκέφαλός μας όμως, δεν έχει πάντα πρόσβαση στους πραγματικούς λόγους για τους οποίους έκανε αυτό που έκανε.

Κι αυτό από μόνο του μπορεί να είναι λίγο εκνευριστικό, αλλά δεν είναι διόλου ανησυχητικό. Μην τρέξετε να διορθωθείτε.

Το ανησυχητικό της υπόθεσης είναι ότι όταν δεν ξέρει, δεν περιορίζεται πάντοτε σε ένα ταπεινό και αξιοπρεπέστατο "δεν ξέρω".

Μερικές φορές φτιάχνει μια εξήγηση.

Και μετά μας την παραδίδει σαν πρακτικό συνεδρίασης.

Ένας εγκέφαλος κομμένος στα δύο... Περίπου.

Στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, ο Roger Sperry, ο Michael Gazzaniga, ο Joseph Bogen και αργότερα ο Joseph LeDoux μελέτησαν μια εξαιρετικά σπάνια ομάδα ανθρώπων.

Ήταν ασθενείς με πολύ σοβαρή, ανθεκτική επιληψία οι οποίοι είχαν υποβληθεί σε μια δραστική νευροχειρουργική επέμβαση. 

Είχαν διακοπεί οι μεγάλες συνδέσεις που επέτρεπαν στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια να επικοινωνούν μεταξύ τους (κυρίως το μεσολόβιο: η τεράστια δεσμίδα νευρικών ινών που ενώνει δεξί και αριστερό ημισφαίριο).

Δεν τους είχαν, φυσικά, κόψει τον εγκέφαλο στη μέση. Είχαν όμως αποσυνδέσει σε εντυπωσιακό βαθμό δύο συστήματα που μέχρι τότε αντάλλασσαν πληροφορίες ακατάπαυστα.

Η επέμβαση είχε γίνει για θεραπευτικούς λόγους, όχι για χάρη κάποιου επιστήμονα που ξύπνησε ένα πρωί και σκέφτηκε να δει τι θα γίνει αν κόψει αυτό εκεί.

Και πράγματι, αυτή η πρακτική μπορούσε να μειώσει δραματικά τις κρίσεις.

Οι ασθενείς αυτοί έγιναν γνωστοί ως split-brain patients και προσέφεραν στη νευροεπιστήμη κάτι σχεδόν αδύνατο να αποκτηθεί με άλλον τρόπο. Τη δυνατότητα να μελετήσει κανείς τι μπορεί να κάνει κάθε ημισφαίριο όταν δεν μπορεί απλώς να ρωτήσει το άλλο τι είδε, τι κατάλαβε ή τι αποφάσισε.

Ξέρεις τι σημαίνει αυτό; Φτιάξε καφέ να στα πω!

Πώς δείχνεις κάτι μόνο στο μισό μυαλό;

Πρώτα μια μικρή αλλά απαραίτητη διευκρίνιση. 

Δεν ισχύει το δημοφιλές 

"αριστερό μάτι -> δεξί ημισφαίριο, δεξί μάτι -> αριστερό ημισφαίριο"

Δηλαδή δεν ισχύει πως ό,τι βλέπει το δεξί μάτι πηγαίνει στο αριστερό ημισφαίριο και ό,τι βλέπει το αριστερό μάτι στο δεξί. Κάθε μάτι στέλνει πληροφορίες και στα δύο ημισφαίρια. Αυτό που διαχωρίζεται είναι το αριστερό και το δεξί οπτικό πεδίο.

Όταν κοιτάζουμε σταθερά μπροστά, ό,τι βρίσκεται στο αριστερό οπτικό πεδίο καταλήγει κυρίως στο δεξί ημισφαίριο και ό,τι βρίσκεται στο δεξί οπτικό πεδίο στο αριστερό ημισφαίριο.

Το'χουμε; Όχι Ε; 

Παράδειγμα!!!

Ας πούμε ότι κοιτάτε την τελεία εδώ.

Α                ●                 Β

Το Α είναι στο αριστερό οπτικό πεδίο.

Το Β είναι στο δεξί οπτικό πεδίο.

Το Α το βλέπουν και τα δύο μάτια.

Το Β το βλέπουν και τα δύο μάτια.

Αλλά μετά, 

οι πληροφορίες για το Α --> καταλήγουν στο δεξί ημισφαίριο

οι πληροφορίες για το Β --> καταλήγουν στο αριστερό ημισφαίριο

Το σημείο ● στο οποίο έχετε καρφώσει το βλέμμα σας είναι περίπου το σύνορο ανάμεσα στα δύο οπτικά ημιπεδία.

Άρα όταν λέμε ότι χωρίζεται το οπτικό πεδίο, δεν εννοούμε ότι το κάθε μάτι βλέπει μισή εικόνα. Εννοούμε ότι η πληροφορία από κάθε μάτι ξαναταξινομείται νευρολογικά σε:

1. πράγματα που βρίσκονται αριστερά από εκεί που κοιτάζω και 
2. πράγματα που βρίσκονται δεξιά από εκεί που κοιτάζω.

Και το ακόμη πιο ωραίο είναι ότι αυτό γίνεται επειδή κάθε αμφιβληστροειδής χωρίζεται κι αυτός σε δύο μισά, και στο οπτικό χίασμα κάποιες ίνες περνάνε απέναντι ενώ άλλες όχι. Χέστε το. Δεν έχει και πολύ σημασία.

Οι ερευνητές λοιπόν εκμεταλλεύτηκαν ακριβώς αυτό το γεγονός ότι τα μάτια δεν μοιράζονται τον κόσμο "εσύ αριστερά, εγώ δεξιά". 

Κάθε μάτι βλέπει σχεδόν ολόκληρη τη σκηνή, και μετά το οπτικό σύστημα ξεχωρίζει τις πληροφορίες σε αριστερό και δεξί οπτικό ημιπεδίο και τις στέλνει στο αντίθετο ημισφαίριο.

Ζητούσαν λοιπόν από τον split-brain ασθενή να κοιτάζει ένα σταθερό σημείο στο κέντρο μιας οθόνης και πρόβαλλαν μια εικόνα για μόλις 0,1 δευτερόλεπτο στη μία πλευρά. Τόσο γρήγορα, ώστε να μην προλάβει να μετακινήσει τα μάτια του και να στείλει την πληροφορία και στην άλλη πλευρά.

Έτσι μπορούσαν, κυριολεκτικά, να δείξουν κάτι στο ένα ημισφαίριο χωρίς το άλλο να γνωρίζει τι είχε παρουσιαστεί.

Σε ανθρώπους με άθικτο μεσολόβιο αυτό δεν προκαλεί κάποιο δράμα. Τα ημισφαίρια ανταλλάσσουν την πληροφορία και εμείς βλέπουμε έναν ενιαίο κόσμο.

Στους συγκεκριμένους ασθενείς όμως η γέφυρα αυτή του μεσολοβίου είχε κοπεί.

Και τότε άρχισαν να εμφανίζονται μερικά εξαιρετικά παράξενα πράγματα!

Το χέρι ξέρει. Το στόμα όχι.

Στους περισσότερους ανθρώπους η παραγωγή του λόγου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αριστερό ημισφαίριο.

Αν λοιπόν οι ερευνητές έδειχναν ένα αντικείμενο στο δεξί οπτικό πεδίο, η πληροφορία έφτανε στο αριστερό ημισφαίριο και ο ασθενής μπορούσε να πει τι είχε δει αφού η ομιλία εξαρτάται από το αριστερό ημισφαίριο.

Αν όμως το ίδιο αντικείμενο εμφανιζόταν μόνο στο αριστερό οπτικό πεδίο, έφτανε στο δεξί ημισφαίριο. Οπότε όταν ο ερευνητής ρωτούσε τι είδε, ο ασθενής μπορούσε να απαντήσει:

- Τίποτα.

Το ενδιαφέρον είναι ότι το δεξί ημισφαίριο είχε δει μια χαρά. 

Αν αντί να ζητήσουν λεκτική απάντηση έλεγαν στον ασθενή να χρησιμοποιήσει το αριστερό του χέρι (το οποίο ελέγχεται κυρίως από το δεξί ημισφαίριο) μπορούσε να επιλέξει σωστά το αντικείμενο που είχε προηγουμένως "δει τίποτα".

Το στόμα έλεγε:

- Δεν είδα τίποτα.

Το χέρι έλεγε:

- Αυτό ήταν.

Και τα δύο, με τον τρόπο τους, έλεγαν την αλήθεια.

Μέχρι εδώ έχουμε ένα πολύ ωραίο μάθημα νευροανατομίας που να σας πω την αλήθεια με όλα αυτά τα αριστερά και δεξιά, ζορίστηκα αλλά τα κατάφερα!

Μετά όμως ήρθε και μια κότα... Ε, και όπως κάνουν οι κότες συνήθως, τα σκάλισε λίγο τα πράγματα.

Η κότα, το χιόνι και ένα αθώο φτυάρι

Σε ένα από τα διασημότερα πειράματα της σειράς, ο ασθενής P.S. είδε ταυτόχρονα δύο διαφορετικές εικόνες.

Στο δεξί οπτικό του πεδίο (άρα στο γλωσσικά κυρίαρχο αριστερό ημισφαίριο) παρουσιάστηκε ένα πόδι κότας.

Στο αριστερό οπτικό πεδίο (άρα στο δεξί μη κυρίαρχο γλωσσικά ημισφαίριο) παρουσιάστηκε μια χιονισμένη σκηνή.

Στη συνέχεια μπροστά του εμφανίστηκαν διάφορες εικόνες και του ζητήθηκε να επιλέξει εκείνες που σχετίζονταν με όσα είχε δει.

Το δεξί του χέρι επέλεξε μια κότα.

Λογικό. Το αριστερό ημισφαίριο είχε δει το πόδι της κότας.

Το αριστερό του χέρι επέλεξε ένα φτυάρι χιονιού.

Επίσης λογικό. Το δεξί ημισφαίριο είχε δει χιόνι.

Μέχρι που οι ερευνητές τον ρώτησαν:

- Γιατί διάλεξες αυτά τα δύο;

Εδώ υπήρχε θέμα!

Το αριστερό ημισφαίριο, το οποίο μπορούσε να δώσει λεκτική απάντηση και είχε επεξεργαστεί το ερέθισμα από το δεξί οπτικό πεδίο, γνώριζε μόνο γιατί είχε επιλεγεί η κότα. 

Δεν γνώριζε όμως ότι το άλλο ημισφαίριο είχε δει χιόνι!

Επομένως δεν είχε πρόσβαση στον πραγματικό λόγο για τον οποίο το αριστερό χέρι είχε επιλέξει το φτυάρι.

Άρα η απολύτως λογική απάντηση θα ήταν:

- Δεν ξέρω γιατί επέλεξα το φτυάρι.

Ε, δεν ήταν αυτή η απάντηση...

Ο P.S. εξήγησε, σε ελεύθερη απόδοση:

Το πόδι πάει με την κότα και το φτυάρι χρειάζεται για να καθαρίσεις το κοτέτσι.

Έτοιμο. Υπόθεση λύθηκε.

Μόνο που δεν υπήρχε κανένα κοτέτσι...

Δεν είπε ψέματα

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο όλου του πειράματος. Ο άνθρωπος δεν προσπαθούσε να εξαπατήσει τον ερευνητή. Δεν γνώριζε την αληθινή αιτία και αποφάσισε συνειδητά να καλύψει την άγνοιά του με μια δικαιολογία.

Το αριστερό ημισφαίριο είχε μπροστά του δύο εικόνες.

κότα + φτυάρι

Και τις πληροφορίες που πράγματι διέθετε.

Είχε δει το πόδι της κότας. Δεν είχε δει το χιόνι.

Έπρεπε κάπως να εξηγήσει το φτυάρι. Οπότε κατασκεύασε μια αιτιακή ιστορία που έκανε όλα τα διαθέσιμα κομμάτια να ταιριάζουν μεταξύ τους.

Κότα.

Φτυάρι.

Κοτέτσι.

Καθάρισμα.

Τέλος.

Όχι ψέμα.

Ερμηνεία.

Και μάλιστα εξαιρετικά πειστική.

Ο Gazzaniga χρησιμοποίησε αργότερα τον όρο left-hemisphere interpreter για να περιγράψει αυτή την τάση του αριστερού ημισφαιρίου να οργανώνει γεγονότα, συμπεριφορές και διαθέσιμες πληροφορίες σε μια συνεκτική αιτιακή αφήγηση.

Θα μπορούσαμε, πιο πεζά, να το ονομάσουμε "το γραφείο Τύπου του εγκεφάλου".

Δεν παίρνει απαραίτητα όλες τις αποφάσεις.

Δεν διαθέτει καν απαραίτητα όλες τις πληροφορίες.

Αλλά όταν έρθει η ώρα της συνέντευξης Τύπου, κάποιος πρέπει να εξηγήσει τι διάολο συνέβη.

Κι εμείς που έχουμε ολόκληρο μεσολόβιο;

Οι split-brain ασθενείς είναι μια εξαιρετικά ιδιαίτερη νευρολογική περίπτωση. Το πείραμα δεν αποδεικνύει ότι κάθε φορά που ένας υγιής άνθρωπος εξηγεί τη συμπεριφορά του λέει ανοησίες.

Δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε ποτέ τα κίνητρά μας. Ούτε ότι κάπου μέσα μας υπάρχει ένα μικρό ανθρωπάκι που πατάει κουμπιά ενώ η συνείδηση τρέχει πίσω του γράφοντας δικαιολογίες.

Δείχνει όμως το εξής σημαντικό.

Το να έχουμε μια εξήγηση για τη συμπεριφορά μας δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι έχουμε πρόσβαση στην πραγματική αιτία της.

Και εδώ το εύρημα παύει να αφορά μόνο ανθρώπους με αποσυνδεδεμένα ημισφαίρια. 

Ήδη από το 1977, οι Richard Nisbett και Timothy Wilson είχαν συγκεντρώσει πειραματικά δεδομένα που έδειχναν ότι οι άνθρωποι συχνά δεν έχουν άμεση ενδοσκοπική πρόσβαση στις ανώτερες γνωστικές διεργασίες που οδηγούν στις αποφάσεις τους.

Όταν τους ζητείται να εξηγήσουν το γιατί, πολλές φορές δεν "διαβάζουν" απλώς την πραγματική διεργασία που προηγήθηκε. Χρησιμοποιούν όσα γνωρίζουν για την κατάσταση και κατασκευάζουν μια εύλογη αιτιακή εξήγηση.

Και σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα ήρθε ένα ακόμη απολαυστικό πείραμα.

Choice blindness: Ή αλλιώς "Γιατί επέλεξες αυτό που δεν επέλεξες;"

Το 2005 οι Petter Johansson, Lars Hall, Sverker Sikström και Andreas Olsson έδειχναν σε συμμετέχοντες ζευγάρια φωτογραφιών προσώπων.

Ο συμμετέχων έπρεπε να διαλέξει ποιο πρόσωπο θεωρούσε πιο ελκυστικό.

Με ένα έξυπνο ταχυδακτυλουργικό τέχνασμα, σε ορισμένες δοκιμές ο ερευνητής τού έδινε μετά την άλλη φωτογραφία.

Δηλαδή αυτή που δεν είχε επιλέξει.

Και ζητούσε:

- Εξήγησέ μου γιατί διάλεξες αυτό το πρόσωπο.

Θα περίμενε κανείς να του πει ο συμμετέχων:

- Επ, μισό λεπτό. Δεν διάλεξα αυτό.

Κάποιες φορές πράγματι το έλεγαν.

Αλλά σε πολλές από τις αλλαγμένες δοκιμές οι συμμετέχοντες δεν αντιλαμβάνονταν την αντικατάσταση!

Και όχι μόνο αυτό.

Άρχιζαν να εξηγούν γιατί είχαν προτιμήσει το πρόσωπο που στην πραγματικότητα είχαν απορρίψει λίγα δευτερόλεπτα πριν.

Μπορούσαν μάλιστα να αναφερθούν σε χαρακτηριστικά του προσώπου που είχαν μπροστά τους και να τα χρησιμοποιήσουν ως αιτιολόγηση της επιλογής τους (που στην πραγματικότητα ήταν η μη επιλογή τους)

Οι ερευνητές ονόμασαν το φαινόμενο choice blindness.

Κάπου κάπως, το φτυάρι του P.S. χαμογελάει αυτάρεσκα...

Η ενδοσκόπηση δεν είναι κάμερα ασφαλείας

Έχουμε συχνά την αίσθηση ότι μπορούμε να κοιτάξουμε προς τα μέσα και να παρακολουθήσουμε τις αιτίες της συμπεριφοράς μας περίπου όπως θα παρακολουθούσαμε ένα βίντεο.

Γεγονός Α >> σκέψη Β >>> συναίσθημα Γ >>>> απόφαση Δ.

Αλλά η συνείδηση δεν λειτουργεί απαραίτητα έτσι.

Έχουμε όντως προνομιακή πρόσβαση σε πολλά πράγματα που συμβαίνουν μέσα μας. αισθήσεις, σκέψεις, επιθυμίες, συναισθήματα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε αντίστοιχη πρόσβαση σε όλους τους μηχανισμούς που τα δημιούργησαν.

Βλέπουμε το αποτέλεσμα. Και κάποιες φορές συμπεραίνουμε την αιτία. Όπως θα έκανε κι ένας παρατηρητής.

Μόνο που έχουμε ένα τεράστιο πλεονέκτημα απέναντι στον εξωτερικό παρατηρητή. Γνωρίζουμε ολόκληρη την προσωπική μας ιστορία.

Και ένα τεράστιο μειονέκτημα. Τείνουμε να εμπιστευόμαστε υπερβολικά την ιστορία που φτιάχνει ο ίδιος μας ο νους για να εξηγήσει όσα κάναμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ελέγχουμε τίποτα

Κάπου εδώ συνήθως ξεκινούν οι ψυχολόγοι από χόμπι το τρέξιμο.

- Άρα οι αποφάσεις μας είναι όλες ασυνείδητες;

Όχι.

- Άρα η λογική είναι απλώς δικαιολογία για όσα έχουμε ήδη αποφασίσει.

Όχι.

- Άρα δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματά μας.

Πάλι όχι.

Τα πειράματα αυτά δεν αποδεικνύουν τίποτε από τα παραπάνω.

Δείχνουν ότι ορισμένες διεργασίες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας μπορεί να μην είναι διαθέσιμες στη συνειδητή ενδοσκόπηση και ότι όταν μας ζητείται μια εξήγηση, μπορούμε να παράγουμε μια λογικοφανή αφήγηση χωρίς να αντιλαμβανόμαστε ότι είναι λανθασμένη.

Αυτό είναι ήδη αρκετά εντυπωσιακό. Δεν χρειάζεται να το κάνουμε μεταφυσική θεωρία για το ότι είμαστε μαριονέτες του εγκεφάλου μας.

Και όχι, δεν ανακαλύψαμε δύο ανθρώπους μέσα σε ένα κεφάλι

Τα πρώτα split-brain πειράματα δημιούργησαν μια συναρπαστική εικόνα. Αν το ένα ημισφαίριο ξέρει κάτι που το άλλο αγνοεί, μήπως υπάρχουν δύο ξεχωριστές συνειδητές εμπειρίες; Εξάλλου μιλάμε για δυο ξεχωριστά συστήματα αντίληψης και δράσης, κλεισμένα μέσα στο ίδιο κρανίο.

Και αναπόφευκτα ήρθε η μεγάλη ερώτηση:

- Δημιουργούνται δύο συνειδήσεις;

Η σύγχρονη εικόνα είναι πολύ πιο περίπλοκη.

Το 2017, για παράδειγμα, έρευνα σε δύο split-brain ασθενείς επιβεβαίωσε ότι η οπτική πληροφορία μπορεί να επεξεργάζεται χωριστά στα δύο ημισφαίρια, αλλά αμφισβήτησε την κλασική ιδέα ότι μετά την αποσύνδεση υπάρχουν κατ’ ανάγκην δύο ανεξάρτητοι συνειδητοί παρατηρητές.

Οι ίδιοι οι ερευνητές του πεδίου εξακολουθούν να διαφωνούν για το ακριβές τι σημαίνει αυτή η διαίρεση για την ενότητα της συνείδησης.

Επομένως καλό είναι να αφήσουμε στην άκρη τα "έχουμε δύο προσωπικότητες στον εγκέφαλο".

Το πραγματικό εύρημα δεν τα χρειάζεται. Είναι αρκετά παράξενο από μόνο του.

Το δυσάρεστο συμπέρασμα

Το πείραμα του P.S. δεν μας λέει ότι ο άνθρωπος είναι παράλογος.

Σχεδόν το αντίθετο.

Μας δείχνει πόσο μανιωδώς λογικό προσπαθεί να γίνει το μυαλό.

Βλέπει δύο γεγονότα που δεν καταλαβαίνει πώς συνδέονται και ψάχνει έναν τρόπο να τα ενώσει. Κι όταν λείπει ένα κομμάτι, μπορεί να το συμπληρώσει.

Δεν αγαπά ιδιαίτερα τα κενά.

Αγαπά τις ιστορίες με αρχή, μέση και τέλος.

Με αιτίες.

Με προθέσεις.

Με ένα ωραίο "επειδή" στη μέση.

Και αυτό είναι χρήσιμο. Χωρίς την ικανότητα να αναζητούμε σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος, να οργανώνουμε το παρελθόν και να προβλέπουμε το μέλλον, δεν θα πηγαίναμε και πολύ μακριά ως είδος.

Υπάρχει όμως κι ένα μικρό "αγκάθι".

Μια συνεκτική ιστορία δεν είναι υποχρεωτικά μια αληθινή ιστορία.

Το ότι η εξήγησή μου μού φαίνεται απολύτως λογική δεν σημαίνει ότι έχω παρακολουθήσει σε πραγματικό χρόνο τους μηχανισμούς που οδήγησαν στην απόφασή μου.

Μπορεί πράγματι να ξέρω. Μπορεί να έχω καταλάβει ένα μέρος. Και μπορεί απλώς να κοιτάζω το αποτέλεσμα και να προσπαθώ (όπως το αριστερό ημισφαίριο του P.S.) να βρω μια ιστορία που να χωράει όλα όσα βλέπω.

Γι' αυτό ίσως μία από τις πιο επιστημονικά τίμιες φράσεις που μπορεί να πει ένας άνθρωπος για τον εαυτό του δεν είναι:

- Ξέρω ακριβώς γιατί το έκανα.

Αλλά:

- Νομίζω ότι ξέρω γιατί το έκανα.

Μια μικρή διαφορά στις λέξεις.

Ένα τεράστιο μεσολόβιο ταπεινότητας ανάμεσά τους.

Πηγές:

• Gazzaniga, Bogen & Sperry (1962), “Some Functional Effects of Sectioning the Cerebral Commissures in Man”, PNAS

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC221037/

• Volz & Gazzaniga (2017), “Interaction in isolation: 50 years of insights from split-brain research”, Brain

https://academic.oup.com/brain/article/140/7/2051/3892700

• Gazzaniga & LeDoux (1978), The Integrated Mind

https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4899-2206-9

• Gazzaniga (2014), “The split-brain: Rooting consciousness in biology”, PNAS

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4280607/

• Nisbett & Wilson (1977), “Telling More Than We Can Know: Verbal Reports on Mental Processes”, Psychological Review

https://web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/15341_Readings/Social_Cognition/Nisbett_Wilson_1977_Telling_more_than_we_can_know.pdf

• Johansson et al. (2005), “Failure to detect mismatches between intention and outcome in a simple decision task”, Science — Choice Blindness

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16210542/

• Pinto et al. (2017), “Split brain: divided perception but undivided consciousness”, Brain

https://academic.oup.com/brain/article/140/5/1231/2951052

Τώρα πάμε στα ερωτικά, όπου πραγματικά αρχίζει το καλό.

Εδώ η ανθρωπότητα έχει κάνει μεταπτυχιακό με τίτλο "Πώς να μπερδέψεις, να παρηγορήσεις πρόχειρα, να δικαιολογήσεις τα αδικαιολόγητα ή να φύγεις κομψά χωρίς να αναλάβεις τίποτα χρησιμοποιώντας ένα κλισέ!"

- Δεν είναι αυτό που νομίζεις.

Για αρχή δεν ξέρεις τι νομίζω. Αλλά εάν υποθέσουμε ότι ξέρεις... Τι είναι λοιπόν αυτό που νομίζω, αλλά δεν θα έπρεπε να νομίζω; 

Γιατί, βλέπεις, όταν ένας άνθρωπος βλέπει κάτι ύποπτο, παράξενο ή απλώς αρκετά μπερδεμένο ώστε να χρειάζεται εξήγηση, το να πεις ότι δεν είναι αυτό που νομίζει δεν είναι εξήγηση. Είναι καπνογόνο.

Μπορεί όντως να μην είναι αυτό που νόμιζω. Συμβαίνει. Οι άνθρωποι βγάζουμε συχνά βιαστικά συμπεράσματα. Αλλά τότε εξηγείς. Δεν πετάς μια αινιγματική ατάκα, παγώνεις τον άλλο στη μέση της πρότασης και μετά περιμένεις να σε ευχαριστήσει επειδή δεν επιβεβαίωσες το χειρότερο σενάριο.

Το "δεν είναι αυτό που νομίζεις" συχνά σημαίνει ότι είναι κάτι που δεν θα σου αρέσει, αλλά ας προσπαθήσεις πρώτα να μπερδέψεις αρκετά τον άλλον ώστε να μη ξέρει από πού να το πιάσεις και από πού να το αφήσει.

Και μεταξύ μας, αν για να καταλάβει κάποιος σωστά χρειάζονται πέντε διευκρινίσεις, δύο ανατροπές πλοκής και ένας δικηγόρος παρών, ίσως τελικά να μην είναι και τόσο μακριά από αυτό που νόμιζε.

- Δεν φταις εσύ, εγώ είμαι το πρόβλημα.

Ααα, η ιπποτική έκδοση του "την κάνω, αλλά θα ήθελα να μη με μισήσεις κιόλας. Είμαι καλό παιδί ρε γαμώτο".

Και για να λέμε και την αλήθεια, κάποιες φορές όντως ο άλλος είναι το πρόβλημα. Μπορεί να είναι συναισθηματικά διαθέσιμος όσο ένα τραπεζάκι ΙΚΕΑ. Μπορεί να μην ξέρει τι θέλει. Μπορεί να φοβάται. Μπορεί να μην μπορεί να σταθεί σε σχέση χωρίς να τη μετατρέπει σε escape room.

Αλλά αν αυτό είναι πράγματι το πρόβλημά, πες το λίγο πιο καθαρά. Δοκίμασε το:

- Δεν μπορώ να δώσω αυτό που χρειάζεσαι.

- Δεν θέλω να συνεχίσω, πνίγομαι.

- Δεν είμαι τόσο διαθέσιμος όσο νόμιζα.

- Έχω μπερδευτεί και δεν θέλω να το λύσω πάνω σου.

- Τώρα κατάλαβα ότι δεν ξέρω τι μου γίνεται.

Αυτά είναι δυσάρεστα, αλλά τουλάχιστον είναι πληροφορίες.

Το "δεν φταις εσύ, εγώ είμαι το πρόβλημα" ακούγεται σαν ανάληψη ευθύνης, αλλά συχνά είναι απλώς ένας πολύ κομψός τρόπος να φύγεις χωρίς να χρειαστεί να εξηγήσεις τίποτα και χωρίς να αφήσεις στον άλλο δικαίωμα να θυμώσει.

Και το χειρότερο; Σε βάζει σχεδόν να παρηγορήσεις κιόλας.

- Όχι, βρε χαζό, δεν είσαι πρόβλημα. Είσαι καλός άνθρωπος. Απλά η ζωή σου τα έφερε λίγο όρτσα...

Ενώ μόλις σου ανακοίνωσε ότι ιδανικά δεν θέλει να σε ξέρει. Όχι, καλέ μου άνθρωπε. Δεν θα κάνουμε και αποχαιρετιστήριο service αυτοεκτίμησης. 

Αν είσαι το πρόβλημα και το αναγνωρίζεις, πάρε το πρόβλημα και φύγε με ασφάλεια.

Εγώ θα φροντίσω τα υπόλοιπα τα δικά μου. 

- Αν σε θέλει, θα βρει τρόπο.

Μερικές φορές ναι. 

Άλλες πάλι:

• Σε θέλει και δεν μπορεί.
• Σε θέλει και δεν θέλει να σε θέλει (υπάρχει κι αυτό και το έχω πει κι εγώ, σκάστε!)
• Σε θέλει και είναι μπερδεμένος.
• Σε θέλει και έχει άλλες προτεραιότητες.
• Σε θέλει αλλά όχι αρκετά ώστε να κάνει αυτό που θες εσύ.

Κι αυτή η τελευταία περίπτωση είναι ίσως η μόνη πληροφορία που πραγματικά σου χρειάζεται.

Δεν χρειάζεται καν να λύσεις το μυστήριο αν σε θέλει.

Χρειάζεται να δεις μόνο εάν αυτό που συμβαίνει σου αρκεί.

Εάν αρκεί, κάθεσαι. Εάν όχι, το κουβαδάκι σου και σε άλλη παραλία.

- Όποιος αγαπάει δεν πληγώνει.

Μάλιστα. Φέρτε μου την ντουντούκα μια στιγμή...

- Ένα δύο, ένα δύο… Παρακαλούνται όσοι έχουν αγαπήσει και έχουν πληγώσει να παραδώσουν άμεσα την κάρτα μέλους "αγαπάτε αλλήλους" στο γκισέ στην είσοδο. Ευχαριστώ.

Οι άνθρωποι πληγώνουν ανθρώπους που αγαπούν συνέχεια. Συνέχεια!!!

Από φόβο.

Από ανωριμότητα.

Από εγωισμό.

Από λάθος.

Από δικές τους πληγές.

Από διαφορετικές ανάγκες.

Η αγάπη δεν σε κάνει αυτομάτως καλό σύντροφο. Και κυρίως, το ότι κάποιος σε αγαπάει δεν σημαίνει ότι πρέπει να ανέχεσαι ό,τι σου κάνει.

Η αγάπη εξηγεί πολλά, αλλά δεν αθωώνει τα πάντα.

Basta, μάστορα να πιάσω μια το κρασί γιατί συνεχίζω στα βαριά...

- Αν ζηλεύει, τότε σε αγαπάει.

Όχι.

Όχι.

Ό Χ Ι... Τι δεν καταλαβαίνεις;!

Αν σε ζηλεύει, τότε σε ζηλεύει, σκέτο.

Μπορεί να σε αγαπάει; Ναι.

Μπορεί να είναι ανασφαλής. Ναι.

Μπορεί να είναι κτητικός. Ναι.

Μπορεί να έχει πιει τρία τσίπουρα και να έχει χάσει κάθε επαφή με τον πολιτισμό; Ναιαιαιαι...

Η ζήλια δεν είναι μέτρο αγάπης. Αν ήταν, τα πιο δυσλειτουργικά ζευγάρια του πλανήτη θα ήταν και τα πιο ερωτευμένα.

Και τότε θα έπρεπε να έχουμε ανησυχήσει ήδη.

Η ζήλια είναι συναίσθημα που στέκεται μόνο του. Με αιτία; Με αφορμή; Δικαίως; Αδίκως; Δεν έχει σημασία. Σημασία έχει να βρείτε τελικά από πού προέρχεται, να λυθεί εάν γίνεται ή εάν δεν βγάλετε άκρη τελικά να ξεκαλουπώσετε. Έλα μάστορα... Φεύγω λέμε!

- Όποιος αγαπάει συγχωρεί.

Δηλαδή, δεν μπορώ να σε συγχωρήσω και παρόλα αυτά να μη θέλω να σε ξαναδώ ούτε ζωγραφιστό; Όχι από τιμωρία. Από ξενέρα βρε αδερφέ. 

Γιατί εγώ, ας πούμε, μπορώ άνετα να κατανοήσω γιατί έκανες κάτι, να σε συγχωρήσω, να σε δικαιολογήσω ακόμα ακόμα, και πάλι να αποφασίσω ότι δεν σε θέλω στη ζωή μου άλλο. Αλλά ας πούμε ότι εγώ είμαι μυστήριο τρένο και όχι μέτρο σύγκρισης που λέει και ο ψυχοβγάλτης μου.

Σε κάθε περίπτωση η συγχώρεση δεν είναι αθώωση και κυρίως δεν συνοδεύεται υποχρεωτικά από επανασύνδεση. Μπορεί να σημαίνει απλώς ότι δεν θέλω να κουβαλάω άλλο τον θυμό μου για σένα. Με κουράζει, μπααααα...

Καλή συνέχεια και τα δέοντα στη μάνα σου.

- Οι σχέσεις θέλουν δουλειά.

Ναι. Σωστά.

Αλλά μην το κάνετε και ορυχείο φάση.

Εάν κάθε εβδομάδα κάνετε meeting κρίσης, κάθε δεύτερη μέρα "δουλεύετε την επικοινωνία", κάθε μήνα χωρίζετε και επανασυνδέεστε και κάθε χρόνο πρέπει να αναστήσετε τη σχέση από κλινικό θάνατο, μήπως δεν δουλεύετε τη σχέση και απλώς δουλεύετε βάρδιες non-stop;

Οι καλές σχέσεις όντως θέλουν λίγο δουλίτσα, λίγο προσπάθεια, λίγο προσαρμογή, αρκετή ειλικρίνεια, ακόμα πιο αρκετή αποδοχή και καμιά φορά συμβιβασμούς.

Αν αισθάνεσαι όμως ότι όλο αυτό έχει καταντήσει δεύτερη δουλειά χωρίς ένσημα, δήλωσε παραίτηση, μπες λίγο ταμείο ανεργίας να ξεκουράσεις το κορμάκι σου, να βρεις την υγειά σου ρε παιδί μου.

- Τα αντίθετα έλκονται.

Ναι. Όπως οι μαγνήτες.

Οι άνθρωποι όμως τείνουν να είναι λίγο πιο περίπλοκοι.

Μπορεί να σε συναρπάσει κάποιος εντελώς διαφορετικός από σένα. Άνετα. Και μάλιστα ακριβώς επειδή είναι διαφορετικός.

Για τρεις μήνες. Θες έξι; Θες έναν χρόνο εάν τα πιάνεις αργά;

Μετά έρχεται η στιγμή που εσύ θα θες να κοιμηθείς στις έντεκα κι εκείνος θα θέλει να πάτε σε rave party στις τέσσερις το πρωί, εσύ θα θες να αποταμιεύεις κι εκείνος θα αγοράζει πατίνι με δόσεις, εσύ θα θες παιδιά κι εκείνος θα θέλει λάμα για να σας φτύνει και τους δύο κατάμουτρα κάθε πρωί!

Και κάπου εκεί ανακαλύπτεις ότι κάποιες βασικές συμβατότητες είναι τόσο βασικές σε μια σχέση όσο τα θεμέλια ενός σπιτιού. Και δεν θέλω να χτίσω σπίτι, θα μου πείτε; Και πολύ καλά κάνετε, θα σας απαντήσω εγώ! Αλλά και πάλι, που πας ρε φίλε να στήσεις λυόμενο στο χώμα; Θέλει κι αυτό μια βάση! Εάν πας για αντίσκηνο φάση όμως, τότε βουρ στον πατσά. Όπου γης και πατρίς και χεστηκαμε για οποιαδήποτε συμβατότητα. Αύριο ξεστήνετε και πάτε αλλού, άλλωστε. 

- Θα βρεις τον σωστό άνθρωπο και θα φτιάξεις τη ζωή σου.

Εκτός αν μιλάμε για επαγγελματία υγείας. Τότε, ναι, μπορεί να τη φτιάξει. Για οποιαδήποτε άλλη περίπτωση όμως… όχι.

Δεν είναι κέντρο αποκατάστασης κανένας άνθρωπος. Ούτε η ζωή σου ή εσύ είσαι έπιπλο συναρμολογημένο που σου περίσσεψαν 5 βίδες, μπαλατζάρεις και τώρα ζητάς από τους γύρω σου "ρε'συ μου περίσσεψαν αυτές, μου τις βάζεις κάπου;" γιατί εκεί που θα στις βάλουν δεν θα σου αρέσει... Νόμος.

Ο σωστός άνθρωπος μπορεί να σου προσφέρει ασφάλεια, φροντίδα, χώρο, μια διαφορετική εμπειρία σχέσης. Και αυτό μπορεί να βοηθήσει, ναι.

Δεν μπορεί όμως να πάρει όλες τις πληγές σου, να τις βάλει στο πλυντήριο στους 90 βαθμούς και να στις επιστρέψει καθαρές, διπλωμένες και φρεσκοσιδερωμένες.

Και, παρεμπιπτόντως, δεν είναι δίκαιο ούτε καν να το περιμένεις. Μπουγάδα μόνος σου στα δικά σου άπλυτα!

- Αν είναι γραφτό να γίνει, θα γίνει.

Αυτό είναι εξαιρετικά βολικό όταν δεν θέλεις να κάνεις απολύτως τίποτα. Το έχω πει πολλές φορές. Το ξέρω σας λέω! Και για να σας προλάβω δεν εννοώ για αυτά στα οποία δεν έχουμε κανένα έλεγχο. Εννοώ για τα άλλα. Που και πάλι δεν έχουμε έλεγχο, αλλά ρε διάολε, μια προσπάθεια οφείλουμε να την κάνουμε εάν το θέλουμε.

Και ποιος είναι ο γραφιάς τέλος πάντων που περιμένουμε να γράψει και για εμάς τι θα γίνει;

Ρε, τη θες τη δουλειά;

"Αν είναι να γίνει…"

Τον Βαγγέλη ρε... Τον θες;

"Αν είναι γραφτό να είμαστε μαζί…"

Θες να αλλάξει η ζωή σου;

"Όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή…"

Ναι.

Και αν είναι να πλυθούν τα πιάτα, θα πλυθούν. Κάποια στιγμή θα κατέβει ο Ερμής ο ανάδρομος, θα πάρει το Fairy και θα αναλάβει. Το έχω δοκιμάσει παρεπιπτόντως σε μια στιγμή βαθιάς άρνησης και δεν πιάνει. Μην το δοκιμάσετε καν.

Μερικά πράγματα όντως εξαρτώνται από συγκυρίες.

Κάποια όμως χρειάζονται να σηκώσεις και λίγο το κουλό σου να προσπαθήσεις μέχρι εκεί που ελέγχεις.

Αυτό λέω.

- Να ακούς την καρδιά σου.

Γιατί;

Τι προσόντα έχει δηλαδή;

Η καρδιά είναι εξαιρετικό όργανο για να αντλεί αίμα. Για αποφάσεις ζωής όμως, θα εμπιστευόμουν καλύτερα μια επιτροπή.

Λίγο από καρδιά.

Λίγο από μυαλό.

Λίγο από σπληνάντερο.

Λίγο λεμόνι.

Λίγα δεδομένα.

Λίγη προηγούμενη εμπειρία.

Και αν γίνεται, όχι αποφάσεις στις τέσσερις το πρωί μετά από έξι ποτά.

Η καρδιά μπορεί να πει τη γνώμη της, φυσικά. Δεν την αφαιρούμε από την επιτροπή. Δεν χρειάζεται όμως να της δώσουμε και το υπουργείο γενικής διαχείρισης. Θα μπλέξετε.

- Πρέπει να αγαπήσεις τον εαυτό σου για να μπορέσει να σε αγαπήσει κάποιος άλλος.

Αυτό είναι και λίγο βάναυσο αν το σκεφτείτε.

Δηλαδή ο άνθρωπος που έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, κατάθλιψη, τραύμα, ανασφάλεια ή απλώς περνάει χάλια, πρέπει να μπει σε καραντίνα μέχρι να του απονεμηθεί self-love certification;

Όχι ρε 'σεις...

Μπορείς να αγαπηθείς ενώ δεν αγαπάς ιδιαίτερα τον εαυτό σου. Μπορεί μάλιστα η εμπειρία μιας ασφαλούς σύνδεσης να σε βοηθήσει να τον δεις λίγο διαφορετικά.

Απλώς καλό θα ήταν να μη ζητήσεις από τον άλλο να αναλάβει τη δουλειά της δικής σου αυτοεκτίμησης.

Άλλο καπέλο αυτό. Δικό σου.

- Με τον σωστό άνθρωπο, όλα είναι εύκολα.

Και στα καπάκια το αντίστροφο κλισέ:

- Ό,τι αξίζει, πονάει κι είναι δύσκολο (που λέγαν και οι Πυξ Λαξ)

Διαλέξτε επιτέλους!

Όλα τα σωστά έρχονται αβίαστα στη ζωή μας ή πρέπει να γίνουμε Λεωνίδες στις Θερμοπύλες για να τα αξιωθούμε;

Η πραγματικότητα, δυστυχώς, έχει την ενοχλητική συνήθεια να βρίσκεται κάπου στη μέση.

Μια καλή σχέση μπορεί να είναι εύκολη στον πυρήνα της και δύσκολη σε συγκεκριμένες περιόδους.

Μια κακή σχέση μπορεί να έχει υπέροχες στιγμές και παρ’ όλα αυτά να παραμένει κακή.

Το πόσο κουράστηκες ή βασανίστηκες δεν αποτελεί απόδειξη της αξίας της.

- Το αίμα νερό δεν γίνεται.

...Κι αν γίνεται, δεν πίνεται.

Βρε, μια χαρά γίνεται.

Και νερό, και δηλητήριο, και αέρας κοπανιστός.

Οι δεσμοί αίματος δεν είναι εγγύηση τρυφερότητας, ασφάλειας ή αξιοπρεπούς συμπεριφοράς. Η συγγένεια εξηγεί τον δεσμό. Δεν αγιάζει κανέναν άνθρωπο.

Μπορεί να αγαπάς τους δικούς σου και να χρειάζεται να θέσεις όρια.

Να καταλαβαίνεις γιατί συμπεριφέρονται έτσι και να μη θέλεις να σε ξαναπατήσουν στον λαιμό.

Να συγχωρείς και να κρατάς απόσταση.

Μπορεί και να μη συγχωρείς ακόμη. Η συγχώρεση δεν είναι υποχρεωτικό οικογενειακό έθιμο που πάει από πάππου προς πάππον.

Και κυρίως, το ότι κάποιος είναι συγγενής σου δεν σημαίνει ότι δικαιούται μόνιμη πρόσβαση στη ζωή σου, επειδή βρεθήκατε στο ίδιο κλαδί του ίδιου γενεαλογικού δέντρου. Καλό είναι τις μαλακίες του ο καθένας να τις κάνει μόνος του.

- Αν δεν περιμένεις τίποτα, δεν απογοητεύεσαι.

Ααα, αυτό τελευταία το μελετάω προσωπικά.

Θεωρητικά ακούγεται μεγαλοφυές.

Μηδενικές προσδοκίες ίσον μηδενική απογοήτευση. Μα είμαι τετραπέρατη!

Μόνο που για να μην περιμένεις ποτέ τίποτα από κανέναν, πρέπει περίπου να περνάς τη ζωή σου αντιμετωπίζοντας τους πάντες σαν έκτακτα καιρικά φαινόμενα.

Μπορεί να βγω, μπορεί να μπω, μπορεί να φύγω και να ξαναρθώ. Μπορεί να εμφανιστεί, μπορεί και όχι. Μην προγραμματίζεις εκδρομή ούτε στα Καμμένα Βούρλα.

Οι προσδοκίες όμως δεν είναι όλες απαιτήσεις...

Μπορείς να ελπίζεις ότι κάτι θα συμβεί χωρίς να θεωρείς ότι σου το χρωστάει η ζωή κιόλας! Το κόλπο ίσως (ίσως λέω) δεν είναι να μην περιμένουμε τίποτα. Αλλά να μπορούμε να θέλουμε πολύ να συμβεί κάτι χωρίς όμως να το έχουμε ήδη καταχωρίσει ως γεγονός.

Δύσκολο. Το δουλεύω. Baby steps, που λένε και στο χωριό μου στην ορεινή Κορινθία...

Και αυτό φίλες, φίλοι και πάντως είδους εχθροί, είναι το πραγματικό πρόβλημα με τα κλισέ.

Δεν είναι πάντα λάθος. Αν ήταν εντελώς λάθος, θα είχαν εξαφανιστεί.

Το πρόβλημα είναι ότι παίρνουν κάτι που μερικές φορές είναι αληθινό, του αφαιρούν όλες τις προϋποθέσεις, τις εξαιρέσεις, τις αποχρώσεις και την πολυπλοκότητα και μετά το σερβίρουν ως καθολικό νόμο της ανθρώπινης ύπαρξης.

Και η ζωή, αυτό το άτιμο πράγμα, αρνείται πεισματικά να γίνει πιο απλή.

Οπότε, την επόμενη φορά που κάποιος θα έχει ένα πραγματικό πρόβλημα και δεν ξέρουμε τι να του πούμε, για δοκιμάστε:

"Δεν θα πω μαλακίες. Ούτε καν ξέρω τι να πω. Αλλά είμαι εδώ."

Ξέρω. Δεν χωράει ωραία σε κούπα.

Αλλά τουλάχιστον δεν προκαλεί στον άλλον αυτο το ύφος… "τι άλλη μαλακία θα ακούσω ακόμα;!"

Διάβασα στο Facebook αυτό:

Δεν θέλω να είσαι δικός μου. Θέλω να είσαι ελεύθερος και παρ’ όλα αυτά να επιλέγεις να μένεις μαζί μου.

Και σκέφτηκα... "Αυτό! Ναι!"

Αυτό ακριβώς προσπαθώ να πω χρόνια τώρα με εξηγήσεις, παραδείγματα και αμέτρητες λέξεις προς πάσα κατεύθυνση και κάποιος κατάφερε να το χωρέσει σε δύο προτάσεις. Ντροπή μου, αλλά δε βαριέσαι...

Δεν έψαξα καν εάν όντως το έχει πει ή γράψει ο Mahmoud Darwish. Αδιαφορώ κιόλας.

Αλλά το ένιωσα.

- Δεν θέλω να μου ανήκεις. (Δεν γίνεται άλλωστε)

- Δεν θέλω να είσαι μαζί μου επειδή δεν μπορείς να φύγεις. (Όλοι μπορούν, και πολλοί το κάνουν, εδώ που τα λέμε)

- Δεν θέλω να είσαι μαζί μου επειδή "έτσι κάνουν οι άνθρωποι". (Οι άνθρωποι κανουν άπειρα παράλογα πράγματα) 

- Δεν θέλω καν να είσαι μαζί μου επειδή κάποτε επιλέξαμε να περνάμε τον χρόνο μας μαζί. (Η απόφαση αυτή δεν απέκτησε ισχύ συμβολαίου αορίστου χρόνου)

Θέλω να μπορείς να φύγεις, αλλά να μη θέλεις.

Όχι όμως επειδή σε κρατάω. Επειδή το διαλέγεις.

Και να όλη η διαφορά ανάμεσα στη δέσμευση και την κατοχή.

Έχουμε μάθει να μιλάμε για τις σχέσεις με ένα λεξιλόγιο που, αν το σκεφτείτε λίγο, είναι κάπως ανησυχητικό:

- Είσαι δική μου

- Είναι ο άντρας μου

- Τον κέρδισα

Λες και μιλάμε για ακίνητο ή θέση πάρκινγκ.

Κι όμως, ο άλλος άνθρωπος δεν είναι κάτι που αποκτάς. Δεν είναι περιουσία, ούτε έπαθλο. Δεν είναι κάποιος που επειδή σε αγάπησε, σε ερωτεύτηκε ή σε επέλεξε τέλος πάντων ως αγαπημένη του σύνδεση, σου παραχώρησε ισόβια δικαιώματα πάνω στις επιθυμίες, στον χρόνο, στις αποφάσεις και στη ζωή του.

Και βέβαια, οι περισσότεροι δεν το εννοούμε (ή έτσι θέλω να πιστεύω) κυριολεκτικά όταν λέμε "ο άνθρωπός μου". Υπάρχει τρυφερότητα μέσα σε αυτές τις λέξεις. Υπάρχει οικειότητα, υπάρχει ένας ιδιαίτερος δεσμός.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η μεταφορά γίνεται απαίτηση.

Όταν το "είσαι ο άνθρωπός μου" μετατρέπεται αυτόματα σε:

• άρα πρέπει να λειτουργείς όπως περιμένω,
• άρα πρέπει να θέλεις αυτά που θέλω,
• άρα πρέπει να περιορίσεις ό,τι με φοβίζει,
• άρα η δική σου ελευθερία αυτομάτως απειλεί τη δική μου ασφάλεια.

Γιατί τότε η σύνδεση αρχίζει να μοιάζει λίγο με συνοριακό έλεγχο.

- Χαρτιά, παρακαλώ...

Με ποιους ήσουν;

Ααα, μόνος σου ήθελες να βγεις αλλά μαζί μου όχι;!

Γιατί δεν έστειλες μήνυμα για καληνύχτα, για καλημέρα, για τα κάλαντα... ξέρω 'γω;

Σε ποια μιλούσες;

Γιατί την κοίταξες έτσι;

Γιατί θέλεις να μείνεις μόνος σου σήμερα;

Και φυσικά υπάρχουν συμφωνίες στις σχέσεις. Υπάρχουν όρια. Υπάρχει σεβασμός. Υπάρχουν πράγματα που δύο άνθρωποι αποφασίζουν από κοινού ότι θέλουν ή δεν θέλουν στη σχέση τους.

Αυτό όμως δεν λέγεται φυλακή. Λέγεται συνεννόηση.

Άλλο να πω:

- Αυτός είναι ο τρόπος σχέσης που επιλέγω τώρα και θέλω να ξέρω αν τον θέλεις κι εσύ.

Κι άλλο:

- Από τη στιγμή που είσαι μαζί μου, αυτός είναι ο τρόπος που οφείλεις να ζεις.

Το πρώτο αφήνει στον άλλο επιλογή. Επικοινωνία, αν μη τι άλλο.

Το δεύτερο θεωρεί ότι η επιλογή έχει ήδη παραδοθεί.

Κι εδώ υπάρχει ένα παράδοξο που όσο περνάνε τα χρόνια μου φαίνεται όλο και πιο αληθινό.

Όσο περισσότερο προσπαθείς να εξασφαλίσεις ότι ο άλλος θα μείνει, τόσο λιγότερη αξία έχει τελικά το ότι μένει.

Γιατί, τι ακριβώς σημαίνει να σε έχει διαλέξει κάποιος αν δεν του επιτρέπεται ποτέ να επιλέξει ξανά; Η πραγματική επιλογή δεν γίνεται μία φορά.

Γίνεται ξανά και ξανά μέσα μας.

Στις βαρετές Τρίτες. Τα συναρπαστικά Σάββατα. Στις περιόδους που είμαστε απασχολημένοι με άλλα. Στις εποχές που η ζωή φέρνει άλλους ανθρώπους, άλλες δυνατότητες, άλλες εκδοχές του εαυτού μας. Στα χρόνια που περνούν και μας αλλάζουν.

Το "μένω" έχει νόημα μόνο όταν παραμένει ρήμα στον ενεστώτα. Όχι όταν γίνεται καθεστώς.

Και ίσως γι' αυτό η ιδέα του "για πάντα" μου προκαλεί ένα ελαφρώς ειρωνικό μειδίαμα.

Το "σήμερα είμαι εδώ" όμως είναι κάτι διαφορετικό. Είναι πραγματικό. Χειροπιαστό. Με αυτό, ναι. Μπορώ να πορευτώ. Αν μη τι άλλο, το πιστεύω.

Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι πρέπει να ζουν με μια βαλίτσα δίπλα στην πόρτα και κάθε πρωί να κάνουν δημοψήφισμα για τη σχέση τους. Μην τρελαθούμε κιόλας...

Σημαίνει όμως ότι η δέσμευση δεν χρειάζεται να βασίζεται στην κατάργηση της εξόδου.

• Μπορώ να ξέρω ότι είσαι ελεύθερος και να μην πανικοβάλλομαι.
• Μπορώ να ξέρω ότι υπάρχουν άλλοι άνθρωποι στον κόσμο και να μη θεωρώ ότι πρέπει να εξαφανιστούν για να νιώσω ασφαλής.
• Μπορώ να ξέρω ότι μπορείς να φύγεις ανά πάσα στιγμή για οποιοδήποτε λόγο και να μην προσπαθώ να σε δέσω περισσότερο.

Γιατί, τελικά, αν χρειάζεται να κλείσω όλες τις πόρτες για να είμαι βέβαιη ότι θα μείνεις, δεν έχω άνθρωπο που μένει. Έχω άνθρωπο παγιδευμένο. Και δεν είναι καθόλου το ίδιο αυτά τα δύο.

Υπάρχει βέβαια και κάτι τρομακτικό σε όλο αυτό. Δεν είμαι βλαμμένη χίπισσα. Έχω κι εγώ τα θέματα ελέγχου μου.

Η ελευθερία του άλλου, φυσικά και σημαίνει ότι δεν έχεις εγγυήσεις ότι αυτό που θες θα το έχεις κιόλας.

Και οι άνθρωποι λατρεύουμε τις εγγυήσεις. Θέλουμε να ξέρουμε ότι αυτό που αγαπάμε δεν θα χαθεί. Θέλουμε ένα συμβόλαιο με τη ζωή ότι αυτός ο άνθρωπος θα είναι εδώ. Δεν θα αλλάξει. Δεν θα φύγει. Δεν θα πεθάνει. Δεν θα πάψει να μας αγαπά.

Μόνο που τέτοιο συμβόλαιο δεν υπάρχει. Ούτε στη μονογαμία, ούτε στον γάμο, ούτε στην κοινή περιουσία, ούτε στα παιδιά, ούτε στις υποσχέσεις. Κακώς ή καλώς, δεν υπάρχει. Και θα πρέπει να το αποδεχτούμε. Τι διάολο, το βλέπουμε να συμβαίνει συνέχεια γύρω μας και σε εμάς τους ίδιους ακόμη.

Υπάρχουν βέβαια τρόποι να δυσκολέψεις την έξοδο. Πόσοι δεν έχουμε προσπαθήσει; Δεν υπάρχουν όμως τρόποι να καταργήσεις την απώλεια.

Και ένα μεγάλο μέρος της κτητικότητας δεν έχει καν σχέση με την αγάπη. Έχει σχέση με τον φόβο.

Δεν θέλω να φύγεις και φοβάμαι μην το κάνεις, άρα θέλω να είμαι βέβαιη ότι δεν μπορείς να φύγεις.

Απολύτως ανθρώπινο. Ποιός δεν το έχει ζήσει; Αλλά δεν είμαι σίγουρη ότι αυτό είναι το είδος ασφαλείας που θέλω.

Για μένα υπάρχει ένας άλλος τρόπος να νιώθω ασφαλής. Όχι επειδή είμαι βέβαιη ότι ο άλλος δεν θα φύγει. ΠΟΤΕ και ΚΑΝΕΙΣ δεν θα έπρεπε να αισθάνεται βέβαιος για κάτι τέτοιο.

Αλλά επειδή ξέρω ότι, παρότι μπορεί να φύγει, σήμερα επιλέγει να είναι εδώ. Και αυτό για μένα είναι πολύ πιο τρυφερό. Και πολύ πιο δύσκολο να το αντέξεις.

Γιατί η ελευθερία του άλλου έχει ένα τίμημα. Πρέπει να αποδεχτείς ότι δεν τον ελέγχεις. Ότι είναι ένας άλλος άνθρωπος.

Και ποιος θα αρνηθεί πόσο ωραίο είναι, όταν ένας άνθρωπος σε κάνει να νιώθεις αγαπημένη, επιθυμητή, σημαντική. Αλλά αυτό θα πρέπει να λειτουργεί μόνο συμπληρωματικά. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη δική μου δουλειά με τον εαυτό μου.

Γιατί αν χρειάζομαι τον άλλον για να μου αποδεικνύει διαρκώς ότι αξίζω, τότε δεν ζητάω πια αγάπη. Ζητάω επιβεβαίωση.

Και αν χρειάζομαι να περιορίσω την ελευθερία του για να νιώσω ασφαλής, τότε δεν έχω χτίσει ασφάλεια. Έχω απλώς περιορίσει τον κίνδυνο. Τον εχω όμως περιορίσει;

Και το παράξενο είναι ότι αυτή ακριβώς η απόσταση (το γεγονός ότι είμαστε δύο ξεχωριστοί άνθρωποι εννοώ) είναι που κάνει δυνατή την πραγματική εγγύτητα.

Γιατί πώς μπορώ να σε επιλέξω αν σε έχω "απορροφήσει";

Και αντίστροφα δεν μπορείς να με διαλέξεις αν έχεις πάψει να υπάρχεις "έξω" από εμένα. Δεν πιάνεται. 

Για να υπάρξει "μαζί", πρέπει να υπάρχουν δύο "εγώ".

Και αυτό δεν κάνει μια σχέση λιγότερο δεμένη. Την κάνει περισσότερο αληθινή.

Δεν ξέρω αν υπάρχει κάποια ιδανική μορφή αγάπης. Μάλλον όχι. Οι άνθρωποι κουβαλάμε φόβους, ανασφάλειες, παλιές πληγές, ζήλιες και έναν εγκέφαλο που δεν είναι ακριβώς διάσημος για την ψυχραιμία του όταν απειλείται ένας σημαντικός δεσμός. Έχω να σας πω ιστορίες επ'αυτού...

Τέλος πάντων.

Δεν ζητάω από κανέναν να γίνει βουδιστής μοναχός της συναισθηματικής προσκόλλησης.

Ούτε εγώ μπορώ. Ψέματα θα λέμε τώρα και μεταξύ μας; Αλλά προσπαθώ. 

Προσπαθώ γιατί το έχω ζήσει και ξέρω ότι η ιδέα "Είσαι εσύ. Είμαι εγώ. Μπορούμε και οι δύο να φύγουμε όποτε τα φέρει έτσι η ζωή και το αποφασίσουμε. Αλλά σήμερα είμαστε εδώ." με συγκινεί αφάνταστα και με κάνει να πιστεύω στο "παρόν" που ζω.

Και τελικά, μεγαλώνοντας, καταλαβαίνω ότι μόνο μέσα στην ελευθερία μπορούμε να φτάσουμε όσο πιο κοντά γίνεται σε αυτό που, εγώ τουλάχιστον, εννοώ όταν λέω αγάπη.

Μια αγάπη στην οποία η δέσμευση που αισθανόμαστε (αλλά δεν επιβάλλουμε), δεν ακυρώνει την ελευθερία που της δίνει αξία.

Αν κοιτάξεις τον σημερινό κόσμο, η μονογαμία μοιάζει περίπου με εργοστασιακή ρύθμιση.

Στις περισσότερες χώρες ο νόμος αναγνωρίζει έναν σύζυγο τη φορά. Η οικογένεια οργανώνεται συνήθως γύρω από το ζευγάρι. Η πολυγαμία αντιμετωπίζεται είτε ως εξωτική εξαίρεση είτε ως κατάλοιπο διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων.

Θα μπορούσε λοιπόν κανείς εύκολα να συμπεράνει ότι προφανώς οι άνθρωποι είναι μονογαμικοί.

Μόνο που, όπως είδαμε ήδη μαζί, ανθρωπολογικά το πράγμα δεν βγαίνει τόσο απλά. (Τελικά τι ον είναι ο άνθρωπος.)

Η πλειονότητα των κοινωνιών που έχουν καταγραφεί εθνογραφικά επέτρεπαν κάποια μορφή πολυγυνίας, δηλαδή έναν άνδρα με περισσότερες από μία συζύγους. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνδρες είχαν πολλές γυναίκες. Οι περισσότεροι συχνά δεν είχαν ούτε τους πόρους ούτε το κοινωνικό κύρος για κάτι τέτοιο.

Αλλά η δυνατότητα υπήρχε.

Άρα τώρα, αναρωτιέμαι:

- Πότε ακριβώς κέρδισε η μονογαμία;

Και ακόμη καλύτερα, αν τα καταφέρω να μάθω:

- Γιατί;

Στην αρχή δεν υπήρχε "η αρχή"

Δεν υπάρχει κάποιο πρωινό στην ανθρώπινη ιστορία όπου η ανθρωπότητα ξύπνησε, κοίταξε γύρω της και αποφάσισε "Ωραία παιδιά, από σήμερα ένας κι ένας γιατί έχουμε μπέξει τα μπούτια μας"

Οι άνθρωποι δημιουργούσαν θεσμοποιημένους δεσμούς ζεύγους πολύ πριν εμφανιστούν κράτη, Εκκλησίες και γραπτοί νόμοι.

Συγκριτικές μελέτες σε σύγχρονες κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών υποδεικνύουν μάλιστα πολύ βαθιά εξελικτική ιστορία του ανθρώπινου γάμου και του pair bonding. Παράλληλα όμως βρίσκουμε σημαντική ποικιλία στις πρακτικές: μονογαμία, πολυγυνία και, πολύ σπανιότερα, πολυανδρία.

Όμως...

Δεν διαθέτουμε ληξιαρχείο από την Παλαιολιθική εποχή.

Οι σημερινές κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών μπορούν να μας βοηθήσουν να κάνουμε υποθέσεις για προγονικά χαρακτηριστικά, αλλά δεν αποτελούν φωτογραφία των προγόνων μας.

Οπότε για ακόμη μία φορά, πάμε με ενδείξεις, και όχι βιντεάκι γάμου από το 80.000 π.Χ.

Κάποια στιγμή ήρθαν η μόνιμη εγκατάσταση, η εντατικότερη γεωργία και η συσσώρευση περιουσίας. Και τα πράγματα έγιναν πολύ πιο... Χορτάτα θα το πω.

Όταν μπορείς να μαζέψεις πλούτο, μπορείς να μαζέψεις και συζύγους. Καλή φάση. Σου δίνει ένα κίνητρο αν μη τι άλλο.

Σε μικρές και σχετικά εξισωτικές κοινωνίες υπάρχει πρακτικό όριο στο πόσο περισσότερο υλικό πλούτο μπορεί να συγκεντρώσει ένας άνθρωπος σε σχέση με έναν άλλον.

Με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, την αποθήκευση τροφίμων και κυρίως την αυξανόμενη σημασία γης, κοπαδιών και άλλων μεταβιβάσιμων πόρων, η δυνατότητα συσσώρευσης πλούτου απέκτησε άλλη κλίμακα.

• Χωράφια.
• Κοπάδια.
• Αποθέματα.
• Γη.
• Πολιτική δύναμη.

Και ο πλούτος μπορούσε να μετατραπεί και σε αναπαραγωγική επιτυχία. Ανάρπαστος εργένης ο μεγαλοκτηματίας ξαφνικά!

Οι πλουσιότεροι και ισχυρότεροι άνδρες μπορούσαν να συντηρούν περισσότερες συζύγους και περισσότερα παιδιά. 

Σε ορισμένα πρώιμα κράτη και αυτοκρατορίες η κατάσταση έφτασε στα άκρα, με βασιλείς και ηγεμόνες να διατηρούν τεράστια χαρέμια.

Άρα, ειρωνικά, η εμφάνιση μεγάλων κοινωνιών και μεγάλης περιουσίας δεν οδήγησε κατευθείαν στη μονογαμία.

Σε αρκετές περιπτώσεις επέτρεψε στις ελίτ να γίνουν ακόμη περισσότερο πολυγυνικές.

Και τότε εμφανίζεται μια ιστορική παραξενιά. Οι Έλληνες κάνουν κάτι ασυνήθιστο. Πάντα πρωτοπόροι μη χέσω!

Μέχρι την κλασική αρχαιότητα, στον ελληνικό κόσμο είχε εδραιωθεί κάτι που δεν ήταν καθόλου αυτονόητο παγκοσμίως. Ένας άνδρας μπορούσε να έχει μία νόμιμη σύζυγο τη φορά. Και ο κανόνας δεν αφορούσε μόνο όσους έτσι κι αλλιώς δεν μπορούσαν να συντηρήσουν δεύτερη. Αφορούσε και τις ελίτ. Τους κατέστρεψαν όλους δηλαδή!

Ο ιστορικός Walter Scheidel έχει περιγράψει το ελληνορωμαϊκό σύστημα ως μια ιδιαίτερη μορφή κοινωνικά επιβεβλημένης μονογαμίας. Ακόμη και οι ισχυρότεροι άνδρες δεν μπορούσαν να μετατρέψουν απλώς τον πλούτο και την εξουσία τους σε πολλαπλούς νόμιμους γάμους.

Πότε ακριβώς έγινε αυτή η μετάβαση; Δεν ξέρουμε. Ή εγώ δεν βρήκα, για να τα λέω και σωστά.

Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν διαφορετικές πρακτικές στον αρχαϊκό και ομηρικό κόσμο, ενώ άλλες έρευνες υποδεικνύουν ότι μονογαμικές στρατηγικές γάμου μπορεί να έχουν πολύ παλαιότερη ιστορία στην Ευρασία.

Άρα... Σσσσς, δεν λέμε παραεξω ότι οι Έλληνες εφηύραν τη μονογαμία (μπας και γλυτώσουμε κανένα φάσκελο).

Λέμε όμως άνετα ότι "στην κλασική Ελλάδα βρίσκουμε ήδη ένα σαφώς θεσμοποιημένο σύστημα ενός νόμιμου συζύγου τη φορά, το οποίο αργότερα γίνεται βασικό κομμάτι της δυτικής ιστορίας του γάμου".

Ακούγεται καλύτερα και βγάζει και την ευθύνη από πάνω μας (άλλο χαρακτηριστικό που ειμαι σίγουρη ότι εφηύραν οι Έλληνες αυτό).

Αλλά, όμως και ωστόσο! Μονογαμικός γάμος δεν σήμαινε μονογαμική σεξουαλική ζωή.

Ένας άνδρας μπορούσε να έχει σεξουαλικές σχέσεις με δούλες, πόρνες ή άλλες γυναίκες, μέσα βεβαίως σε ένα σύστημα βαθιά άνισο ως προς φύλο, κοινωνική τάξη και ελευθερία.

Η καινοτομία δεν ήταν το να κάνουμε σεξ μόνο με τη γυναίκα μας. Ήταν το να έχουμε μόνο μία νόμιμη σύζυγο και μία θεσμικά αναγνωρισμένη συζυγική οικογένεια τη φορά.

Σίγουρα Έλληνες το σκέφτηκαν αυτό το παραθυράκι!

Και μετά αναγνωρίστηκε η υπέροχη αυτή ιδέα και οι Ρωμαίοι το συνεχίζουν. Και γιατί όχι, δηλαδή;!

Η Ρώμη εδραίωσε παρόμοια λογική και ένας Ρωμαίος δεν μπορούσε να έχει δύο νόμιμες συζύγους ταυτόχρονα. Μπορούσε να χωρίσει και να ξαναπαντρευτεί. Και μπορούσε επίσης (ιδίως αν ήταν άνδρας με χρήματα και εξουσία) να έχει πολύ πιο περίπλοκη σεξουαλική ζωή έξω από τον γάμο.

Άρα ο ελληνορωμαϊκός κόσμος μάς δείχνει ήδη κάτι που θα ξαναβρούμε πολλές φορές στην Ιστορία. 

Ο θεσμός μπορεί να είναι μονογαμικός χωρίς η πραγματική σεξουαλική συμπεριφορά των ανθρώπων να είναι υποχρεωτικά μονογαμική.

Γιατί ο θεσμός και το γαμήσι (συγνώμη κιόλας) εξυπηρετούν (δυστυχώς για τους ρομαντικούς) διαφορετικές ανάγκες.

Γιατί όμως να θέλει μια κοινωνία έναν μόνο νόμιμο σύζυγο;

Εδώ δεν υπάρχει μία απάντηση για να ξεμπερδεύουμε.

Υπάρχουν όμως αρκετοί μηχανισμοί που θα μπορούσαν να κάνουν ένα τέτοιο σύστημα ιδιαίτερα χρήσιμο όσο οι κοινωνίες γίνονταν μεγαλύτερες, πλουσιότερες και περισσότερο περίπλοκες.

1. Ξεκαθαρίζει ποια οικογένεια είναι ποια

Σε μια κοινωνία με περιουσία δεν αρκεί να ξέρεις ποιος κοιμάται με ποιον. Πρέπει να ξέρεις:

• ποια είναι η νόμιμη σύζυγος,
• ποια παιδιά αναγνωρίζονται ως απόγονοι,
• ποιος κληρονομεί,
• ποιος έχει υποχρέωση να συντηρεί ποιον,
• ποιο νοικοκυριό κατέχει τι.

Τα συστήματα γάμου και κληρονομιάς συνδέονται στενά με τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αποκτά και μεταβιβάζει πόρους στις επόμενες γενιές.

Μάλιστα, ένα διαφορετικό εξελικτικό μοντέλο των Laura Fortunato και Marco Archetti προτείνει ότι ακριβώς η μεταβίβαση περιουσίας και μόνο, μπορεί να ευνοήσει τη μονογαμία. 

Όταν ένας άνδρας μοιράζει την περιουσία του ανάμεσα σε απογόνους πολλών συζύγων, η αξία που φτάνει σε κάθε γραμμή απογόνων μπορεί να μειωθεί αρκετά, οπότε η αποκλειστική επένδυση σε μία οικογένεια γίνεται αυτομάτως πιο συμφέρουσα.

Δεν είναι η μοναδική εξήγηση. Είναι όμως πολύ καλός λόγος να μην παριστάνουμε ότι η μονογαμία προέκυψε από έναν μοναδικό μηχανισμό.

Ένας θεσμικά αναγνωρισμένος σύζυγος τη φορά κάνει επίσης τα πράγματα διοικητικά αρκετά πιο καθαρά. Δεν εξαφανίζει τις ερωμένες, τα εξώγαμα παιδιά και τα οικογενειακά δράματα. Άνθρωποι είμαστε, ξέρετε πόσο γουστάρουμε το δράμα. Αλλά δημιουργεί μια προκαθορισμένη βασική μονάδα πάνω στην οποία μπορεί να πατήσει ο νόμος.

2. Περιορίζει τη δυνατότητα των πολύ ισχυρών ανδρών να συγκεντρώνουν συζύγους

Εδώ υπάρχει ένα απλό αριθμητικό πρόβλημα.

Φανταστείτε 100 άνδρες και 100 γυναίκες. Αν δέκα πλούσιοι άνδρες έχουν από πέντε συζύγους, έχουν ήδη δεσμευτεί 50 γυναίκες.

Μένουν 90 άνδρες για τις υπόλοιπες 50 που λογικά θα είναι και ο κατιμάς (πλάκα κάνω... Ή όχι;) 

Και ξαφνικά έχουμε μια αρκετά ενδιαφέρουσα αγορά γάμου. Η πολυγυνία δεν κατανέμεται ισότιμα μιας και η δυνατότητα πολλαπλών γάμων συνδέεται συνήθως με πλούτο, κύρος και δύναμη.

Μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης των Henrich, Boyd και Richerson υποστηρίζει ότι η κοινωνικά επιβεβλημένη μονογαμία, περιορίζοντας αυτή τη συγκέντρωση, μπορεί να μειώνει τον αριθμό των ανδρών που μένουν εκτός αγοράς γάμου και μέρος του έντονου ανταγωνισμού μεταξύ τους.

Οι συγγραφείς έχουν συνδέσει αυτόν τον μηχανισμό με πιθανές επιδράσεις σε βία, εγκληματικότητα, οικογενειακή επένδυση και κοινωνική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Είναι θεωρία με υποστηρικτικά δεδομένα μόνο, όχι:

• πολυγυνία = Mad Max,
• μονογαμία = Ελβετία.

Η σχέση πλούτου, ανισότητας και πολυγυνίας αποδεικνύεται πολύ πιο περίπλοκη και δεν την παλεύω να ασχοληθώ. Βγάλτε τα πέρα μόνοι σας.

3. Μερικές φορές περισσότερη ανισότητα έφερε… λιγότερη πολυγυνία

Εδώ ο άνθρωπος κάνει πάλι αυτό το ενοχλητικό πράγμα όπου αρνείται να χωρέσει σε κουτί.

Θα περιμέναμε ότι όσο αυξάνεται η ανισότητα, τόσο περισσότεροι πλούσιοι άνδρες θα μπορούν να αποκτούν πολλές συζύγους.

Όμως οι Ross και οι συνεργάτες τους, με δεδομένα από 29 πληθυσμούς, έδειξαν έναν μηχανισμό που μπορεί να παράγει το αντίθετο.

Στις έντονα διαστρωματωμένες αγροτικές κοινωνίες, μπορεί να υπάρχει μια μικροσκοπική τάξη πάμπλουτων ανδρών και μια τεράστια μάζα σχετικά φτωχών.

Οι πάμπλουτοι έχουν τη δυνατότητα να πάρουν περισσότερες συζύγους. Αλλά είναι πολύ λίγοι. Και ακόμη κι αυτοί δεν αποκτούν συζύγους σε ευθεία αναλογία με τον πλούτο τους. 

Αν με ρωτάτε εγώ θα έλεγα ότι στα χαρέμια γινόταν το μαδομούνι και κουράστηκαν την κρεβατομουρμούρα, αλλά αφού δεν έχω επιστημονικά δεδομένα να το στηρίξω, το καταθέτω ως απλά μια προσωπική εκτίμηση. 

Αποτέλεσμα;

Η συνολική συχνότητα πολυγυνίας στον πληθυσμό μπορεί να μειώνεται, παρότι η ανισότητα αυξάνεται. Η ανθρώπινη κοινωνία, για άλλη μια φορά, αρνείται να γίνει απλό διάγραμμα.

4. Μπορεί να μεταφέρει περισσότερη επένδυση προς τα παιδιά

Αν ένας πολύ επιτυχημένος άνδρας δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει συνεχώς τους επιπλέον πόρους του για να αποκτήσει δεύτερη, τρίτη και τέταρτη σύζυγο, ένα μέρος αυτής της επένδυσης μπορεί να κατευθυνθεί περισσότερο προς την υπάρχουσα οικογένεια.

• Περισσότεροι πόροι ανά παιδί.
• Περιουσία.
• Εκπαίδευση.
• Κοινωνικές ευκαιρίες.

Αυτό είναι ένα από τα επιχειρήματα που έχουν προταθεί για την πολιτισμική επιτυχία της θεσμικής μονογαμίας.

Δεν σημαίνει ότι ένας άνδρας υπέγραψε μονογαμικό γάμο και μεταμορφώθηκε αυτομάτως σε Πατέρα της Χρονιάς. Σημαίνει ότι το σύστημα της μονογαμίας περιορίζει έναν τρόπο με τον οποίο μπορούσε να μετατρέψει τον επιπλέον πλούτο σε περισσότερες συζύγους και περισσότερους απογόνους.

5. Κάνει την κοινωνία ευκολότερη στη διοίκηση

Το κράτος αγαπάει τις κατηγορίες.

• Ποιος είναι παντρεμένος με ποιον;
• Ποιος είναι κληρονόμος;
• Ποιος ευθύνεται για τα παιδιά;
• Σε ποιο νοικοκυριό ανήκει η περιουσία;
• Ποιος μπορεί να ξαναπαντρευτεί;
• Ποιος είναι συγγενής με ποιον;
• Τίνος είναι βρε γυναίκα τα παιδιά;

Ένα σχετικά σταθερό σύστημα ενός νόμιμου συζύγου τη φορά κάνει όλες αυτές τις σχέσεις περισσότερο προβλέψιμες.

Όχι απλές απαραίτητα, αλλά σίγουρα λιγότερο χαοτικές.

Και οι μεγάλοι θεσμοί λατρεύουν το λιγότερο χαοτικό.

Και μετά εμφανίζεται ο Χριστιανισμός

Εδώ υπάρχει μια ιστορική παρεξήγηση που καλό είναι να ξεφορτωθούμε.

Ο Χριστιανισμός δεν εφηύρε τη μονογαμία. Βρήκε ήδη έναν ελληνορωμαϊκό κόσμο στον οποίο ο νόμιμος γάμος ήταν μονογαμικός.

Αυτό που έκανε ήταν κάτι διαφορετικό και τελικά εξαιρετικά σημαντικό για τη μπίζνα του. Πήρε έναν ήδη υπάρχοντα θεσμό και του έδωσε μεγαλύτερο ηθικό και θεολογικό βάρος.

Στην ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο χριστιανικός γάμος αρχίζει να αντιμετωπίζεται ολοένα περισσότερο ως θεϊκά καθορισμένος θεσμός.

Στον 4ο–5ο αιώνα θεμελιώνεται ισχυρά η χριστιανική ιδέα της αδιαλυτότητας και από τον 11ο–12ο αιώνα αυτή εντάσσεται σε πολύ συστηματικότερη μυστηριακή θεολογία του γάμου. Έτσι σταδιακά το δυτικό χριστιανικό σύστημα γάμου αποκτά έναν ασυνήθιστα αυστηρό συνδυασμό. Απαγόρευση πολυγαμίας και πολύ ισχυρό περιορισμό της διάλυσης του γάμου.

Μέχρι τον ύστερο 12ο αιώνα, το κανονικό δίκαιο της Δυτικής Εκκλησίας είχε πλέον διατυπώσει πολύ καθαρά τη βασική αρχή:

Ένας άνδρας, μία γυναίκα, ένας έγκυρος γάμος, ο οποίος κατά κανόνα δεν μπορούσε να λυθεί όσο ζούσαν και οι δύο.

Και εδώ η μονογαμία αποκτά κάτι που κανένας απλός κοινωνικός κανόνας δεν αποκτά τόσο εύκολα. Υπερφυσικό κύρος!

Δεν είναι πλέον μόνο ένας τρόπος οργάνωσης του γάμου.

Είναι και πώς ακριβώς πρέπει να είναι ο γάμος.

Και όταν μια κοινωνική νόρμα μετατρέπεται σε ηθικό και θρησκευτικό καθήκον, αποκτά εντυπωσιακή αντοχή.!Βόλεψε όμως την Εκκλησία;

Ως θεσμό; Προφανώς!

Και όσο κι αν καίγομαι για το κουτσομπολιό του πράγματος θα προσπαθήσω να μη φτιάξω συνωμοσία εκεί που έχω μια ιστορική διαδικασία.

Το γεγονός ότι ένας θεσμός προσφέρει εξουσία δεν αποδεικνύει ότι δημιουργήθηκε με μοναδικό σκοπό την απόκτηση αυτής της εξουσίας.

Δεν έχουμε κανέναν λόγο (εγώ έχω αλλά...) να φανταστούμε μια σκοτεινή αίθουσα επισκόπων που να συζητάνε:

- Λοιπόν, πώς θα ελέγξουμε τον κόσμο;

- Να τους ελέγξουμε τα γαμήσια!

- ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ. Επόμενη πρόταση.

Η θεολογία μπορούσε κάλλιστα να είναι ειλικρινής. Ταυτόχρονα όμως, όσο περισσότερο η Εκκλησία όριζε τι αποτελεί έγκυρο γάμο, τόσο μεγαλύτερη δικαιοδοσία αποκτούσε πάνω σε τεράστια κομμάτια της κοινωνικής ζωής.

• Ποιος μπορεί να παντρευτεί;
• Ποιοι είναι υπερβολικά κοντινοί συγγενείς;
• Υπήρξε πραγματική συναίνεση;
• Είναι έγκυρος ο γάμος;
• Μπορεί να ακυρωθεί;
• Μπορεί κάποιος να ξαναπαντρευτεί;

Μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα, το δίκαιο του γάμου στη Δυτική Ευρώπη ήταν σε μεγάλο βαθμό κανονικό δίκαιο και πολλά τέτοια ζητήματα κρίνονταν στα εκκλησιαστικά δικαστήρια.

Και ξαφνικά η Εκκλησία δεν ασχολείται απλώς με το ποιος πηδάει ποιον.

Ασχολείται με:

• οικογένεια,
• συγγένεια,
• περιουσιακές συνέπειες,
• κληρονομικές γραμμές,
• δυναστικές συμμαχίες,
• και ενίοτε με το ποιος διάολο δικαιούται έναν θρόνο.

Καθόλου μικρή αρμοδιότητα.

Άρα η μονογαμία ήταν σχέδιο κοινωνικής μηχανικής;

Όχι τόσο γρήγορα.

Γιατί εδώ υπάρχει όντως ένας πειρασμός. Να κοιτάξουμε εκ των υστέρων έναν θεσμό που απέκτησε τεράστια κοινωνική ισχύ και να υποθέσουμε ότι κάποιος είχε σχεδιάσει εξαρχής όλα τα αποτελέσματά του.

Δεν έχουμε στοιχεία γι' αυτό. Έχουμε όμως κάτι πολύ ενδιαφέρον.

Η Δυτική Εκκλησία δεν περιορίστηκε στο να λέει "ένας άνδρας, μία γυναίκα".

Άρχισε σταδιακά να επεμβαίνει και στο ποιοι μπορούσαν να παντρευτούν μεταξύ τους.

Περιόρισε γάμους μεταξύ συγγενών, γάμους με συγγενείς εξ αγχιστείας, τον λεβιρατικό γάμο (τη δυνατότητα δηλαδή ενός άνδρα να παντρευτεί τη χήρα του αδελφού του) και άλλες πρακτικές που συνέδεαν στενά τον γάμο, την οικογένεια και την περιουσία μέσα στην ίδια συγγενική ομάδα.

Σε ορισμένες περιόδους οι απαγορεύσεις συγγένειας έγιναν τόσο εκτεταμένες ώστε να περιλαμβάνουν συγγενείς που σήμερα ελάχιστοι άνθρωποι θα μπορούσαν να εντοπίσουν χωρίς γενεαλογικό δέντρο, λογιστή και κρίση πανικού.

Και αυτό είχε συνέπειες.

Όταν δεν παντρεύεσαι μέσα στο σόι, δημιουργείς δεσμούς με άλλα σόγια. Δεν σου έφτανε ήδη το δικό σου δηλαδή...

Το είχε ήδη επισημάνει ο Αυγουστίνος. Η εξωγαμία απλώνει τη συγγένεια και δημιουργεί περισσότερους κοινωνικούς δεσμούς.

Αιώνες αργότερα όμως οι ιστορικοί και ανθρωπολόγοι άρχισαν να αναρωτιούνται μήπως συνέβη και κάτι ακόμη.

Ο Jack Goody πρότεινε ότι οι περιορισμοί που επέβαλε η Εκκλησία σε γάμους συγγενών, υιοθεσίες, λεβιρατικούς γάμους και άλλες οικογενειακές πρακτικές αποδυνάμωναν μηχανισμούς με τους οποίους μεγάλες συγγενικές ομάδες κρατούσαν την περιουσία μέσα στην οικογένεια.

Και όταν η οικογένεια δυσκολεύεται να κρατήσει γη και περιουσία μέσα στη γενεαλογική γραμμή, ανοίγονται και άλλες διαδρομές για αυτή την περιουσία.

...Και μεταξύ αυτών, γιατί όχι, δωρεές και κληροδοτήματα προς την ίδια την Εκκλησία.

Ο Goody υποστήριξε ότι το οικονομικό συμφέρον της Εκκλησίας ως μεγάλου ιδιοκτήτη γης έπαιξε ρόλο στην ανάπτυξη αυτού του συστήματος.

Είναι θεωρία. Λογική. Αλλά θεωρία και όχι αποδεδειγμένο σχέδιο. Και έχει δεχτεί σοβαρή κριτική ακριβώς επειδή κινδυνεύει να μετατρέψει ένα πολύπλοκο ιστορικό φαινόμενο σε υπερβολικά τακτοποιημένη ιστορία συμφέροντος.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η βασική ιδέα, ότι δηλαδή οι πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας απέναντι στον γάμο άλλαξαν τη δομή της συγγένειας, δεν εξαφανίστηκε μαζί με τη διαμάχη γύρω από τον Goody.

Το 2019 οι Schulz, Bahrami-Rad, Beauchamp και Henrich δημοσίευσαν στο Science μια ακόμη πιο φιλόδοξη υπόθεση.

Υποστήριξαν ότι η μακρόχρονη έκθεση στις απαγορεύσεις συγγενικών γάμων και σε άλλες οικογενειακές πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας συνδέθηκε με ασθενέστερα εκτεταμένα συγγενικά δίκτυα και περισσότερο πυρηνικές οικογένειες. Και βρήκαν ισχυρές ιστορικές και διαπολιτισμικές συσχετίσεις ανάμεσα στην έκθεση στη Δυτική Εκκλησία, τη χαμηλότερη ένταση συγγενικών θεσμών και ορισμένα μεταγενέστερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά των δυτικών κοινωνιών.

Η συσχέτιση δεν μας επιτρέπει να πούμε ότι "η Εκκλησία απαγόρευσε τα ξαδέλφια και δημιούργησε τον δυτικό ατομικισμό".

Μας επιτρέπει όμως να πάρουμε πολύ σοβαρά την πιο μετριοπαθή ιδέα ότι οι κανόνες του γάμου μπορούν να αλλάξουν τη δομή της συγγένειας. Και η δομή της συγγένειας μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορούν η περιουσία, οι υποχρεώσεις, η εμπιστοσύνη και η κοινωνική ισχύς.

Και αυτά, όταν επαναλαμβάνονται επί αιώνες, μπορούν να παράγουν αποτελέσματα που κανένας επίσκοπος του 6ου αιώνα δεν χρειαζόταν να έχει προβλέψει.

Άρα ναι.

Ο γάμος μπορεί να λειτουργήσει ως κοινωνική μηχανική.

Αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπήρξε κοινωνικός μηχανικός με το τελικό σχέδιο απλωμένο πάνω στο γραφείο.

Υπάρχουν διαφορετικές θεωρίες σύμφωνα με τις οποίες η μονογαμία μπορεί να διαδόθηκε επειδή, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, συνδεόταν με διάφορα κοινωνικά πλεονεκτήματα:

• μικρότερη αναπαραγωγική ανισότητα μεταξύ ανδρών,
• μικρότερο ανταγωνισμό για συζύγους,
• μεγαλύτερη επένδυση στους απογόνους,
• ευκολότερη μεταβίβαση πόρων,
• σταθερότερα ή τουλάχιστον περισσότερο προβλέψιμα νοικοκυριά.

Αλλά δεν υπάρχει μία θεωρία που να κλείνει την υπόθεση.

1. Η πρόταση των Henrich, Boyd και Richerson δίνει βάρος στην πολιτισμική επιλογή θεσμών που ευνοούσαν ολόκληρες κοινωνίες.
2. Οι Fortunato και Archetti δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη μεταβίβαση οικογενειακών πόρων και στην inclusive fitness.
3. Οι Ross και συνεργάτες δείχνουν ότι ακόμη και οι αλλαγές στη δομή της οικονομικής ανισότητας μπορούν να κάνουν τη μονογαμία συχνότερη χωρίς καν να απαιτείται κάποια κεντρική απαγόρευση της πολυγυνίας.
4. Και νεότερες ανασκοπήσεις μάς θυμίζουν ότι πρέπει να ξεχωρίζουμε συνεχώς:

• τι προκαλεί τι,
• τι αποτελεί ατομικό συμφέρον,
• τι συμφέρον οικογένειας,
• τι αποτέλεσμα αγοράς γάμου,
• και τι αποτέλεσμα κοινωνικού θεσμού.

Με δυο λόγια, δεν βρήκαμε τον έναν λόγο για τον οποίο κέρδισε η μονογαμία.

Πιθανότατα επειδή δεν υπήρξε ένας.

Και πότε μπορούμε να πούμε ότι τελικά κέρδισε;

Εξαρτάται από το τι εννοούμε όταν το λέμε.

• Αν εννοούμε, πότε εμφανίζεται σαφώς θεσμοποιημένος μονογαμικός γάμος στη δυτική ιστορική παράδοση;

Τον βρίσκουμε ήδη καλά εδραιωμένο στην κλασική Ελλάδα και αργότερα στη Ρώμη.

Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πότε και πώς έγινε αυτή η μετάβαση και δεν πρέπει να μπερδεύουμε αυτό το γεγονός με την ιδέα ότι "η Ελλάδα εφηύρε την ανθρώπινη μονογαμία" αν και πολύ διασκεδάζω όταν το λέω.

• Αν εννοούμε, πότε έγινε βαθιά ηθικός και θρησκευτικός θεσμός στη Δυτική Ευρώπη;

Η διαδικασία αρχίζει στην ύστερη αρχαιότητα και εξελίσσεται επί αιώνες. Μέχρι τον ύστερο 12ο και τον 13ο αιώνα η Δυτική Εκκλησία έχει πλέον αναπτύξει ένα πολύ ισχυρό και συστηματικό κανονικό δίκαιο του γάμου.

• Αν εννοούμε, πότε έγινε το κυρίαρχο νομικό μοντέλο μεγάλου μέρους του σύγχρονου κόσμου;

Πολύ αργότερα.

Η παγκόσμια εξάπλωση της θεσμικής μονογαμίας επιταχύνθηκε ιδιαίτερα τους τελευταίους αιώνες, μαζί με την ευρωπαϊκή πολιτική, οικονομική και αποικιακή επέκταση και την υιοθέτηση δυτικού τύπου νομικών θεσμών.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1950, η Ινδία για την πλειονότητα του πληθυσμού το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα, η μονογαμία δεν κέρδισε μία φορά. Κέρδισε σε στάδια.

Ως πρακτική υπήρχε πολύ παλιότερα.

Ως σαφής θεσμός ενός νόμιμου συζύγου τη φορά εδραιώθηκε νωρίς στον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Ως θρησκευτικά φορτισμένος και αυστηρά ρυθμισμένος θεσμός ενισχύθηκε δραματικά από τον δυτικό Χριστιανισμό.

Και ως παγκόσμια κυρίαρχο νομικό μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ αργότερα.

Και τελικά σε τι εξυπηρέτησε;

Αν έπρεπε να το συμπυκνώσουμε θα μπορούσαμε να πούμε ότι η μονογαμία αποδείχθηκε πολύ καλή στο να οργανώνει ένα σωρό πράγματα που δεν έχουν καμία σχέση με τον έρωτα.

• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Καταγωγή.
• Νοικοκυριά.
• Γονική επένδυση.
• Κατανομή συντρόφων.
• Κοινωνικές υποχρεώσεις.
• Διοικητική προβλεψιμότητα.
• Ήταν επίσης ένας θεσμός που κράτη, θρησκείες και κοινωνίες μπορούσαν σχετικά εύκολα να ορίσουν, να καταγράψουν και να επιβάλουν.

Και αυτό μοιάζει να είναι το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα.

Η μονογαμία δεν χρειάστηκε να αποδειχθεί η μοναδική φυσική ερωτική κατάσταση του Homo sapiens για να επικρατήσει.

Αρκούσε να γίνει, σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, ένα εξαιρετικά επιτυχημένο κοινωνικό σύστημα.

Κι έτσι ένας κανόνας που απλώς έλεγε "ένας νόμιμος σύζυγος τη φορά" κατάφερε τελικά να εξαπλωθεί σε τεράστιο μέρος του πλανήτη.

Τώρα...αν οι άνθρωποι που υπάγονταν σε αυτόν σταμάτησαν να κοιτάζουν, να επιθυμούν, να ερωτεύονται ή να πηδάνε και κανέναν τρίτο ξέμπαρκο;

Ε, ας μην απαιτούμε και θαύματα από έναν θεσμό.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

Για την ιδιαίτερη θέση της ελληνορωμαϊκής θεσμικής μονογαμίας στην παγκόσμια ιστορία του γάμου.

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker, Kim R. Hill, Mark V. Flinn & Ryan M. Ellsworth — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

Για το βάθος της ιστορίας του ανθρώπινου γάμου και την ποικιλία των συστημάτων σε κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3083418/

• Hillard Kaplan, Paul L. Hooper & Michael Gurven — The Evolutionary and Ecological Roots of Human Social Organization

Για τη σχέση παραγωγής, οικολογίας, πόρων, pair bonding και πολυγυνίας.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781874/

• Joseph Henrich, Robert Boyd & Peter J. Richerson — The Puzzle of Monogamous Marriage

Για την υπόθεση της πολιτισμικής εξάπλωσης της θεσμικής μονογαμίας και τις πιθανές κοινωνικές συνέπειές της. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3260845/

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

Για την εναλλακτική εξήγηση που δίνει βάρος στην κληρονομιά, στη διαίρεση πόρων και στην επένδυση στους απογόνους. 

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

• Cody T. Ross, Monique Borgerhoff Mulder, Seung-Yun Oh & Samuel Bowles — Greater Wealth Inequality, Less Polygyny: Rethinking the Polygyny Threshold Model

Για το "παράδοξο" ότι η μεγάλη οικονομική ανισότητα μπορεί σε ορισμένες αγροτικές κοινωνίες να συνδέεται με χαμηλότερη συνολική συχνότητα πολυγυνίας. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6073648/

Siwan Anderson & Chris Bidner — Integrating Economic and Evolutionary Approaches to Polygynous Marriage

Η σύγχρονη ανασκόπηση για τις οικονομικές και εξελικτικές εξηγήσεις της πολυγυνίας. Αυτή είναι η ανασκόπηση που είχα αποδώσει λανθασμένα στους Fortunato & Archetti. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10426005/

• Charles Donahue Jr. — Law, Marriage, and Society in the Later Middle Ages

Για το μεσαιωνικό κανονικό δίκαιο του γάμου και τη διαμόρφωση των κανόνων από τον ύστερο 12ο αιώνα και μετά. 

https://assets.cambridge.org/97805218/77282/excerpt/9780521877282_excerpt.htm

• David D’Avray — Papacy and Marriage, The Cambridge History of the Papacy

Για τη θεολογική εξέλιξη του δυτικού χριστιανικού γάμου, την απαγόρευση πολυγαμίας και διαζυγίου και τον συμβολισμό Χριστού–Εκκλησίας. 

https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-papacy/papacy-and-marriage/763B6F041D3B7FA1A00E7860341E66CD

• Jack Goody — The Development of the Family and Marriage in Europe

Για τη θεωρία ότι οι εκκλησιαστικοί περιορισμοί στους συγγενικούς γάμους, στον λεβιρατικό γάμο, στην υιοθεσία και σε άλλες οικογενειακές πρακτικές επηρέασαν τα ευρωπαϊκά συστήματα συγγένειας και τους τρόπους διατήρησης και μεταβίβασης της περιουσίας.

https://www.cambridge.org/core/books/development-of-the-family-and-marriage-in-europe/B2090AFDBA7748E625497D2328D30525

• Augustine of Hippo — The City of God, Book XV, Chapter 16

Για την ιδέα ότι η αποφυγή γάμων μεταξύ στενών συγγενών διευρύνει τους δεσμούς συγγένειας και συνδέει περισσότερες οικογένειες μεταξύ τους.

https://www.newadvent.org/fathers/120115.htm

• Fourth Lateran Council — Canon 50 (1215)

Για τον περιορισμό των απαγορευμένων βαθμών συγγένειας και αγχιστείας στον γάμο από τη Δυτική Εκκλησία, όταν το προηγούμενο σύστημα είχε γίνει εξαιρετικά εκτεταμένο.

https://sourcebooks.web.fordham.edu/basis/lateran4.asp

• Jonathan F. Schulz, Duman Bahrami-Rad, Jonathan P. Beauchamp & Joseph Henrich — The Church, Intensive Kinship, and Global Psychological Variation

Για την υπόθεση ότι οι οικογενειακές και γαμήλιες πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας συνέβαλαν μακροπρόθεσμα στην αποδυνάμωση των εντατικών συγγενικών δικτύων και για τις συσχετίσεις αυτής της ιστορικής διαδικασίας με μεταγενέστερες κοινωνικές και ψυχολογικές διαφορές.

https://historicalpsychology.fas.harvard.edu/assets/files/schulz-et-al.-2019-the-church-intensive-kinship-and-global-psychological-variation.pdf

• Christof Rolker — Kings, Bishops and Incest: Extension and Subversion of the Ecclesiastical Marriage Jurisdiction around 1100

Για την επέκταση της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας πάνω στους γάμους συγγενών γύρω στο 1100 και για τις διαφορετικές ιστορικές ερμηνείες σχετικά με το γιατί αναπτύχθηκαν τόσο εκτεταμένοι κανόνες συγγένειας.

https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-church-history/article/abs/kings-bishops-and-incest-extension-and-subversion-of-the-ecclesiastical-marriage-jurisdiction-around-1100/A858D9C0FC18DEEBD637741DBC64905F

Μονογαμικό ή πολυγαμικό;

Θα ήταν πολύ βολικό αν μπορούσαμε να αποφασίσουμε επιτέλους τι διάολο είναι ο άνθρωπος, να τον βάλουμε στο σωστό κουτάκι και να σταματήσουμε να ασχολούμαστε άλλο ως προς το ποιοί πάμε κόντρα στη "φύση" μας.

Μόνο που ο άνθρωπος έχει ένα επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό που μας κάνει να πλακωνόμαστε σε κάθε ευκαιρία γιατί δεν συνεργάζεται ιδιαίτερα με τα κουτάκια.

Και η επιστημονική απάντηση στο ερώτημα "είμαστε από τη φύση μας μονογαμικοί;" είναι πιο... Συμπεριληπτική ας πούμε.

Ξεκινάμε όπως πάντα με λεξιλόγιο και ορισμούς για να μιλάμε όλοι την ίδια γλώσσα.

Μονογαμία: ένας σύζυγος ή ένας βασικός σύντροφος κάθε φορά. Στην αυστηρή ανθρωπολογική/κοινωνιολογική χρήση αφορά κυρίως το σύστημα γάμου ή ζευγαρώματος: ένα άτομο ↔ ένα άτομο.

Πολυγυνία: ειδική μορφή πολυγαμίας όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους ταυτόχρονα. Δεν σημαίνει απλώς ότι κάνει σεξ με πολλές γυναίκες. Σημαίνει ότι υπάρχουν πολλαπλοί αναγνωρισμένοι συζυγικοί δεσμοί. Το αντίστροφο, μία γυναίκα με περισσότερους συζύγους, λέγεται πολυανδρία.

Πολυσυντροφικότητα: πολύ ευρύτερος και λιγότερο αυστηρός όρος. Σημαίνει ότι ένα άτομο έχει περισσότερους από έναν ερωτικούς ή/και σεξουαλικούς συντρόφους, χωρίς να προϋποθέτει γάμο. Μπορεί να περιλαμβάνει ανοιχτές σχέσεις, polyamory, άλλες μορφές συναινετικής μη μονογαμίας κ.λπ.

Άρα, πολύ χοντρικά:

Μονογαμία = ένας.

Πολυγυνία = ένας άνδρας, πολλές σύζυγοι.

Πολυσυντροφικότητα = περισσότεροι από ένας σύντροφοι, χωρίς να σημαίνει απαραίτητα γάμο.

Το κρίσιμο σε όλα αυτά είναι το consensual (ομοφωνία/συναίνεση). Δεν είναι ο αριθμός των συντρόφων που κάνει τη διαφορά, είναι αν οι εμπλεκόμενοι ξέρουν και έχουν συναινέσει στους όρους.

Άρα, ομοίως πολύ χοντρικά:

• πολλοί σύντροφοι + συναίνεση = πολυσυντροφικότητα / μη μονογαμία
• πολλοί σύντροφοι + κρυψίνοια = δειλία/απιστία 

Και το δεύτερο δεν γίνεται πιο sophisticated όσο κι αν βάζετε μπροστά το "είμαι πολυγαμικός τύπος". Γκέγκε; Μπράβο καμάρια μου.

Πάμε παρακάτω.

Ο άνθρωπος λοιπόν, δεν φαίνεται να είναι ούτε υποχρεωτικά μονογαμικό ούτε υποχρεωτικά πολυγαμικό είδος.

Είμαστε ένα είδος με πολύ ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους (pair bonds) αλλά ταυτόχρονα παρουσιάζουμε μεγάλη ποικιλία στις στρατηγικές ζευγαρώματος. Οι ανθρώπινοι δεσμοί ζεύγους θεωρούνται σημαντικό χαρακτηριστικό της εξελικτικής μας ιστορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει ένα και μοναδικό ανθρώπινο σύστημα ζευγαρώματος.

Με απλά λόγια;

Το χαρακτηριστικό μας δεν φαίνεται να είναι ούτε η μονογαμία, ούτε η πολυγαμία...

Πάμε να ξεμπερδέψουμε λίγο τις λέξεις.

Στην καθημερινή γλώσσα λέμε "πολυγαμικός" για κάποιον που έχει ή επιθυμεί περισσότερους σεξουαλικούς συντρόφους.

Στην ανθρωπολογία όμως η polygamy αφορά κυρίως συστήματα γάμου στα οποία ένα άτομο μπορεί να έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Η συχνότερη μορφή είναι η πολυγυνία (polygyny), όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους. Πολύ σπανιότερη είναι η πολυανδρία (polyandry), όπου μία γυναίκα έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Και εδώ έχουμε ένα ωραίο ανθρωπολογικό εύρημα.

Στο Standard Cross-Cultural Sample, που περιλαμβάνει 186 κοινωνίες, περίπου το 82% έχει ταξινομηθεί ως κοινωνίες που επιτρέπουν την πολυγυνία, το 17% ως μονογαμικές και περίπου το 1% ως πολυανδρικές.

Οπότε έρχεται εύκολα ο τίτλος στο πρωτοσέλιδο:

Ακούσατε, ακούσατε! Η επιστήμη έδειξε ότι ο άνθρωπος είναι πολυγαμικός!

Τότε γιατί δεν το πέτυχα σε κανένα πρωτοσέλιδο;

Γιατί αυτή η ερευνα απέδειξε ότι πολλές ανθρώπινες κοινωνίες επιτρέπουν την πολυγυνία. Όχι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι μέσα σε αυτές έχουν πράγματι περισσότερους συζύγους.

Μάλιστα, ακόμη και σε πολλές κοινωνίες όπου η πολυγυνία επιτρέπεται, η μεγάλη πλειονότητα των ανδρών καταλήγει στην πράξη σε έναν γάμο κάθε δεδομένη στιγμή. Να το πω το σεξιστικό μου; Οχι. Θα συνεχίσω. Η απόκτηση περισσότερων συζύγων συνδέεται συχνά με πλούτο και κοινωνική θέση, επειδή πολλαπλές οικογένειες σημαίνουν και πολλαπλές απαιτήσεις σε πόρους.

Άλλο λοιπόν να επιτρέπεται να έχεις πολλές συζύγους (άμα σου βαστάει).

Και άλλο να έχεις πολλές συζύγους κυριολεκτικά.

Οι στατιστικές, όπως και οι άνθρωποι, θέλουν λίγο ξεπακετάρισμα πριν τις χρησιμοποιήσεις.

Ποιό περίεργο ζώον είναι αυτό που φτιάχνει ζευγάρια;

Ακούστε τωρα ένα χαρακτηριστικό του ανθρώπου.

Δεσμευόμαστε οι μαλάκες. Δεν το ελέγχουμε.

Δημιουργούμε ιδιαίτερους και συχνά μακροχρόνιους δεσμούς με συγκεκριμένους συντρόφους. Αυτό το pair bonding φαίνεται ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη εξέλιξη, μαζί με τη συνεργατική φροντίδα των παιδιών και την εκτεταμένη κοινωνική συνεργασία.

Και έχει λογική. Σκεφτείτε το λίγο.

Το ανθρώπινο παιδί είναι περίπου μια μικρή βιολογική οικονομική καταστροφή! Γεννιέται εξαιρετικά εξαρτημένο και χρειάζεται τροφή, προστασία, φροντίδα και εκπαίδευση για πάρα πολλά χρόνια. 

Η συνεργασία στην ανατροφή απογόνων επομένως έχει μεγάλη εξελικτική αξία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να πούμε απλοϊκά ότι οι απόγονοί μας είναι απαιτητικοί, άρα εξελίχθηκε η μονογαμία.

Για την εξέλιξη των ανθρώπινων δεσμών ζεύγους έχουν προταθεί διαφορετικοί και πιθανότατα αλληλεπικαλυπτόμενοι μηχανισμοί:

• πατρική και μητρική επένδυση,
• παροχή πόρων,
• επιλογή συντρόφου,
• ανταγωνισμός,
• δημογραφικές και οικολογικές συνθήκες.

Δεν διαθέτουμε μία και μοναδική ιστορία που να εξηγεί τα πάντα. Και αυτό είναι σημαντικό να το λέμε, επειδή η εξελικτική ψυχολογία έχει μια μικρή αδυναμία στις ωραίες ιστορίες που αρχίζουν με "Οι πρόγονοί μας..." και τελειώνουν σαν να ήμασταν όλοι εκεί κρυμμένοι πίσω από την κουρτίνα και κρατούσαμε τα πρακτικά.

Ωραία. Άρα είμαστε μονογαμικοί! Να δω νετφλιξ τώρα;

Ωπ ωπ ωπ... Όχι τόσο γρήγορα. Μείνε λίγο μαζί μου ακόμη.

Ο δεσμός ζεύγους δεν συνεπάγεται ένα μοναδικό και άκαμπτο σύστημα ζευγαρώματος.

Ο άνθρωπος είναι η τέλεια, η απόλυτη διαφήμιση της μεταβλητότητας.

Στην ανθρωπολογική και ιστορική καταγραφή βρίσκουμε μονογαμία, πολυγυνία, σπανιότερα πολυανδρία, διαζύγιο, επαναγάμους και διαδοχικούς μακροχρόνιους δεσμούς. Και ακόμη ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιήσει διαφορετικές στρατηγικές σε διαφορετικές περιόδους της ζωής του.

Μπορεί να έχει πολλούς συντρόφους σε μια περίοδο, έναν μακροχρόνιο σύντροφο σε κάποια άλλη, να χωρίσει και αργότερα να δημιουργήσει έναν νέο μακροχρόνιο δεσμό.

Η λεγόμενη σειριακή μονογαμία είναι ίσως το πιο γνώριμο παράδειγμα:

Ένας σύντροφος κάθε φορά παιδιά μην μπλέκουμε και τα ονόματα.

Όχι απαραίτητα ένας σύντροφος για πάντα.

Έτσι σας ακούγεται καλύτερα;

Και η ανατομία μας; Δεν μπορεί να λύσει το μυστήριο;

Το έχουν προσπαθήσει. Αλλά αντί για ετυμηγορία, πήραμε ενδείξεις.

Η διαφορά μεγέθους μεταξύ ανδρών και γυναικών, κυνόδοντες, μέγεθος όρχεων, χαρακτηριστικά του σπέρματος και διάφοροι άλλοι δείκτες έχουν χρησιμοποιηθεί για να βγάλουμε συμπεράσματα σχετικά με τον ανταγωνισμό για συντρόφους και τα προγονικά ανθρώπινα συστήματα ζευγαρώματος.

Όλα αυτά μπορούν να δώσουν ενδείξεις. Κανένα όμως δεν είναι ένα βιολογικό Tinder που γράφει: Homo sapiens - relationship status: Monogamous.

Η ανθρώπινη εξελικτική ιστορία δεν ανακατασκευάζεται με ασφάλεια από ένα ανατομικό χαρακτηριστικό.

Οπότε όταν βλέπουμε κάποιον να λέει ότι το μέγεθος των όρχεων αποδεικνύει ότι είμαστε πολυγαμικοί ή ότι ο σεξουαλικός διμορφισμός αποδεικνύει ότι είμαστε μονογαμικοί, καλό είναι να κρατάμε μικρό καλάθι.

Η πραγματικότητα είναι πιο μπερδεμένη.

...Ως συνήθως.

Αν λοιπόν είμαστε τόσο ευέλικτοι, γιατί "κέρδισε" η μονογαμία;

Εδώ γίνεται ενδιαφέρουσα η συζήτηση (έστω... ο μονόλογος που κάνω στο κεφάλι μου, σκάστε) γιατί υπάρχει μια φαινομενική αντίφαση.

Στην ανθρωπολογική καταγραφή οι περισσότερες κοινωνίες έχουν επιτρέψει κάποια μορφή πολυγυνίας. Σήμερα όμως η θεσμική μονογαμία είναι το κυρίαρχο νομικό μοντέλο στις περισσότερες ανεπτυγμένες κοινωνίες.

Γιατί; Τι συνέβη;

Πρώτα απ' όλα, ας ξεχωρίσουμε κάτι θεμελιώδες.

Άλλο το πώς οργανώνει μια κοινωνία τον γάμο και άλλο το αν οι άνθρωποί της κάνουν ποτέ σεξ έξω από αυτόν.

Η μονογαμία δεν χρειάζεται να εξαλείψει κάθε παράλληλη σεξουαλική συμπεριφορά για να λειτουργεί ως θεσμός.

Ο γάμος ιστορικά δεν οργανώνει μόνο ποιος κοιμάται με ποιον.

• Οργανώνει νοικοκυριά.
• Παιδιά.
• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Συγγένειες.
• Υποχρεώσεις.
• Μεταβίβαση πόρων.

Και τότε ένας νόμιμος σύζυγος κάθε φορά μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο σύστημα ακόμη κι αν κάποιοι από τους ανθρώπους που ζουν μέσα σε αυτό το σύστημα κατά καιρούς ξενοπηδάνε (tres chic!) και κάπου αλλού.

Ο θεσμός δεν χρειάζεται να ελέγχει την επιθυμία. Δεν είναι αυτή η δουλειά του. Χρειάζεται να οργανώνει σχετικά προβλέψιμα την κοινωνική ζωή.

Και μπορεί η μονογαμία να είχε πλεονεκτήματα για ολόκληρες κοινωνίες;

Υπάρχει μια υπόθεση γι' αυτό.

Σύμφωνα με μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης, η επιβολή μονογαμικού γάμου μπορεί σε ορισμένες συνθήκες:

να μειώνει τον ανταγωνισμό μεταξύ ανδρών για πολλές συζύγους, 

να περιορίζει μεγάλες ανισότητες στην πρόσβαση σε γάμο και 

να μεταφέρει μεγαλύτερο μέρος της ανδρικής προσπάθειας από την αναζήτηση επιπλέον συντρόφων προς το νοικοκυριό και τα παιδιά (ΧΑ, τους παγίδευσαμε!). 

Έχουν επίσης προταθεί επιδράσεις στην κοινωνική σταθερότητα, στις επενδύσεις στους απογόνους και στην οικονομική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Αυτά είναι επιστημονικές υποθέσεις με υποστηρικτικά δεδομένα, όχι κάποιος οριστικός νόμος που λέει:

πολυγαμία = χάος,

μονογαμία = πολιτισμός.

Νεότερες ανασκοπήσεις επισημαίνουν ότι οι σχέσεις μεταξύ πολυγυνίας, ανταγωνισμού, ανισότητας και κοινωνικών αποτελεσμάτων είναι σύνθετες και ότι ορισμένες προβλέψεις δεν έχουν επιβεβαιωθεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις μελέτες.

Και φυσικά οι ίδιοι οι άνθρωποι που θα έχαναν από την πολυγυνία είχαν λόγους να προτιμήσουν περιορισμούς της.

Τι εννοεί ο ποιητής;

Εννοεί ότι αν οι πολύ πλούσιοι ή ισχυροί μπορούν να συγκεντρώνουν πολλούς συζύγους, οι λιγότερο ισχυροί άνδρες έχουν προφανώς διαφορετικό συμφέρον. Που πας ρ3 μπιυρδα Καραβάγγο ένα πράγμα.

Αλλά ούτε οι γυναίκες (όχι πως τις ρώτησε κανείς) αποτελούν ενιαίο μπλοκ συμφερόντων. Ανάλογα με τους πόρους, τη θέση, τις διαθέσιμες επιλογές και την κοινωνική οργάνωση, τα πιθανά οφέλη και κόστη της πολυγυνίας αλλάζουν.

Οι κοινωνικοί θεσμοί σπανίως δημιουργούνται επειδή αυτό ήθελαν όλοι. Δημιουργούνται μέσα από συγκρούσεις συμφερόντων, εξουσία, οικονομία, θρησκεία και ιστορική συγκυρία. Το ξέρουμε; Το ξέρουμε. Κι αν δεν το ξέραμε, το μάθαμε.

Και εδώ μπαίνει η Ιστορία

Η θεσμική μονογαμία που σήμερα μας φαίνεται σχεδόν αυτονόητη δεν έπεσε από τον ουρανό ούτε προέκυψε αυτομάτως από τα γονίδιά μας.

Οι ρίζες του δυτικού μοντέλου βρίσκονται ήδη στην κλασική Ελλάδα και στη Ρώμη. Αργότερα ο Χριστιανισμός διαμόρφωσε και επέβαλε ένα πολύ συγκεκριμένο πρότυπο γάμου, και στη συνέχεια τα ευρωπαϊκά κράτη ανέλαβαν σταδιακά όλο και μεγαλύτερο μέρος της νομικής ρύθμισης του γάμου.

Με την παγκόσμια πολιτική και οικονομική επέκταση της Ευρώπης, το συγκεκριμένο μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τον τόπο όπου είχε διαμορφωθεί.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε νομικά την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1953, η Ινδία (για την πλειονότητα των πολιτών) το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα η σημερινή παγκόσμια κυριαρχία της μονογαμίας δεν είναι απλώς μέτρηση της ας πούμε... φυσικής ανθρώπινης προτίμησης.

Είναι επίσης αποτέλεσμα πολιτισμικής διάδοσης, νόμων, θρησκειών και κρατικών θεσμών.

Και αυτό αλλάζει την ερώτηση σε:

- Αφού σήμερα οι περισσότεροι παντρεύονται μονογαμικά, μήπως αυτό αποδεικνύει ότι είμαστε φυσικά μονογαμικοί;

Όχι.

Αποδεικνύει ότι ένα συγκεκριμένο σύστημα γάμου αποδείχθηκε ιστορικά εξαιρετικά επιτυχημένο στο να εξαπλώνεται και να θεσμοποιείται.

Δεν είναι το ίδιο πράγμα, Ε;

Και τότε γιατί υπάρχει ακόμη το "σπορ της ξεπέτας";

Επειδή θεσμικό σύστημα και η ανθρώπινη σεξουαλική ψυχολογία δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Η εξωσυντροφική σεξουαλική συμπεριφορά εμφανίζεται σε πολλούς πολιτισμούς, ακόμη και εκεί όπου υπάρχουν ισχυρές κοινωνικές απαγορεύσεις εναντίον της. Σε διαπολιτισμικά δεδομένα βρίσκουμε κοινωνίες όπου το εξωσυζυγικό σεξ είναι συχνό παρά την ύπαρξη κανόνων που το καταδικάζουν.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι επιδίδονται στο συγκεκριμένο σπορ.

Οι εκτιμήσεις διαφέρουν αρκετά ανάλογα με τον πληθυσμό, τον ορισμό της απιστίας και τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η έρευνα. 

Σε μεγάλη μετα-ανάλυση 305 μελετών, με περισσότερους από 500.000 συμμετέχοντες από 47 χώρες, η σταθμισμένη εκτίμηση για σεξουαλική απιστία κάποια στιγμή στη ζωή ήταν περίπου 17,5%. Τα δεδομένα όμως προέρχονταν δυσανάλογα από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, άρα δεν έχουμε λόγο να αντιμετωπίσουμε το 17,5% ως κάποια παγκόσμια ανθρώπινη σταθερά. Αν με ρωτάτε, και σιγά μην έλεγαν την αλήθεια. Άλλο θέμα αυτό.

Και εδώ η καχυποψία μου δεν αποδεικνύεται εντελώς αντιεπιστημονική. Οι αναφερόμενοι αριθμοί αλλάζουν ακόμη και ανάλογα με τον τρόπο που τίθεται η ερώτηση και με το πόσο ιδιωτικά μπορούν να απαντήσουν οι συμμετέχοντες.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η εξωσυζυγική πατρότητα είναι στις περισσότερες καλά μελετημένες δυτικές ομάδες πολύ χαμηλότερη (γύρω στο 1–2%) αν και υπάρχουν πληθυσμοί με εντυπωσιακά μεγαλύτερα ποσοστά, πράγμα που μας θυμίζει ξανά ότι η ανθρώπινη ποικιλότητα είναι τεράστια.

Εδώ βέβαια δεν έχω το θέμα "σιγά μην είπαν την αλήθεια", γιατί οι σχετικές εκτιμήσεις βασίζονται σε γενετικά δεδομένα. Και για να μην αρχίσουμε πάλι να φτιάχνουμε καθολικούς κανόνες, σε μελέτη στους Himba της Ναμίμπια η εκτίμηση της εξωσυζυγικής πατρότητας έφτασε περίπου στο 48%.

Ο Homo sapiens ξαναπετάχτηκε από το κουτάκι που πήγαμε να τον βάλουμε.

Άρα ο άνθρωπος μπορεί να διατηρεί θεσμούς μονογαμικού γάμου ενώ μέρος του πληθυσμού αποκλίνει σεξουαλικά από αυτούς.

Καμία αντίφαση.

Ο ένας μηχανισμός οργανώνει κοινωνίες.

Ο άλλος αφορά ανθρώπινες επιθυμίες και επιλογές.

Και φυσικά αλληλεπιδρούν, αλλά επίσης δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Και τελικά τι σημαίνει "φυσικό";

Ρωτάμε "Ποιο είναι το φυσικό σύστημα για τον άνθρωπο;" σαν να πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει μόνο ένα. Αλλά η δυνατότητα ενός οργανισμού να τροποποιεί τη συμπεριφορά του ανάλογα με τις κοινωνικές και οικολογικές συνθήκες είναι και αυτή βιολογικό χαρακτηριστικό.

Λέγεται συμπεριφορική πλαστικότητα.

Ο πολιτισμός δεν είναι κάποιο ξένο πράγμα που ήρθε και έπεσε πάνω στη "φύση" μας.

Ο πολιτισμός είναι κάτι που παράγει ένα βαθιά κοινωνικό ζώο, και στη συνέχεια αυτός ο πολιτισμός επηρεάζει τη συμπεριφορά του.

Οπότε:

- Η πολυγαμία είναι αφύσικη;

Όχι.

- Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του μονογαμικός;

Πάλι όχι ως καθολική περιγραφή.

Και μάλιστα ακόμη κι αν αύριο βρίσκαμε αδιάσειστα στοιχεία ότι οι περισσότεροι πρόγονοί μας ζευγάρωναν με έναν συγκεκριμένο τρόπο, αυτό δεν θα μας έλεγε τι πρέπει να κάνουμε σήμερα.

Η επιθετικότητα είναι φυσική.

Ο ανταγωνισμός είναι φυσικός.

Η συνεργασία επίσης είναι φυσική.

Το "φυσικό" δεν σημαίνει αυτομάτως καλό, ηθικό ή επιθυμητό.

Η εξέλιξη περιγράφει. Δεν νομοθετεί.

Οπότε, για τελευταία φορά: τι ον είναι ο άνθρωπος;

Αν θέλουμε την πιο έντιμη επιστημονικά απάντηση:

Ένα εξαιρετικά κοινωνικό, συμπεριφορικά ευέλικτο πρωτεύον με ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους και περισσότερες από μία δυνατές στρατηγικές ζευγαρώματος.

Λίγο μεγάλο για μπλουζάκι, το παραδέχομαι.

Ας το κάνουμε μικρότερο:

Ευέλικτο. (Σας έφτιαξα. Μπαίνει και σε κούπα)

Δεν είμαστε κρυφά πολυγαμικοί που μας φυλάκισε ο πολιτισμός στη μονογαμία. Την εξασκούν όσοι θέλουν, με μεγάλη ευχέρεια μάλιστα. Δεν κρίνω. Παρατηρώ.

Ούτε γεννημένοι μονογαμικοί είμαστε που κατά καιρούς παρεκκλίνουμε από τη φυσική μας κατάσταση.

Η ικανότητα δημιουργίας σταθερού ζεύγους είναι ανθρώπινη.

Η δυνατότητα διαφορετικών στρατηγικών ζευγαρώματος επίσης είναι ανθρώπινη.

Η σειριακή αλλαγή μεταξύ τους είναι ανθρώπινη.

Και η κατασκευή κοινωνικών θεσμών που ρυθμίζουν όλα τα παραπάνω είναι (ίσως περισσότερο από οτιδήποτε άλλο) ανθρώπινη.

Ψάχνουμε λοιπόν επίμονα να βρούμε σε ποιο κουτάκι ανήκει ο άνθρωπος.

Και ο άνθρωπος, όπως συνήθως, έχει ήδη βγει από το κουτάκι και κάνει βόλτες.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker et al. — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20069721/

• Laura Fortunato — Reconstructing the History of Marriage Strategies in Indo-European-Speaking Societies: Monogamy and Polygyny

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21453006/