Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Η λέξη "τσίπα" έχει κάτι πολύ λαϊκό μέσα της. Δεν ακούγεται σαν έννοια που θα συζητούσαν επί ώρες τέσσερις φιλόσοφοι μπροστά σε ένα τζάκι. Ακούγεται σαν λέξη που θα εκσφενδόνιζε η γιαγιά σου ενώ σε έβλεπε να βγαίνεις για μπαρότσαρκα επιεικώς ημίγυμνη:

- Μα δεν έχεις καθόλου τσίπα πάνω σου;

Και όλοι θα καταλάβαιναν περίπου τι εννοεί, χωρίς να χρειαστεί να ανοίξουν τον Καντ. Πράγμα εξαιρετικά βολικό, διότι ο Καντ δεν είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να σου συμβεί ενώ σε βρίζει η γιαγιά σου.

Σύμφωνα με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, η λέξη προέρχεται από τη μεσαιωνική ελληνική "τσίπα", πιθανότατα σλαβικής προέλευσης, και είχε κυριολεκτικές σημασίες όπως πέπλο, τσεμπέρι, λεπτός υμένας ή πέτσα. Σε διάφορα τοπικά ιδιώματα συναντάται με συγγενικές αλλά όχι ταυτόσημες σημασίες. Στη Λευκάδα, για παράδειγμα, δηλώνει κεφαλομάντηλο, ενώ αλλού μπορεί να σημαίνει υμένα, κρούστα ή πέτσα.

Η γοητευτική εξήγηση ότι ο "ξετσίπωτος" είναι εκείνος που δεν έχει δέρμα (άρα δεν διαθέτει το προστατευτικό στρώμα της ηθικής) κυκλοφορεί ευρέως, αλλά δεν είναι τόσο ετυμολογικά βέβαιη όσο ακούγεται. Εξίσου εύλογη είναι η σύνδεση με το κάλυμμα του κεφαλιού. Η ξετσίπωτη ήταν η ακάλυπτη, εκείνη που είχε πετάξει το πέπλο της κοινωνικής σεμνότητας. Οι λέξεις, όπως και οι άνθρωποι, αποκτούν στην πορεία περισσότερες ιστορίες απ’ όσες μπορούν πάντοτε να αποδείξουν.

Σήμερα, πάντως, όταν λέμε ότι κάποιος δεν έχει τσίπα, δεν εννοούμε ότι έχασε το τσεμπέρι του. Εννοούμε ότι του λείπει η αιδώς, η συναίσθηση του ορίου, η ικανότητα να νιώσει πως αυτό που κάνει δεν είναι απλώς αντιπαθητικό ή απρεπές, αλλά θίγει κάτι έξω από τον ίδιο.

Και εδώ η τσίπα συναντά την ηθική. Δεν ταυτίζεται όμως μαζί της.

• Η τσίπα δεν είναι απλώς ντροπή

Η ντροπή είναι ένα κοινωνικό συναίσθημα. Προϋποθέτει, πραγματικό ή φανταστικό, ένα βλέμμα στραμμένο επάνω μας. Ντρεπόμαστε επειδή εκτεθήκαμε, επειδή παραβήκαμε έναν κανόνα, επειδή κινδυνεύουμε να χάσουμε την αποδοχή της ομάδας. Το πρόβλημα είναι ότι οι κανόνες της ομάδας δεν είναι υποχρεωτικά ηθικοί. Υπήρξαν κοινωνίες στις οποίες ντροπή ήταν να μείνει μια γυναίκα ασκέπαστη, αλλά όχι να μην έχει δικαίωμα να αποφασίζει για τη ζωή της. Άλλες θεωρούσαν ατιμωτική τη σχέση με άνθρωπο διαφορετικής φυλής, όχι όμως τον ίδιο τον ρατσισμό. Η κοινωνία διαθέτει μεγάλη ικανότητα να ντύνει την αδικία με τα καλά της και να τη βγάζει Κυριακή στην εκκλησία.

Γι’ αυτό χρειάζεται να διακρίνουμε την τσίπα ως φόβο κοινωνικής κατακραυγής από την τσίπα ως ηθική αυτοεπίγνωση.

Η ψυχολογική έρευνα διαχωρίζει επίσης τη ντροπή από την ενοχή. Χοντρικά, η ενοχή λέει "έκανα κάτι κακό", ενώ η ντροπή λέει "είμαι κακός". Η πρώτη μπορεί να μας ωθήσει να ζητήσουμε συγγνώμη, να επανορθώσουμε και να αλλάξουμε συμπεριφορά. Η δεύτερη συχνά στρέφεται εναντίον ολόκληρου του εαυτού και μπορεί να οδηγήσει σε κρύψιμο, άρνηση, μετατόπιση της ευθύνης ή επιθετικότητα. Δεν είναι λοιπόν κάθε ντροπή ηθικά χρήσιμη ούτε η δημόσια διαπόμπευση εργοστάσιο καλύτερων ανθρώπων. Συχνά είναι απλώς εργοστάσιο καλύτερων ψεμάτων.

Η χρήσιμη τσίπα δεν είναι το τι θα πει ο κόσμος. Είναι το τι προκάλεσα στον άλλο και τι οφείλω να κάνω τώρα που το βλέπω.

• Ωραία. Και τι είναι ηθικό;

Γιατί όλοι συμφωνούμε ότι θέλουμε το καλό, μέχρι να χρειαστεί να συμφωνήσουμε τι διάολο είναι.

• Ο Αριστοτέλης κοίταξε κυρίως τον χαρακτήρα: δεν αρκεί μία σωστή πράξη. Σημασία έχει τι άνθρωπος γίνεσαι μέσα από τις επαναλαμβανόμενες επιλογές σου. 
• Ο Χιουμ έδωσε ιδιαίτερο βάρος στο ηθικό συναίσθημα και στη συμπάθεια προς τους άλλους. 
• Ο Καντ έβαλε στο κέντρο το καθήκον, τον ορθό λόγο και την απαίτηση να μην αντιμετωπίζουμε ποτέ τον άνθρωπο απλώς ως μέσο. 
• Ο Μιλ κοίταξε τις συνέπειες: η πράξη κρίνεται από την ευτυχία ή τη δυστυχία που παράγει.

Με δυο λόγια: 

• ο ένας σε ρωτά, τι άνθρωπος γίνεσαι; 
• ο άλλος, από ποια αρχή πράττεις; 
• και ο τρίτος, τι προκάλεσες;

- Πώς θα αποδείξω ότι εγώ δεν φταίω;

Οι θεωρίες αυτές δεν συμφωνούν πάντα. Ένα ψέμα μπορεί να παραβιάζει έναν κανόνα αλλά να σώσει μια ζωή. Μια πράξη μπορεί να ωφελεί τους πολλούς και να συνθλίβει έναν αθώο. Μια καλή πρόθεση μπορεί να προκαλέσει καταστροφή, ενώ μια ιδιοτελής πράξη μπορεί κατά τύχη να έχει εξαιρετικό αποτέλεσμα. Η ηθική δεν γίνεται δύσκολη μόνο επειδή υπάρχουν κακοί άνθρωποι. Γίνεται δύσκολη επειδή μερικές φορές συγκρούονται δύο πραγματικά αγαθά: η ελευθερία με την ασφάλεια, η αλήθεια με την προστασία, η δικαιοσύνη με την επιείκεια.

Το ότι οι κοινωνίες διαφωνούν δεν αποδεικνύει πως όλες οι ηθικές κρίσεις είναι απλώς θέμα γούστου, σαν να συζητάμε αν είναι καλύτερο το παγωτό φιστίκι ή σοκολάτα. Αποδεικνύει όμως ότι χρειάζεται να αιτιολογούμε τις βεβαιότητές μας. Το «έτσι συνηθίζεται εδώ» περιγράφει ένα έθιμο· δεν το δικαιώνει. Και το «πάντα έτσι γινόταν» είναι ιστορική πληροφορία, όχι ηθικό επιχείρημα. Πάντα γίνονταν και σφαγές. Δεν τις κάνει παράδοση προς διατήρηση.

• Το συγκλονιστικό νέο! Όλοι θεωρούμε τον εαυτό μας καλό!

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ξυπνούν το πρωί, χαϊδεύουν τη γάτα τους και σκέφτονται "Μουχαχα Σήμερα θα είμαι το κάθαρμα της ιστορίας". Ακόμη και όταν κάνουμε κάτι άδικο, διαθέτουμε μια θαυμαστή εσωτερική υπηρεσία δημοσίων σχέσεων που αναλαμβάνει αμέσως τη διαχείριση της κρίσης.

Δεν είπα ψέματα —> προστάτευσα κάποιον.

Δεν αδιαφόρησα —> δεν ήθελα να ανακατευτώ.

Δεν εκμεταλλεύτηκα τον άλλον —> κοίταξα το συμφέρον μου, όπως κάνουν όλοι.

Δεν είμαι ρατσιστής —> απλώς λέω τα πράγματα όπως είναι.

Δεν έκανα τίποτα —> και αυτή ακριβώς είναι, συχνά, η πιο βολική μας υπεράσπιση.

Σε μελέτη των Ben Tappin και Ryan McKay, οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν τον εαυτό τους ως ηθικότερο από τον μέσο άνθρωπο, και αυτή η ηθική ανωτερότητα ήταν ισχυρότερη από την αντίστοιχη υπερεκτίμηση σε χαρακτηριστικά όπως η κοινωνικότητα και η ικανότητα. 

Δεν πιστεύουμε απλώς ότι είμαστε καλοί. Πιστεύουμε ότι είμαστε καλύτεροι από τους άλλους σε έναν τομέα στον οποίο δεν υπάρχει καν αντικειμενικό κοντέρ. Μαθηματικά, βέβαια, δεν γίνεται να είμαστε όλοι πάνω από τον μέσο όρο. Η αλαζονεία όμως δεν υπήρξε ποτέ ιδιαίτερα καλή στα μαθηματικά.

Και μετά έρχεται η "ηθική αδειοδότηση": Επειδή κάναμε κάτι καλό ή επειδή επιβεβαιώσαμε μέσα μας ότι είμαστε από τους σωστούς, αισθανόμαστε ότι αποκτήσαμε λίγη πίστωση για την επόμενη μικρή μας αθλιότητα. Έδωσα χρήματα σε φιλοζωική, άρα μπορώ να φερθώ σαν σκουπίδι στον υπάλληλο. Υποστηρίζω δημοσίως τα ανθρώπινα δικαιώματα, άρα δεν χρειάζεται να εξετάσω πώς φέρομαι στον άνθρωπο που έχω μπροστά μου. Έκανα like στη σωστή ανάρτηση, παρακαλώ να ενημερωθεί το ηθικό μου μητρώο.

Η σχετική μετα-ανάλυση βρίσκει υπαρκτό αλλά όχι τεράστιο αποτέλεσμα και σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις μελέτες. Δηλαδή η ηθική αδειοδότηση δεν είναι φυσικός νόμος ούτε συμβαίνει σε όλους. Είναι όμως ένας από τους τρόπους με τους οποίους η καλή εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας μπορεί να γίνει άλλοθι αντί για κίνητρο.

• Η ηθική μας αλλάζει όταν αλλάζει το περιβάλλον 

Η κοινωνική ψυχολογία έχει δείξει ότι η συμπεριφορά δεν ξεπηδά αυτούσια από κάποιον αμετάβλητο χαρακτήρα. Επηρεάζεται από την αυθεντία, την ομάδα, τους θεσμούς, τη γλώσσα με την οποία περιγράφεται μια πράξη και την απόσταση από τις συνέπειές της.

Για χρόνια το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ παρουσιαζόταν ως η δραματική απόδειξη ότι, αν δώσεις σε συνηθισμένους ανθρώπους μια στολή και λίγη εξουσία, το τέρας μέσα τους θα ζητήσει αμέσως απλήρωτες υπερωρίες. Μόνο που το πείραμα είχε σοβαρότατα προβλήματα. 

• Οι "φύλακες" δεν αφέθηκαν απλώς να αντιδράσουν αυθόρμητα, αλλά δέχθηκαν καθοδήγηση για τον ρόλο που περίμεναν οι ερευνητές να παίξουν, 
• ο ίδιος ο Ζιμπάρντο συμμετείχε ενεργά ως διευθυντής της υποτιθέμενης φυλακής, 
• η συλλογή και παρουσίαση των δεδομένων ήταν επιλεκτική
• και οι συμμετέχοντες γνώριζαν αρκετά ώστε να προσπαθούν να υπηρετήσουν το σενάριο της έρευνας. 

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συνθήκες δεν επηρεάζουν τη συμπεριφορά. Σημαίνει ότι δεν χρειαζόμαστε ένα κακοστημένο πείραμα για να το αποδείξουμε.

Οι μελέτες υπακοής του Στάνλεϊ Μίλγκραμ προσφέρουν πιο σοβαρά (αν και επίσης αμφιλεγόμενα και δεοντολογικά προβληματικά) δεδομένα. Στη γνωστότερη συνθήκη, το 65% των συμμετεχόντων έφτασε έως τον διακόπτη των 450 volt, πιστεύοντας ότι χορηγούσε ολοένα ισχυρότερα ηλεκτροσόκ σε άλλον άνθρωπο. Δεν το έκαναν, όμως, ατάραχοι. Πολλοί παρουσίασαν έντονη δυσφορία, διαμαρτυρήθηκαν, αμφισβήτησαν τον πειραματιστή ή προσπάθησαν να σταματήσουν. Η υπακοή άλλαζε θεαματικά όταν άλλαζαν οι συνθήκες.

• Η εγγύτητα του "θύματος", 
• η φυσική παρουσία και το κύρος της αυθεντίας, 
• καθώς και η στάση των υπόλοιπων συμμετεχόντων.

Το ενδιαφέρον συμπέρασμα δεν είναι ότι ο άνθρωπος στερείται ηθικής και υπακούει σαν κουρδιστό ανθρωπάκι. Είναι ότι η αυθεντία μπορεί να του προσφέρει μια άλλη ηθική αφήγηση. Ας πούμε "δεν βασανίζεις έναν άνθρωπο, βοηθάς την επιστήμη", "δεν ευθύνεσαι εσύ, την ευθύνη την αναλαμβάνω εγώ", "δεν αποφασίζεις, απλώς εκτελείς τη διαδικασία". Η βλάβη παραμένει ίδια, αλλά αλλάζει η περιγραφή της. Και καμιά φορά αυτό αρκεί.

Δεν κάνουμε το κακό μόνο όταν παύουμε να ξεχωρίζουμε το σωστό από το λάθος. Μπορούμε να το κάνουμε και όταν πειστούμε ότι το λάθος υπηρετεί κάτι ανώτερο.

• Δεν έκανα τίποτα σας λέω!

Η ηθική μας έχει μια ιδιαίτερη αδυναμία στην αδράνεια. Τείνουμε να κρίνουμε αυστηρότερα τη βλάβη που προκαλείται από μια πράξη από μια ισοδύναμη ή ακόμη μεγαλύτερη βλάβη που προκαλείται επειδή δεν κάναμε τίποτα. Η τάση αυτή ονομάζεται omission bias, μεροληψία της παράλειψης.

Η αδράνεια μάς φαίνεται καθαρότερη επειδή δεν αφήνει δακτυλικά αποτυπώματα. Αν δεν πάτησα εγώ το κουμπί, αν δεν υπέγραψα εγώ την απόφαση, αν απλώς κοίταξα αλλού, μπορώ ευκολότερα να αφαιρέσω τον εαυτό μου από την ιστορία. Η πραγματικότητα, δυστυχώς, δεν ενδιαφέρεται για το βιογραφικό της συνείδησής μας. Μερικές φορές η απραξία έχει συνέπειες εξίσου συγκεκριμένες με την πράξη.

Δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για κάθε δυστυχία του πλανήτη. Η ευθύνη εξαρτάται από το τι γνώριζε, τι μπορούσε πράγματι να κάνει, πόσο προβλέψιμη ήταν η βλάβη, ποιος ήταν ο ρόλος του και τι κόστος θα είχε η παρέμβασή του. Διαφορετικά θα καταλήγαμε όλοι ηθικά ένοχοι επειδή, την ώρα που πλέναμε τα πιάτα, δεν λύναμε ταυτόχρονα τον λιμό και τρεις πολέμους. Κάπου να υπάρχει και μια λογική... Δεν είμαστε πολυμίξερ.

Υπάρχει όμως ένα ενοχλητικό σημείο. Όσο περισσότεροι είναι παρόντες, τόσο ευκολότερα διαχέεται η ευθύνη. Κάποιος άλλος θα κάνει κάτι... Υπάρχουν αρμόδιοι... Δεν είναι δική μου δουλειά... Η κλασική έρευνα για το φαινόμενο του αμέτοχου παρατηρητή έδειξε ακριβώς αυτή τη δύναμη της διάχυσης της ευθύνης. Η παρουσία των άλλων δεν μας κινητοποιεί πάντοτε, μπορεί να μας προσφέρει το πλήθος μέσα στο οποίο θα κρυφτούμε.

Η απουσία πράξης, λοιπόν, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη αθωότητας. Μερικές φορές είναι αυτοσυγκράτηση. Μερικές φορές αδυναμία. Μερικές φορές άγνοια. Και μερικές φορές είναι συμμετοχή με πολιτικά ρούχα.

• Η άγνοια δεν είναι πάντα αθώα, αλλά ούτε πάντα ένοχη

Το διαδίκτυο μάς έδωσε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες απ’ όσες μπορεί να επεξεργαστεί ένας ανθρώπινος εγκέφαλος και, για να μη βαριόμαστε, τις ανακάτεψε με ψέματα, προπαγάνδα, διαφημίσεις, βίντεο με υπότιτλο "οι επιστήμονες έμειναν άφωνοι" και τον ξάδελφο κάποιου που "τα έχει ψάξει αυτά".

Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε τα πάντα. Ούτε κάθε άγνοια αποτελεί ηθικό ελάττωμα. 

Υπάρχει όμως κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε επιστημική ευθύνη. Η ευθύνη δηλαδή που έχουμε για τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζουμε, ελέγχουμε και διατηρούμε τις πεποιθήσεις μας.

Όσο μεγαλύτερες είναι οι συνέπειες μιας πεποίθησής μας για τους άλλους, τόσο μεγαλύτερη είναι η υποχρέωσή μας να ελέγξουμε αν αυτή η πεποίθηση στέκει.

Ή απλούστερα:

Όταν πιστεύεις κάτι, ειδικά κάτι που επηρεάζει άλλους ανθρώπους, έχεις κάποια ευθύνη να αναρωτηθείς αν έχεις καλούς λόγους να το πιστεύεις.

Δεν χρειάζεται να έχεις διδακτορικό στη μετανάστευση για να εκφέρεις άποψη. Αν όμως ζητάς πολιτικές που θα καθορίσουν αν άλλοι άνθρωποι θα ζήσουν, θα φυλακιστούν ή θα απελαθούν, το "έτσι άκουσα" είναι κάπως φτωχό θεμέλιο. Αν διαδίδεις ιατρικούς ισχυρισμούς που επηρεάζουν αποφάσεις υγείας, δεν σε αθωώνει το γεγονός ότι τους βρήκες γραμμένους με κεφαλαία και δεκαεπτά θαυμαστικά.

Η άγνοια δεν είναι πάντοτε επιλογή. Η βεβαιότητα μέσα στην άγνοια, όμως, είναι.

• Υπάρχει αντικειμενική ηθική;

Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό στη φιλοσοφία. 

Ο ηθικός ρεαλισμός υποστηρίζει, σε γενικές γραμμές, ότι ορισμένες ηθικές προτάσεις μπορεί να είναι αληθείς ανεξάρτητα από τις προσωπικές ή πολιτισμικές μας προτιμήσεις.

Ο ηθικός σχετικισμός συνδέει την αλήθεια ή τη δικαιολόγηση των κρίσεων περισσότερο με το εκάστοτε κοινωνικό ή πολιτισμικό πλαίσιο. 

Ανάμεσά τους υπάρχει μια ολόκληρη ζούγκλα θέσεων, διότι οι φιλόσοφοι επίσης κλέφτες θα γίνουν; Πρέπει κάπως να βγάζουν το ψωμί τους. 

Δεν ξέρω αν υπάρχει ένας αντικειμενικός κανόνας ικανός να λύσει κάθε πιθανό δίλημμα.

Δυσπιστώ έντονα πάντως, απέναντι στην ιδέα ότι δεν μπορούμε να πούμε τίποτε παραπάνω πέρα από το "ο καθένας έχει τη γνώμη του" εάν η γνώμη του επηρεάζει την ζωή άλλων. 

Αν ήταν έτσι, δεν θα μπορούσαμε να καταδικάσουμε καμία δουλεία, γενοκτονία ή θεσμοθετημένη κακοποίηση εφόσον ήταν αποδεκτή από την κοινωνία που τη διέπραττε.

 Η απλή ύπαρξη ενός εθίμου θα αποτελούσε και την ηθική του δικαίωση. Ευτυχώς, το "έτσι γινόταν τότε" μπορεί να εξηγήσει μια πράξη, δεν υποχρεούται και να τη συγχωρήσει.

Ίσως να μπορούμε να υπερασπιστούμε τουλάχιστον το εξής ελάχιστο:

• Ο πόνος του άλλου δεν παύει να μετρά επειδή δεν είναι δικός μας 
• Η διαφορετικότητά του δεν τον μετατρέπει σε εργαλείο 
• Η δύναμή μας δεν δημιουργεί αυτομάτως δικαίωμα 
• και η παράδοση, η εντολή ή το προσωπικό μας συμφέρον δεν αρκούν από μόνα τους για να δικαιολογήσουν μια βλάβη.

Δεν είναι ολοκληρωμένο ηθικό σύστημα. Είναι περισσότερο ένα κατώφλι. Και πολλοί δυστυχώς σκοντάφτουν ήδη πριν μπουν.

• Πώς μετριέται, λοιπόν, η τσίπα;

Όχι από το πόσο συχνά λες ότι είσαι καλός άνθρωπος. Αυτό είναι διαφήμιση, όχι μέτρηση.

Όχι από το αν τηρείς τους κοινωνικούς τύπους. Μπορείς να λες "παρακαλώ" και "ευχαριστώ" ενώ καταστρέφεις ζωές με savoir vivre.

Όχι μόνο από τις προθέσεις. Οι προθέσεις έχουν σημασία, αλλά οι άλλοι αναγκάζονται να ζήσουν κυρίως με τα αποτελέσματά τους.

Και όχι από το αν απέφυγες προσωπικά τη βρομοδουλειά. Η ηθική δεν διαθέτει υπηρεσία πλυντηρίου όπου παραδίδεις την ευθύνη σε τρίτους και την παραλαμβάνεις ατσαλάκωτη.

Ίσως η τσίπα να φαίνεται στις ερωτήσεις που δεχόμαστε να κάνουμε στον εαυτό μας:

• Ποιος πληρώνει για τη δική μου άνεση;
• Θα θεωρούσα δίκαιη αυτή την πράξη αν βρισκόμουν στην άλλη πλευρά της;
• Θα την έκανα αν κανείς δεν επρόκειτο να το μάθει;
• Θα την υπερασπιζόμουν αν την έκανε ο πολιτικός, η ομάδα ή ο άνθρωπος που αντιπαθώ;
• Μήπως ονομάζω ουδετερότητα αυτό που στην πράξη προστατεύει τον ισχυρότερο;
• Και, κυρίως, τι θα μπορούσε να με πείσει ότι κάνω λάθος;

Τσίπα δεν είναι να φοβάσαι μήπως σε πουν ανήθικο. Ούτε να συμμορφώνεσαι με μια κοινωνία που μπορεί να είναι η ίδια βαθιά άδικη. 

Είναι η ικανότητα να αφήνεις τη ζωή του άλλου να μπει στον υπολογισμό σου, ακόμη κι όταν σε ξεβολεύει. Να βλέπεις τη βλάβη πίσω από την ωραία δικαιολογία, την προσωπική συμμετοχή, πίσω από το "όλοι το ίδιο κάνουν" και την ευθύνη πίσω από το "εγώ δεν έκανα τίποτα".

Τσίπα, τελικά, δεν είναι να έχεις καθαρή συνείδηση. Καθαρή συνείδηση διαθέτουν συχνά και άνθρωποι που δεν την έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ.

Τσίπα είναι να αντέχεις να τη λερώνεις με δύσκολες ερωτήσεις.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση:

• Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής — λήμμα «τσίπα», Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=%CF%84%CF%83%CE%AF%CF%80%CE%B1&dq=

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Moral Realism

https://plato.stanford.edu/entries/moral-realism/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Moral Relativism

https://plato.stanford.edu/entries/moral-relativism/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Virtue Ethics

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Deontological Ethics

https://plato.stanford.edu/entries/ethics-deontological/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Consequentialism

https://plato.stanford.edu/entries/consequentialism/

• Tangney, Stuewig & Mashek (2007), “Moral Emotions and Moral Behavior”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3083636/

• Tappin & McKay (2017), “The Illusion of Moral Superiority”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5641986/

• Blanken, van de Ven & Zeelenberg (2015), “A Meta-Analytic Review of Moral Licensing”

https://doi.org/10.1177/0146167215572134

• Le Texier (2019), “Debunking the Stanford Prison Experiment”

https://doi.org/10.1037/amp0000401

• Haslam, Reicher & Van Bavel (2019), “Rethinking the Nature of Cruelty: The Role of Identity Leadership in the Stanford Prison Experiment”

https://doi.org/10.1037/amp0000443

• Milgram (1963), “Behavioral Study of Obedience”

https://doi.org/10.1037/h0040525

• Haslam, Loughnan & Perry (2014), “Meta-Milgram: An Empirical Synthesis of the Obedience Experiments”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3976349/

• Ritov & Baron (1990), “Reluctance to Vaccinate: Omission Bias and Ambiguity”

https://doi.org/10.1002/bdm.3960030404

• Baron & Ritov (2004), “Omission Bias, Individual Differences, and Normality”

https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2004.03.003

• Darley & Latané (1968), “Bystander Intervention in Emergencies: Diffusion of Responsibility”

https://doi.org/10.1037/h0025589

Μια φράση που έχει καταστρέψει κόσμο και κοσμάκη...

"Θα είμαι ευτυχισμένος όταν…"

- Όταν αδυνατίσω.

- Όταν βγάζω περισσότερα.

- Όταν πάρω εκείνη τη δουλειά.

- Όταν φύγω από αυτή τη δουλειά.

- Όταν αγοράσω σπίτι.

- Όταν φτιάξω το σπίτι.

- Όταν βρω άνθρωπο.

- Όταν ξεφορτωθώ τον συγκεκριμένο άνθρωπο.

- Όταν πάω εκείνο το ταξίδι.

- Όταν πάρω το αυτοκίνητο.

- Όταν πάρω καλύτερο αυτοκίνητο, διότι προφανώς το προηγούμενο είχε ήδη παλιώσει.

Και το χειρότερο είναι ότι πολλές φορές έχουμε δίκιο.

Όταν αποκτούμε αυτό που θέλουμε πράγματι χαιρόμαστε.

Μπορεί μάλιστα και να χαιρόμαστε πάρα πολύ.

Έρχεται η πολυπόθητη δουλειά. Η σχέση. Η αύξηση. Το σπίτι. Το ταξίδι. Εκείνο το πράγμα που κοιτούσαμε έξι μήνες στο ίντερνετ λες και επρόκειτο για μεταμόσχευση ζωτικού οργάνου.

Και για λίγο όλα είναι υπέροχα.

Μέχρι που δεν είναι ακριβώς υπέροχα.

Δεν είναι άσχημα.

Είναι απλώς…

Μια απλή Τρίτη.

Και με αυτό θα ασχοληθώ σήμερα.

Γιατί ο άνθρωπος διαθέτει μια εντυπωσιακή ικανότητα να μετατρέπει το "Θεέ μου, επιτέλους το απέκτησα!" σε "Ναι μωρέ, αυτό".

Και αυτή η διαδικασία έχει όνομα:

Hedonic adaptation - ηδονική προσαρμογή.

Τι είναι το hedonic treadmill;

Η μεταφορά του hedonic treadmill, του "ηδονικού διαδρόμου", συνδέεται με τους Philip Brickman και Donald Campbell και το κείμενό τους Hedonic Relativism and Planning the Good Society του 1971.

Η αρχική ιδέα μου φάνηκε αρκετά καταθλιπτική:

--> θετικά ή αρνητικά γεγονότα μας απομακρύνουν προσωρινά από ένα σχετικά σταθερό επίπεδο ευημερίας, αλλά με τον χρόνο προσαρμοζόμαστε και κινούμαστε ξανά προς το προηγούμενο επίπεδό μας.

Σαν να τρέχεις πάνω σε διάδρομο.

Κάνεις πρόοδο. Ιδρώνεις. Προσπαθείς. Έχεις αγοράσει και παπούτσια ειδικά για την περίσταση... Αλλά γεωγραφικά βρίσκεσαι ακόμη απέναντι από το ίδιο καλοριφέρ.

Ωραία.

Μόνο που η επιστήμη των επόμενων δεκαετιών έκανε αυτό που οφείλει να κάνει η επιστήμη όταν μια ωραία θεωρία παραείναι ωραία.

Της χάλασε την απλότητα.

Σήμερα το hedonic treadmill δεν θεωρείται ένας ακατάλυτος νόμος σύμφωνα με τον οποίο όλοι διαθέτουμε κάποιο μυστηριώδες "εργοστασιακό 6,4/10 ευτυχίας" και, είτε κερδίσουμε το Τζόκερ είτε μας πατήσει λεωφορείο, αργά ή γρήγορα ο εγκέφαλος πατάει restore factory settings. 

Όχι.

Τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα.

Και ευτυχώς, γιατί διαφορετικά η ανθρώπινη ψυχολογία θα χωρούσε σε κούπα με motivational quote.

Αρχικά σε ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε "ευτυχία".

Εδώ γίνεται συνήθως η πρώτη μαλακία.

Στην επιστημονική βιβλιογραφία το subjective well-being, η υποκειμενική ευημερία δηλαδή, δεν είναι ένα ενιαίο πράγμα.

Άλλο είναι το πώς αισθάνομαι.

Και άλλο το πώς αξιολογώ τη ζωή μου.

Μπορώ δηλαδή να έχω θετικό συναίσθημα σήμερα αλλά να θεωρώ ότι συνολικά η ζωή μου δεν πηγαίνει καλά.

Ή το αντίστροφο. Να περνάω μια απαίσια εβδομάδα και παρ’ όλα αυτά να θεωρώ τη ζωή μου καλή, σταθερή και ικανοποιητική.

Στη βιβλιογραφία αυτές οι διαστάσεις εξετάζονται χωριστά. Θετικό και αρνητικό συναίσθημα, "ευτυχία" με τη στενότερη έννοια, και life satisfaction, δηλαδή συνολική ικανοποίηση από τη ζωή.

Αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Γιατί κάποιος μπορεί να προσαρμοστεί σε ένα πράγμα ως προς το καθημερινό συναισθηματικό "ουάου", χωρίς να μηδενιστεί η επίδρασή του στην αξιολόγηση της ζωής του.

Ένα καλό σπίτι μπορεί να πάψει να σου προκαλεί ενθουσιασμό κάθε φορά που βάζεις το κλειδί στην πόρτα και παρ’ όλα αυτά να κάνει τη ζωή σου σημαντικά καλύτερη.

Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι διαφορετική μεταβλητή.

Καλώς ήρθατε στην επιστήμη όπου δυστυχώς μετράμε τι ακριβώς ρωτήσαμε πριν ανακοινώσουμε ότι λύσαμε την ανθρώπινη ευτυχία.

Και τώρα, οι νικητές του λόττο...

Αν έχεις διαβάσει έστω πέντε άρθρα για την ευτυχία, πιθανότατα έχεις συναντήσει την παρακάτω περίφημη ιστορία:

"Έρευνες έδειξαν ότι οι άνθρωποι που κέρδισαν το λόττο δεν ήταν τελικά πιο ευτυχισμένοι από πριν."

Και μετά συνήθως ακολουθεί κάποια σοφή κατάληξη επιπέδου παπαριές Γιωργίτσα μου και συμπεραίνουν...

- Άρα τα λεφτά δεν φέρνουν την ευτυχία.

Και κάπου ένας επιστήμονας χτυπάει το κεφάλι του στο γραφείο με φόρα.

Η ιστορία προέρχεται κυρίως από μια κλασική μελέτη των Brickman, Coates και Janoff-Bulman το 1978.

Οι ερευνητές συνέκριναν:

• 22 μεγάλους νικητές λοταρίας,
• 22 άτομα ελέγχου (σας αρκετούς από εμάς)
• και 29 ανθρώπους που είχαν μείνει παράλυτοι μετά από ατύχημα.

Ναι. Είκοσι δύο νικητές.

Η μελέτη είναι ιστορικά σημαντική, αλλά δεν είναι οι πέτρινες πλάκες που κατέβασε ο Μωυσής από το όρος της Ψυχολογίας.

Τα αποτελέσματά της πράγματι υποστήριζαν ότι οι θετικές επιδράσεις του ξαφνικού πλούτου δεν ήταν τόσο θεαματικές και μόνιμες όσο θα περιμέναμε. Ταυτόχρονα όμως η περίφημη εκλαϊκευμένη εκδοχή "οι παραπληγικοί και οι εκατομμυριούχοι έγιναν εξίσου ευτυχισμένοι" υπεραπλουστεύει άγρια τα δεδομένα.

Και ύστερα ήρθε κάτι ακόμα πιο ενοχλητικό για το ωραίο αφήγημα, έτσι για την πουτανιά.

Μια καλύτερη έρευνα!

Το 2020 δημοσιεύτηκε στο Review of Economic Studies μελέτη των Lindqvist, Östling και Cesarini σε 3.362 Σουηδούς παίκτες λοταρίας, με προεγγεγραμμένες αναλύσεις και παρακολούθηση ανθρώπων που είχαν κερδίσει από 5 έως 22 χρόνια νωρίτερα.

Και τι βρήκαν;

Οι μεγάλοι νικητές εμφάνιζαν διατηρημένη αύξηση στη συνολική ικανοποίηση από τη ζωή, ακόμη και πάνω από μία δεκαετία αργότερα.

Ούτε εξαφανίστηκε. Ούτε υπήρχε ένδειξη ότι έσβηνε με τον χρόνο που εξέτασε η μελέτη.

Αλλά (προσοχή γιατί εδώ είναι το ωραίο) οι επιδράσεις στην καθημερινή ευτυχία και στην ψυχική υγεία ήταν πολύ μικρότερες.

Με άλλα λόγια...

Τα λεφτά μπορούν να κάνουν τη ζωή σου καλύτερη χωρίς να κυκλοφορείς δεκαπέντε χρόνια αργότερα στο σαλόνι ουρλιάζοντας:

- ΕΧΩ ΛΕΦΤΑΑΑΑ!!!

Το οποίο, αν το καλοσκεφτώ, εμένα μου φαίνεται αρκετά λογικό.

Άρα το hedonic treadmill είναι μπούρδες;

Όχι.

Απλώς δεν είναι διάδρομος γυμναστηρίου με μία ταχύτητα για όλους.

Το 2006 οι Diener, Lucas και Scollon δημοσίευσαν μια σημαντική αναθεώρηση της θεωρίας.

Και ουσιαστικά είπαν ότι ναι, η προσαρμογή υπάρχει, αλλά πρέπει να πετάξουμε αρκετές από τις υπερβολικά άκαμπτες υποθέσεις του αρχικού μοντέλου.

Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι το ίδιο "set point", δηλαδή ένα βασικό και σταθερό επίπεδο ευημερίας.

Το set point δεν είναι απαραίτητα ουδέτερο. Οι διαφορετικές πλευρές της ευημερίας μπορούν να αλλάζουν διαφορετικά.

Και, κυρίως, τα επίπεδα ευημερίας μπορούν πράγματι να αλλάξουν μακροχρόνια.

Μερικά γεγονότα αφήνουν ίχνος. Και μάλιστα μεγάλο.

Σε κάποια πράγματα προσαρμοζόμαστε. Σε άλλα… καλή μας τύχη.

Μεγάλες διαχρονικές μελέτες έχουν δείξει ότι η προσαρμογή διαφέρει θεαματικά ανάλογα με το γεγονός και τον άνθρωπο.

Για παράδειγμα, σε μελέτη περισσότερων από 24.000 ανθρώπων στη Γερμανία, η ανεργία συνοδευόταν από μεγάλη πτώση στην ικανοποίηση από τη ζωή.

Υπήρχε κάποια ανάκαμψη με τον χρόνο. Αλλά κατά μέσο όρο δεν υπήρχε πλήρης επιστροφή στο προηγούμενο επίπεδο, ακόμη και όταν οι άνθρωποι ξανάβρισκαν εργασία.

Μελέτες πάνω στη μακροχρόνια αναπηρία έχουν επίσης βρει σημαντική και επίμονη μείωση της ευημερίας, με πολύ μικρότερη προσαρμογή απ’ όση θα προέβλεπε η αυστηρή εκδοχή του treadmill.

Στον γάμο, αντίθετα, ο μέσος όρος δείχνει συχνά μια αύξηση της ικανοποίησης γύρω από το γεγονός και στη συνέχεια κίνηση προς τα παλιότερα επίπεδα. Και ας μην υπολογίσουμε τις περιπτώσεις που η κίνηση πάει προς ακόμη χαμηλότερα επίπεδα από πριν το έγγαμο βίο.

Μόνο που κι εκεί εμφανίζεται το αγαπημένο πράγμα της βιολογίας και της ψυχολογίας:

Η τεράστια ατομική διακύμανση!

Κάποιοι επιστρέφουν.

Κάποιοι όχι.

Κάποιοι βελτιώνονται.

Κάποιοι χειροτερεύουν.

Ο μέσος όρος είναι πολύ χρήσιμος για να περιγράψεις πληθυσμούς, αλλά είναι αισθητά λιγότερο χρήσιμος όταν προσπαθείς να προβλέψεις τον Θανάση από το Περιστέρι.

Τι ακριβώς "συνηθίζει" κάποιος όμως;

Η ηδονική προσαρμογή δεν φαίνεται να είναι ένας μοναδικός μηχανισμός.

Και εδώ θα αντισταθώ στον πειρασμό να γράψω απλώς "ΝΤΟΠΑΜΙΝΗ ρε φίλε" με κεφαλαία, να κλείσουμε τις οθόνες μας και να πάμε να δούμε τηλεόραση.

Γιατί... Όχι.

Η ευχαρίστηση και η ανταμοιβή έχουν φυσικά νευροβιολογική βάση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο εξηγείται με το "ο εγκέφαλος συνήθισε την ντοπαμίνη".

Μια ανασκόπηση του 2018 στο Annual Review of Psychology περιγράφει διαφορετικές κατηγορίες μηχανισμών που μπορούν να συμβάλουν στην πτώση της ηδονικής απόκρισης. Φυσιολογικές διεργασίες, αλλαγές στην αντίληψη και γνωστικές ή αυτοαναφορικές διεργασίες.

Με απλά λόγια:

• μπορεί να αλλάξει το ίδιο το ερέθισμα για εμάς, 
• μπορεί να αλλάξει η προσοχή μας προς αυτό, 
• μπορεί να αλλάξει ο τρόπος που το αξιολογούμε.

Οι Wilson και Gilbert έχουν επίσης προτείνει ότι ένα συναισθηματικά σημαντικό γεγονός τραβάει έντονα την προσοχή όσο είναι καινούργιο και ανεξήγητο.

Σιγά σιγά το καταλαβαίνουμε. Το εντάσσουμε στην ιστορία μας. Γίνεται γνώριμο. Γίνεται οικείο. Παύουμε να το παρακολουθούμε σαν πεινασμένα γεράκια... Και η συναισθηματική αντίδραση εξασθενεί.

Σκέψου την πρώτη νύχτα σε ένα καινούργιο σπίτι.

Ακούς κάθε θόρυβο.

Κοιτάς κάθε γωνιά.

Παρατηρείς το φως.

Τρεις μήνες αργότερα περνάς από το ίδιο δωμάτιο κρατώντας ένα βρακί στο χέρι, μαζεύεις δύο κάλτσες που πέταξες κάτω την προηγούμενη μέρα και ψάχνεις τον φορτιστή σου.

Το σπίτι δεν έγινε χειρότερο. Έπαψε να είναι νέα πληροφορία.

Και μετά μετακινούμε και τα δοκάρια...

Υπάρχει κι άλλο.

Γιατί φυσικά υπάρχει κι άλλο! 

Οι Sheldon και Lyubomirsky πρότειναν στο Hedonic Adaptation Prevention Model δύο βασικούς δρόμους μέσω των οποίων μπορεί να ξεφουσκώσει η θετική επίδραση μιας αλλαγής.

Ο πρώτος είναι αρκετά προφανής:

- Η αλλαγή προκαλεί σταδιακά λιγότερα θετικά συναισθήματα.

Ο δεύτερος έχει πιο πολύ πλάκα:

- Ανεβαίνουν οι προσδοκίες μας.

Παίρνεις αύξηση.

Χαίρεσαι.

Μετά από λίγο ο νέος μισθός παύει να είναι "αύξηση".

Είναι ο μισθός.

Και τώρα, αφού αυτό διευθετήθηκε, μήπως θα έπρεπε να πάρεις και μια προαγωγή;

Χάνεις δέκα κιλά.

Κάποτε θα έδινες το ένα σου νεφρό για να βρίσκεσαι εκεί.

Ε, φτάνεις εκεί.Περνάει λίγος καιρός.

Και ξαφνικά:

- Ναι, αλλά εάν έχανα άλλα πέντε θα ήταν καλύτερα.

Μπράβο μας!

Δεν τρέξαμε απλώς μέχρι τη γραμμή τερματισμού.

Πήραμε τη γραμμή τερματισμού και την πήγαμε παρακάτω.

Είναι πρόβλημα ότι προσαρμοζόμαστε;

Ούτε καν. Αν το δεις αλλιώς, η προσαρμογή είναι εξαιρετικά χρήσιμη.

Ένας οργανισμός που αντιμετώπιζε κάθε μόνιμο ερέθισμα σαν καινούργιο θα ήταν λειτουργικά για πέταμα.

Γιατί η προσοχή μας είναι περιορισμένη ή έστω οριοθετημένη.

Το νευρικό σύστημα πρέπει να ξεχωρίζει τι άλλαξε, τι έχει σημασία τώρα, πού υπάρχει ευκαιρία και πού υπάρχει κίνδυνος.

Δεν μπορείς να ξυπνάς επί δεκαπέντε χρόνια και να παθαίνεις συναισθηματικό σοκ επειδή...

- ΘΕΕ ΜΟΥ ΕΧΩ ΨΥΓΕΙΟ ΝΤΟΥΛΑΠΑ!

Κάποια στιγμή πρέπει να φτιάξεις και έναν καφέ.

Η προσαρμογή μάς επιτρέπει να μεταφέρουμε την προσοχή αλλού.

Και προς την αρνητική κατεύθυνση όμως η προσαρμογή μπορεί να είναι σωτήρια. Η συναισθηματική ένταση πολλών αρνητικών γεγονότων επίσης μειώνεται με τον χρόνο.

Άρα δεν έχουμε μπροστά μας ένα "σφάλμα" του εγκεφάλου.

Έχουμε έναν πολύ χρήσιμο μηχανισμό με ένα ενοχλητικό παράπλευρο αποτέλεσμα. Ότι και τα καλά γίνονται φυσιολογικά.

Και εκεί μάλλον βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα μας.

Δεν είναι ότι σταματάμε να ουρλιάζουμε από χαρά επειδή έχουμε ακόμη το ίδιο σπίτι, τον ίδιο άνθρωπο ή την ίδια δουλειά.

Ευτυχώς. Κανείς δεν θα άντεχε δίπλα μας.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ερμηνεύουμε την εξοικείωση ως απώλεια αξίας.

Όταν το:

- Δεν με ενθουσιάζει πια όπως στην αρχή

μετατρέπεται αυτομάτως σε:

- Άρα δεν είναι αρκετό.

• Ένας άνθρωπος μπορεί να πάψει να είναι καινούργιος χωρίς να πάψει να είναι πολύτιμος.

• Ένα σπίτι μπορεί να πάψει να εντυπωσιάζει χωρίς να πάψει να βελτιώνει τη ζωή σου.

• Ένα σώμα μπορεί να πάψει να σου φαίνεται «το σώμα που κατάφερα να αποκτήσω» και να γίνει απλώς το σώμα σου.

Η προσαρμογή αλλάζει την ένταση της αντίδρασης.

Δεν εκδίδει πιστοποιητικό αξίας.

Μπορούμε να σταματήσουμε την προσαρμογή;

Όχι. Και πιθανότατα ούτε που θα θέλαμε.

Υπάρχουν πάντως πειραματικά δεδομένα ότι παράγοντες όπως η ποικιλία στις θετικές εμπειρίες και η σκόπιμη επανεκτίμηση ή εκτίμηση μιας θετικής αλλαγής μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να επιβραδύνουν την προσαρμογή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η επιστήμη απέδειξε πως αν γράφεις κάθε βράδυ τρία πράγματα για τα οποία είσαι ευγνώμων, θα νικήσεις το ανθρώπινο νευρικό σύστημα και θα γίνεις μονίμως ευτυχισμένος.

Μη γίνουμε και μανιαμούνιες!

Σημαίνει κάτι πιο περιορισμένο αλλά πολύ ενδιαφέρον.

Ότι η προσοχή που δίνουμε σε μια εμπειρία, η ποικιλία της και ο τρόπος με τον οποίο την αξιολογούμε μπορούν να επηρεάσουν τον ρυθμό με τον οποίο παύει να μας προκαλεί την αρχική της ευχαρίστηση.

Δεν καταργούμε την προσαρμογή.

Μπορούμε ίσως να την πειράξουμε λίγο.

Και τελικά;

Το hedonic treadmill δεν λέει ότι τίποτα δεν έχει σημασία, ούτε ότι τα λεφτά δεν βοηθούν. Δεν λέει πώς ό,τι κι αν μας συμβεί, σε έξι μήνες θα είμαστε όπως πριν. Και σίγουρα δεν λέει πώς η πραγματική ευτυχία βρίσκεται μέσα μας, διότι ευχαριστούμε, έχουμε ήδη αρκετές τέτοιες αηδιες που βομβαρδιζόμαστε καθημερινά.

Λέει κάτι άλλο.

Ότι ο άνθρωπος αλλάζει μαζί με τη ζωή του.

Οι καλές συνθήκες μπορούν να παραμένουν καλές ενώ παύουν να φαίνονται καινούργιες.

Οι προσδοκίες μετακινούνται.

Τα σημεία αναφοράς αλλάζουν.

Η προσοχή φεύγει από αυτό που έγινε δεδομένο και πηγαίνει στο επόμενο.

Και έτσι μπορεί να συμβεί κάτι σχεδόν κωμικό. Να ζεις σήμερα μέσα σε πράγματα που πριν πέντε χρόνια έλεγες ότι θα σε έκαναν ευτυχισμένο και να σκέφτεσαι κυρίως αυτά που σου λείπουν τώρα.

Όχι επειδή είσαι αχάριστος ή κάτι πάει στραβά με σένα.

Αλλά επειδή ο εγκέφαλος δεν έχει σχεδιαστεί για να στέκεται μπροστά σε όσα απέκτησε και να χειροκροτεί επ’ αόριστον.

Τα καταγράφει.

Προσαρμόζεται.

Και κοιτάζει τι ακολουθεί.

Πράγμα εξαιρετικό αν θέλεις ένα είδος που εξερευνά, επιδιώκει, βελτιώνει και επιβιώνει.

Λίγο σκατά, όμως, αν περίμενες ότι κάποια μέρα θα φτάσεις επιτέλους στο σημείο όπου θα πεις:

"Ωραία. Τώρα τα έχω όλα. Τελειώσαμε!"

Γιατί κατά πάσα πιθανότητα, όταν φτάσεις εκεί, ο εγκέφαλος θα κοιτάξει γύρω του, θα ξύσει λίγο το πηγούνι του και θα σκεφτεί:

"Ναι… αλλά ξέρεις τι άλλο θα ήταν γαμάτο;"

Πηγές

• Brickman, P., Coates, D., & Janoff-Bulman, R. (1978). Lottery winners and accident victims: Is happiness relative? Journal of Personality and Social Psychology, 36(8), 917–927.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/690806/

• Diener, E., Lucas, R. E., & Scollon, C. N. (2006). Beyond the Hedonic Treadmill: Revising the Adaptation Theory of Well-Being. American Psychologist, 61(4), 305–314.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16719675/

• Galak, J., & Redden, J. P. (2018). The Properties and Antecedents of Hedonic Decline. Annual Review of Psychology, 69, 1–25.

https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-psych-122216-011542

• Lindqvist, E., Östling, R., & Cesarini, D. (2020). Long-Run Effects of Lottery Wealth on Psychological Well-Being. The Review of Economic Studies, 87(6), 2703–2726.

https://academic.oup.com/restud/article/87/6/2703/5734654

• Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2004). Unemployment Alters the Set Point for Life Satisfaction. Psychological Science, 15(1), 8–13.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14717825/

• Lucas, R. E. (2007). Long-term disability is associated with lasting changes in subjective well-being: Evidence from two nationally representative longitudinal studies. Journal of Personality and Social Psychology, 92(4), 717–730.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17469954/

• Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2003). Reexamining adaptation and the set point model of happiness: Reactions to changes in marital status. Journal of Personality and Social Psychology, 84(3), 527–539.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12635914/

• Sheldon, K. M., & Lyubomirsky, S. (2012). The Challenge of Staying Happier: Testing the Hedonic Adaptation Prevention Model. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(5), 670–680.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22361725/

• Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). Explaining Away: A Model of Affective Adaptation. Perspectives on Psychological Science, 3(5).

https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1745-6924.2008.00085.x

Το πείραμα με την κότα, το χιόνι και το φτυάρι

Αν σε ρωτήσω γιατί έκανες κάτι, πιθανότατα θα μου απαντήσεις.

Γιατί αγόρασες αυτό και όχι το άλλο.
Γιατί συμπάθησες κάποιον από την πρώτη στιγμή.
Γιατί δεν εμπιστεύτηκες κάποιον άλλον.
Γιατί άλλαξες γνώμη.
Γιατί θύμωσες.
Γιατί έφυγες.
Γιατί έμεινες.

Και το πιθανότερο είναι ότι θα πιστεύεις απολύτως την απάντησή σου.

Ο εγκέφαλός μας όμως, δεν έχει πάντα πρόσβαση στους πραγματικούς λόγους για τους οποίους έκανε αυτό που έκανε.

Κι αυτό από μόνο του μπορεί να είναι λίγο εκνευριστικό, αλλά δεν είναι διόλου ανησυχητικό. Μην τρέξετε να διορθωθείτε.

Το ανησυχητικό της υπόθεσης είναι ότι όταν δεν ξέρει, δεν περιορίζεται πάντοτε σε ένα ταπεινό και αξιοπρεπέστατο "δεν ξέρω".

Μερικές φορές φτιάχνει από μόνος του μια εξήγηση και μετά μας την σερβίρει έτοιμη.

Ένας εγκέφαλος κομμένους στα δύο... Περίπου.

Στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, ο Roger Sperry, ο Michael Gazzaniga, ο Joseph Bogen και αργότερα ο Joseph LeDoux μελέτησαν μια εξαιρετικά σπάνια ομάδα ανθρώπων.

Ήταν ασθενείς με πολύ σοβαρή, ανθεκτική επιληψία οι οποίοι είχαν υποβληθεί σε μια δραστική νευροχειρουργική επέμβαση. 

Είχαν διακοπεί οι μεγάλες συνδέσεις που επέτρεπαν στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια να επικοινωνούν μεταξύ τους (κυρίως το μεσολόβιο: η τεράστια δεσμίδα νευρικών ινών που ενώνει δεξί και αριστερό ημισφαίριο).

Δεν τους είχαν, φυσικά, κόψει τον εγκέφαλο στη μέση. Είχαν όμως αποσυνδέσει σε εντυπωσιακό βαθμό δύο συστήματα που μέχρι τότε αντάλλασσαν πληροφορίες ακατάπαυστα.

Η επέμβαση είχε γίνει για θεραπευτικούς λόγους, όχι για χάρη κάποιου επιστήμονα που ξύπνησε ένα πρωί και σκέφτηκε να δει τι θα γίνει αν κόψει αυτό εκεί.

Και πράγματι, αυτή η πρακτική μπορούσε να μειώσει δραματικά τις κρίσεις.

Οι ασθενείς αυτοί έγιναν γνωστοί ως split-brain patients και προσέφεραν στη νευροεπιστήμη κάτι σχεδόν αδύνατο να αποκτηθεί με άλλον τρόπο. Τη δυνατότητα να μελετήσει κανείς τι μπορεί να κάνει κάθε ημισφαίριο όταν δεν μπορεί απλώς να ρωτήσει το άλλο τι είδε, τι κατάλαβε ή τι αποφάσισε.

Ξέρεις τι σημαίνει αυτό; Φτιάξε καφέ να στα πω!

Πώς δείχνεις κάτι μόνο στο μισό μυαλό;

Πρώτα μια μικρή αλλά απαραίτητη διευκρίνιση. 

Δεν ισχύει το δημοφιλές 

"αριστερό μάτι -> δεξί ημισφαίριο, δεξί μάτι -> αριστερό ημισφαίριο"

Δηλαδή δεν ισχύει πως ό,τι βλέπει το δεξί μάτι πηγαίνει στο αριστερό ημισφαίριο και ό,τι βλέπει το αριστερό μάτι στο δεξί. Κάθε μάτι στέλνει πληροφορίες και στα δύο ημισφαίρια. Αυτό που διαχωρίζεται είναι το αριστερό και το δεξί οπτικό πεδίο.

Όταν κοιτάζουμε σταθερά μπροστά, ό,τι βρίσκεται στο αριστερό οπτικό πεδίο καταλήγει κυρίως στο δεξί ημισφαίριο και ό,τι βρίσκεται στο δεξί οπτικό πεδίο στο αριστερό ημισφαίριο.

Το'χουμε; Όχι Ε; 

Παράδειγμα!!!

Ας πούμε ότι κοιτάτε την τελεία εδώ.

Α                ●                 Β

Το Α είναι στο αριστερό οπτικό πεδίο.

Το Β είναι στο δεξί οπτικό πεδίο.

Το Α το βλέπουν και τα δύο μάτια.

Το Β το βλέπουν και τα δύο μάτια.

Αλλά μετά, 

οι πληροφορίες για το Α --> καταλήγουν στο δεξί ημισφαίριο

οι πληροφορίες για το Β --> καταλήγουν στο αριστερό ημισφαίριο

Το σημείο ● στο οποίο έχετε καρφώσει το βλέμμα σας είναι περίπου το σύνορο ανάμεσα στα δύο οπτικά ημιπεδία.

Άρα όταν λέμε ότι χωρίζεται το οπτικό πεδίο, δεν εννοούμε ότι το κάθε μάτι βλέπει μισή εικόνα. Εννοούμε ότι η πληροφορία από κάθε μάτι ξαναταξινομείται νευρολογικά σε:

1. πράγματα που βρίσκονται αριστερά από εκεί που κοιτάζω και 
2. πράγματα που βρίσκονται δεξιά από εκεί που κοιτάζω.

Και το ακόμη πιο ωραίο είναι ότι αυτό γίνεται επειδή κάθε αμφιβληστροειδής χωρίζεται κι αυτός σε δύο μισά, και στο οπτικό χίασμα κάποιες ίνες περνάνε απέναντι ενώ άλλες όχι. Χέστε το. Δεν έχει και πολύ σημασία.

Οι ερευνητές λοιπόν εκμεταλλεύτηκαν ακριβώς αυτό το γεγονός ότι τα μάτια δεν μοιράζονται τον κόσμο "εσύ αριστερά, εγώ δεξιά". 

Κάθε μάτι βλέπει σχεδόν ολόκληρη τη σκηνή, και μετά το οπτικό σύστημα ξεχωρίζει τις πληροφορίες σε αριστερό και δεξί οπτικό ημιπεδίο και τις στέλνει στο αντίθετο ημισφαίριο.

Ζητούσαν λοιπόν από τον split-brain ασθενή να κοιτάζει ένα σταθερό σημείο στο κέντρο μιας οθόνης και πρόβαλλαν μια εικόνα για μόλις 0,1 δευτερόλεπτο στη μία πλευρά. Τόσο γρήγορα, ώστε να μην προλάβει να μετακινήσει τα μάτια του και να στείλει την πληροφορία και στην άλλη πλευρά.

Έτσι μπορούσαν, κυριολεκτικά, να δείξουν κάτι στο ένα ημισφαίριο χωρίς το άλλο να γνωρίζει τι είχε παρουσιαστεί.

Σε ανθρώπους με άθικτο μεσολόβιο αυτό δεν προκαλεί κάποιο δράμα. Τα ημισφαίρια ανταλλάσσουν την πληροφορία και εμείς βλέπουμε έναν ενιαίο κόσμο.

Στους συγκεκριμένους ασθενείς όμως η γέφυρα αυτή του μεσολοβίου είχε κοπεί.

Και τότε άρχισαν να εμφανίζονται μερικά εξαιρετικά παράξενα πράγματα!

Το χέρι ξέρει. Το στόμα όχι.

Στους περισσότερους ανθρώπους η παραγωγή του λόγου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αριστερό ημισφαίριο.

Αν λοιπόν οι ερευνητές έδειχναν ένα αντικείμενο στο δεξί οπτικό πεδίο, η πληροφορία έφτανε στο αριστερό ημισφαίριο και ο ασθενής μπορούσε να πει τι είχε δει αφού η ομιλία εξαρτάται από το αριστερό ημισφαίριο.

Αν όμως το ίδιο αντικείμενο εμφανιζόταν μόνο στο αριστερό οπτικό πεδίο, έφτανε στο δεξί ημισφαίριο. Οπότε όταν ο ερευνητής ρωτούσε τι είδε, ο ασθενής μπορούσε να απαντήσει:

- Τίποτα.

Το ενδιαφέρον είναι ότι το δεξί ημισφαίριο είχε δει μια χαρά. 

Αν αντί να ζητήσουν λεκτική απάντηση έλεγαν στον ασθενή να χρησιμοποιήσει το αριστερό του χέρι (το οποίο ελέγχεται κυρίως από το δεξί ημισφαίριο) μπορούσε να επιλέξει σωστά το αντικείμενο που είχε προηγουμένως "δει τίποτα".

Το στόμα έλεγε:

- Δεν είδα τίποτα.

Το χέρι έλεγε:

- Αυτό ήταν.

Και τα δύο, με τον τρόπο τους, έλεγαν την αλήθεια.

Μέχρι εδώ έχουμε ένα πολύ ωραίο μάθημα νευροανατομίας που να σας πω την αλήθεια με όλα αυτά τα αριστερά και δεξιά, ζορίστηκα αλλά τα κατάφερα!

Μετά όμως ήρθε και μια κότα... Ε, και όπως κάνουν οι κότες συνήθως, τα σκάλισε λίγο τα πράγματα.

Η κότα, το χιόνι και ένα αθώο φτυάρι

Σε ένα από τα διασημότερα πειράματα της σειράς, ο ασθενής P.S. είδε ταυτόχρονα δύο διαφορετικές εικόνες.

Στο δεξί οπτικό του πεδίο (άρα στο γλωσσικά κυρίαρχο αριστερό ημισφαίριο) παρουσιάστηκε ένα πόδι κότας.

Στο αριστερό οπτικό πεδίο (άρα στο δεξί μη κυρίαρχο γλωσσικά ημισφαίριο) παρουσιάστηκε μια χιονισμένη σκηνή.

Στη συνέχεια μπροστά του εμφανίστηκαν διάφορες εικόνες και του ζητήθηκε να επιλέξει εκείνες που σχετίζονταν με όσα είχε δει.

Το δεξί του χέρι επέλεξε μια κότα.

Λογικό. Το αριστερό ημισφαίριο είχε δει το πόδι της κότας.

Το αριστερό του χέρι επέλεξε ένα φτυάρι χιονιού.

Επίσης λογικό. Το δεξί ημισφαίριο είχε δει χιόνι.

Μέχρι που οι ερευνητές τον ρώτησαν:

- Γιατί διάλεξες αυτά τα δύο;

Εδώ υπήρχε θέμα!

Το αριστερό ημισφαίριο, το οποίο μπορούσε να δώσει λεκτική απάντηση και είχε επεξεργαστεί το ερέθισμα από το δεξί οπτικό πεδίο, γνώριζε μόνο γιατί είχε επιλεγεί η κότα. 

Δεν γνώριζε όμως ότι το άλλο ημισφαίριο είχε δει χιόνι!

Επομένως δεν είχε πρόσβαση στον πραγματικό λόγο για τον οποίο το αριστερό χέρι είχε επιλέξει το φτυάρι.

Άρα η απολύτως λογική απάντηση θα ήταν:

- Δεν ξέρω γιατί επέλεξα το φτυάρι.

Ε, δεν ήταν αυτή η απάντηση...

Ο P.S. εξήγησε, σε ελεύθερη απόδοση:

Το πόδι πάει με την κότα και το φτυάρι χρειάζεται για να καθαρίσεις το κοτέτσι.

Έτοιμο. Υπόθεση λύθηκε.

Μόνο που δεν υπήρχε κανένα κοτέτσι...

Δεν είπε ψέματα όμως...

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο όλου του πειράματος. Ο άνθρωπος δεν προσπαθούσε να εξαπατήσει τον ερευνητή. Δεν γνώριζε την αληθινή αιτία και αποφάσισε συνειδητά να καλύψει την άγνοιά του με μια δικαιολογία.

Το αριστερό ημισφαίριο είχε μπροστά του δύο εικόνες.

κότα + φτυάρι

Και τις πληροφορίες που πράγματι διέθετε.

Είχε δει το πόδι της κότας. Δεν είχε δει το χιόνι.

Έπρεπε κάπως να εξηγήσει το φτυάρι. Οπότε κατασκεύασε μια αιτιακή ιστορία που έκανε όλα τα διαθέσιμα κομμάτια να ταιριάζουν μεταξύ τους.

Κότα.

Φτυάρι.

Κοτέτσι.

Καθάρισμα.

Τέλος.

Όχι ψέμα.

Ερμηνεία.

Και μάλιστα εξαιρετικά πειστική.

Ο Gazzaniga χρησιμοποίησε αργότερα τον όρο left-hemisphere interpreter για να περιγράψει αυτή την τάση του αριστερού ημισφαιρίου να οργανώνει γεγονότα, συμπεριφορές και διαθέσιμες πληροφορίες σε μια συνεκτική αιτιακή αφήγηση.

Θα μπορούσαμε, πιο πεζά, να το ονομάσουμε "το γραφείο Τύπου του εγκεφάλου".

Δεν παίρνει απαραίτητα όλες τις αποφάσεις.

Δεν διαθέτει καν απαραίτητα όλες τις πληροφορίες.

Αλλά όταν έρθει η ώρα της συνέντευξης Τύπου, κάποιος πρέπει να εξηγήσει τι διάολο συνέβη.

Κι εμείς που έχουμε ολόκληρο μεσολόβιο;

Οι split-brain ασθενείς είναι μια εξαιρετικά ιδιαίτερη νευρολογική περίπτωση. Το πείραμα δεν αποδεικνύει ότι κάθε φορά που ένας υγιής άνθρωπος εξηγεί τη συμπεριφορά του λέει ανοησίες.

Δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε ποτέ τα κίνητρά μας. Ούτε ότι κάπου μέσα μας υπάρχει ένα μικρό ανθρωπάκι που πατάει κουμπιά ενώ η συνείδηση τρέχει πίσω του γράφοντας δικαιολογίες.

Δείχνει όμως το εξής σημαντικό.

Το να έχουμε μια εξήγηση για τη συμπεριφορά μας δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι έχουμε πρόσβαση στην πραγματική αιτία της.

Και εδώ το εύρημα παύει να αφορά μόνο ανθρώπους με αποσυνδεδεμένα ημισφαίρια. 

Ήδη από το 1977, οι Richard Nisbett και Timothy Wilson είχαν συγκεντρώσει πειραματικά δεδομένα που έδειχναν ότι οι άνθρωποι συχνά δεν έχουν άμεση ενδοσκοπική πρόσβαση στις ανώτερες γνωστικές διεργασίες που οδηγούν στις αποφάσεις τους.

Όταν τους ζητείται να εξηγήσουν το γιατί, πολλές φορές δεν "διαβάζουν" απλώς την πραγματική διεργασία που προηγήθηκε. Χρησιμοποιούν όσα γνωρίζουν για την κατάσταση και κατασκευάζουν μια εύλογη αιτιακή εξήγηση.

Και σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα ήρθε ένα ακόμη απολαυστικό πείραμα.

Choice blindness: Ή αλλιώς "Γιατί επέλεξες αυτό που δεν επέλεξες;"

Το 2005 οι Petter Johansson, Lars Hall, Sverker Sikström και Andreas Olsson έδειχναν σε συμμετέχοντες ζευγάρια φωτογραφιών προσώπων.

Ο συμμετέχων έπρεπε να διαλέξει ποιο πρόσωπο θεωρούσε πιο ελκυστικό.

Με ένα έξυπνο ταχυδακτυλουργικό τέχνασμα, σε ορισμένες δοκιμές ο ερευνητής τού έδινε μετά την άλλη φωτογραφία.

Δηλαδή αυτή που δεν είχε επιλέξει.

Και ζητούσε:

- Εξήγησέ μου γιατί διάλεξες αυτό το πρόσωπο.

Θα περίμενε κανείς να του πει ο συμμετέχων:

- Επ, μισό λεπτό. Δεν διάλεξα αυτό.

Κάποιες φορές πράγματι το έλεγαν.

Αλλά σε πολλές από τις αλλαγμένες δοκιμές οι συμμετέχοντες δεν αντιλαμβάνονταν την αντικατάσταση!

Και όχι μόνο αυτό.

Άρχιζαν να εξηγούν γιατί είχαν προτιμήσει το πρόσωπο που στην πραγματικότητα είχαν απορρίψει λίγα δευτερόλεπτα πριν.

Μπορούσαν μάλιστα να αναφερθούν σε χαρακτηριστικά του προσώπου που είχαν μπροστά τους και να τα χρησιμοποιήσουν ως αιτιολόγηση της επιλογής τους (που στην πραγματικότητα ήταν η μη επιλογή τους)

Οι ερευνητές ονόμασαν το φαινόμενο choice blindness.

Κάπου κάπως, το φτυάρι του P.S. χαμογελάει αυτάρεσκα...

Η ενδοσκόπηση δεν είναι κάμερα ασφαλείας

Έχουμε συχνά την αίσθηση ότι μπορούμε να κοιτάξουμε προς τα μέσα και να παρακολουθήσουμε τις αιτίες της συμπεριφοράς μας περίπου όπως θα παρακολουθούσαμε ένα βίντεο.

Γεγονός Α >> σκέψη Β >>> συναίσθημα Γ >>>> απόφαση Δ.

Αλλά η συνείδηση δεν λειτουργεί απαραίτητα έτσι.

Έχουμε όντως προνομιακή πρόσβαση σε πολλά πράγματα που συμβαίνουν μέσα μας. αισθήσεις, σκέψεις, επιθυμίες, συναισθήματα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε αντίστοιχη πρόσβαση σε όλους τους μηχανισμούς που τα δημιούργησαν.

Βλέπουμε το αποτέλεσμα. Και κάποιες φορές συμπεραίνουμε την αιτία. Όπως θα έκανε κι ένας παρατηρητής.

Μόνο που έχουμε ένα τεράστιο πλεονέκτημα απέναντι στον εξωτερικό παρατηρητή. Γνωρίζουμε ολόκληρη την προσωπική μας ιστορία.

Και ένα τεράστιο μειονέκτημα. Τείνουμε να εμπιστευόμαστε υπερβολικά την ιστορία που φτιάχνει ο ίδιος μας ο νους για να εξηγήσει όσα κάναμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ελέγχουμε τίποτα

Κάπου εδώ συνήθως ξεκινούν οι ψυχολόγοι από χόμπι το τρέξιμο.

- Άρα οι αποφάσεις μας είναι όλες ασυνείδητες;

Όχι.

- Άρα η λογική είναι απλώς δικαιολογία για όσα έχουμε ήδη αποφασίσει.

Όχι.

- Άρα δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματά μας.

Πάλι όχι.

Τα πειράματα αυτά δεν αποδεικνύουν τίποτε από τα παραπάνω.

Δείχνουν ότι ορισμένες διεργασίες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας μπορεί να μην είναι διαθέσιμες στη συνειδητή ενδοσκόπηση και ότι όταν μας ζητείται μια εξήγηση, μπορούμε να παράγουμε μια λογικοφανή αφήγηση χωρίς να αντιλαμβανόμαστε ότι είναι λανθασμένη.

Αυτό είναι ήδη αρκετά εντυπωσιακό. Δεν χρειάζεται να το κάνουμε μεταφυσική θεωρία για το ότι είμαστε μαριονέτες του εγκεφάλου μας.

Και όχι, δεν ανακαλύψαμε δύο ανθρώπους μέσα σε ένα κεφάλι

Τα πρώτα split-brain πειράματα δημιούργησαν μια συναρπαστική εικόνα. Αν το ένα ημισφαίριο ξέρει κάτι που το άλλο αγνοεί, μήπως υπάρχουν δύο ξεχωριστές συνειδητές εμπειρίες; Εξάλλου μιλάμε για δυο ξεχωριστά συστήματα αντίληψης και δράσης, κλεισμένα μέσα στο ίδιο κρανίο.

Και αναπόφευκτα ήρθε η μεγάλη ερώτηση:

- Δημιουργούνται δύο συνειδήσεις;

Η σύγχρονη εικόνα είναι πολύ πιο περίπλοκη.

Το 2017, για παράδειγμα, έρευνα σε δύο split-brain ασθενείς επιβεβαίωσε ότι η οπτική πληροφορία μπορεί να επεξεργάζεται χωριστά στα δύο ημισφαίρια, αλλά αμφισβήτησε την κλασική ιδέα ότι μετά την αποσύνδεση υπάρχουν κατ’ ανάγκην δύο ανεξάρτητοι συνειδητοί παρατηρητές.

Οι ίδιοι οι ερευνητές του πεδίου εξακολουθούν να διαφωνούν για το ακριβές τι σημαίνει αυτή η διαίρεση για την ενότητα της συνείδησης.

Επομένως καλό είναι να αφήσουμε στην άκρη τα "έχουμε δύο προσωπικότητες στον εγκέφαλο".

Το πραγματικό εύρημα δεν τα χρειάζεται. Είναι αρκετά παράξενο από μόνο του.

Το δυσάρεστο συμπέρασμα

Το πείραμα του P.S. δεν μας λέει ότι ο άνθρωπος είναι παράλογος.

Σχεδόν το αντίθετο.

Μας δείχνει πόσο μανιωδώς λογικό προσπαθεί να γίνει το μυαλό.

Βλέπει δύο γεγονότα που δεν καταλαβαίνει πώς συνδέονται και ψάχνει έναν τρόπο να τα ενώσει. Κι όταν λείπει ένα κομμάτι, μπορεί να το συμπληρώσει.

Δεν αγαπά ιδιαίτερα τα κενά.

Αγαπά τις ιστορίες με αρχή, μέση και τέλος.

Με αιτίες.

Με προθέσεις.

Με ένα ωραίο "επειδή" στη μέση.

Και αυτό είναι χρήσιμο. Χωρίς την ικανότητα να αναζητούμε σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος, να οργανώνουμε το παρελθόν και να προβλέπουμε το μέλλον, δεν θα πηγαίναμε και πολύ μακριά ως είδος.

Υπάρχει όμως κι ένα μικρό "αγκάθι".

Μια συνεκτική ιστορία δεν είναι υποχρεωτικά μια αληθινή ιστορία.

Το ότι η εξήγησή μου μού φαίνεται απολύτως λογική δεν σημαίνει ότι έχω παρακολουθήσει σε πραγματικό χρόνο τους μηχανισμούς που οδήγησαν στην απόφασή μου.

Μπορεί πράγματι να ξέρω. Μπορεί να έχω καταλάβει ένα μέρος. Και μπορεί απλώς να κοιτάζω το αποτέλεσμα και να προσπαθώ (όπως το αριστερό ημισφαίριο του P.S.) να βρω μια ιστορία που να χωράει όλα όσα βλέπω.

Γι' αυτό ίσως μία από τις πιο επιστημονικά τίμιες φράσεις που μπορεί να πει ένας άνθρωπος για τον εαυτό του δεν είναι:

- Ξέρω ακριβώς γιατί το έκανα.

Αλλά:

- Νομίζω ότι ξέρω γιατί το έκανα.

Μια μικρή διαφορά στις λέξεις.

Ένα τεράστιο μεσολόβιο ταπεινότητας ανάμεσά τους.

Πηγές:

• Gazzaniga, Bogen & Sperry (1962), “Some Functional Effects of Sectioning the Cerebral Commissures in Man”, PNAS

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC221037/

• Volz & Gazzaniga (2017), “Interaction in isolation: 50 years of insights from split-brain research”, Brain

https://academic.oup.com/brain/article/140/7/2051/3892700

• Gazzaniga & LeDoux (1978), The Integrated Mind

https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4899-2206-9

• Gazzaniga (2014), “The split-brain: Rooting consciousness in biology”, PNAS

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4280607/

• Nisbett & Wilson (1977), “Telling More Than We Can Know: Verbal Reports on Mental Processes”, Psychological Review

https://web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/15341_Readings/Social_Cognition/Nisbett_Wilson_1977_Telling_more_than_we_can_know.pdf

• Johansson et al. (2005), “Failure to detect mismatches between intention and outcome in a simple decision task”, Science — Choice Blindness

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16210542/

• Pinto et al. (2017), “Split brain: divided perception but undivided consciousness”, Brain

https://academic.oup.com/brain/article/140/5/1231/2951052

Τώρα πάμε στα ερωτικά, όπου πραγματικά αρχίζει το καλό.

Εδώ η ανθρωπότητα έχει κάνει μεταπτυχιακό με τίτλο "Πώς να μπερδέψεις, να παρηγορήσεις πρόχειρα, να δικαιολογήσεις τα αδικαιολόγητα ή να φύγεις κομψά χωρίς να αναλάβεις τίποτα χρησιμοποιώντας ένα κλισέ!"

- Δεν είναι αυτό που νομίζεις.

Για αρχή δεν ξέρεις τι νομίζω. Αλλά εάν υποθέσουμε ότι ξέρεις... Τι είναι λοιπόν αυτό που νομίζω, αλλά δεν θα έπρεπε να νομίζω; 

Γιατί, βλέπεις, όταν ένας άνθρωπος βλέπει κάτι ύποπτο, παράξενο ή απλώς αρκετά μπερδεμένο ώστε να χρειάζεται εξήγηση, το να πεις ότι δεν είναι αυτό που νομίζει δεν είναι εξήγηση. Είναι καπνογόνο.

Μπορεί όντως να μην είναι αυτό που νόμιζω. Συμβαίνει. Οι άνθρωποι βγάζουμε συχνά βιαστικά συμπεράσματα. Αλλά τότε εξηγείς. Δεν πετάς μια αινιγματική ατάκα, παγώνεις τον άλλο στη μέση της πρότασης και μετά περιμένεις να σε ευχαριστήσει επειδή δεν επιβεβαίωσες το χειρότερο σενάριο.

Το "δεν είναι αυτό που νομίζεις" συχνά σημαίνει ότι είναι κάτι που δεν θα σου αρέσει, αλλά ας προσπαθήσεις πρώτα να μπερδέψεις αρκετά τον άλλον ώστε να μη ξέρει από πού να το πιάσεις και από πού να το αφήσει.

Και μεταξύ μας, αν για να καταλάβει κάποιος σωστά χρειάζονται πέντε διευκρινίσεις, δύο ανατροπές πλοκής και ένας δικηγόρος παρών, ίσως τελικά να μην είναι και τόσο μακριά από αυτό που νόμιζε.

- Δεν φταις εσύ, εγώ είμαι το πρόβλημα.

Ααα, η ιπποτική έκδοση του "την κάνω, αλλά θα ήθελα να μη με μισήσεις κιόλας. Είμαι καλό παιδί ρε γαμώτο".

Και για να λέμε και την αλήθεια, κάποιες φορές όντως ο άλλος είναι το πρόβλημα. Μπορεί να είναι συναισθηματικά διαθέσιμος όσο ένα τραπεζάκι ΙΚΕΑ. Μπορεί να μην ξέρει τι θέλει. Μπορεί να φοβάται. Μπορεί να μην μπορεί να σταθεί σε σχέση χωρίς να τη μετατρέπει σε escape room.

Αλλά αν αυτό είναι πράγματι το πρόβλημά, πες το λίγο πιο καθαρά. Δοκίμασε το:

- Δεν μπορώ να δώσω αυτό που χρειάζεσαι.

- Δεν θέλω να συνεχίσω, πνίγομαι.

- Δεν είμαι τόσο διαθέσιμος όσο νόμιζα.

- Έχω μπερδευτεί και δεν θέλω να το λύσω πάνω σου.

- Τώρα κατάλαβα ότι δεν ξέρω τι μου γίνεται.

Αυτά είναι δυσάρεστα, αλλά τουλάχιστον είναι πληροφορίες.

Το "δεν φταις εσύ, εγώ είμαι το πρόβλημα" ακούγεται σαν ανάληψη ευθύνης, αλλά συχνά είναι απλώς ένας πολύ κομψός τρόπος να φύγεις χωρίς να χρειαστεί να εξηγήσεις τίποτα και χωρίς να αφήσεις στον άλλο δικαίωμα να θυμώσει.

Και το χειρότερο; Σε βάζει σχεδόν να παρηγορήσεις κιόλας.

- Όχι, βρε χαζό, δεν είσαι πρόβλημα. Είσαι καλός άνθρωπος. Απλά η ζωή σου τα έφερε λίγο όρτσα...

Ενώ μόλις σου ανακοίνωσε ότι ιδανικά δεν θέλει να σε ξέρει. Όχι, καλέ μου άνθρωπε. Δεν θα κάνουμε και αποχαιρετιστήριο service αυτοεκτίμησης. 

Αν είσαι το πρόβλημα και το αναγνωρίζεις, πάρε το πρόβλημα και φύγε με ασφάλεια.

Εγώ θα φροντίσω τα υπόλοιπα τα δικά μου. 

- Αν σε θέλει, θα βρει τρόπο.

Μερικές φορές ναι. 

Άλλες πάλι:

• Σε θέλει και δεν μπορεί.
• Σε θέλει και δεν θέλει να σε θέλει (υπάρχει κι αυτό και το έχω πει κι εγώ, σκάστε!)
• Σε θέλει και είναι μπερδεμένος.
• Σε θέλει και έχει άλλες προτεραιότητες.
• Σε θέλει αλλά όχι αρκετά ώστε να κάνει αυτό που θες εσύ.

Κι αυτή η τελευταία περίπτωση είναι ίσως η μόνη πληροφορία που πραγματικά σου χρειάζεται.

Δεν χρειάζεται καν να λύσεις το μυστήριο αν σε θέλει.

Χρειάζεται να δεις μόνο εάν αυτό που συμβαίνει σου αρκεί.

Εάν αρκεί, κάθεσαι. Εάν όχι, το κουβαδάκι σου και σε άλλη παραλία.

- Όποιος αγαπάει δεν πληγώνει.

Μάλιστα. Φέρτε μου την ντουντούκα μια στιγμή...

- Ένα δύο, ένα δύο… Παρακαλούνται όσοι έχουν αγαπήσει και έχουν πληγώσει να παραδώσουν άμεσα την κάρτα μέλους "αγαπάτε αλλήλους" στο γκισέ στην είσοδο. Ευχαριστώ.

Οι άνθρωποι πληγώνουν ανθρώπους που αγαπούν συνέχεια. Συνέχεια!!!

Από φόβο.

Από ανωριμότητα.

Από εγωισμό.

Από λάθος.

Από δικές τους πληγές.

Από διαφορετικές ανάγκες.

Η αγάπη δεν σε κάνει αυτομάτως καλό σύντροφο. Και κυρίως, το ότι κάποιος σε αγαπάει δεν σημαίνει ότι πρέπει να ανέχεσαι ό,τι σου κάνει.

Η αγάπη εξηγεί πολλά, αλλά δεν αθωώνει τα πάντα.

Basta, μάστορα να πιάσω μια το κρασί γιατί συνεχίζω στα βαριά...

- Αν ζηλεύει, τότε σε αγαπάει.

Όχι.

Όχι.

Ό Χ Ι... Τι δεν καταλαβαίνεις;!

Αν σε ζηλεύει, τότε σε ζηλεύει, σκέτο.

Μπορεί να σε αγαπάει; Ναι.

Μπορεί να είναι ανασφαλής. Ναι.

Μπορεί να είναι κτητικός. Ναι.

Μπορεί να έχει πιει τρία τσίπουρα και να έχει χάσει κάθε επαφή με τον πολιτισμό; Ναιαιαιαι...

Η ζήλια δεν είναι μέτρο αγάπης. Αν ήταν, τα πιο δυσλειτουργικά ζευγάρια του πλανήτη θα ήταν και τα πιο ερωτευμένα.

Και τότε θα έπρεπε να έχουμε ανησυχήσει ήδη.

Η ζήλια είναι συναίσθημα που στέκεται μόνο του. Με αιτία; Με αφορμή; Δικαίως; Αδίκως; Δεν έχει σημασία. Σημασία έχει να βρείτε τελικά από πού προέρχεται, να λυθεί εάν γίνεται ή εάν δεν βγάλετε άκρη τελικά να ξεκαλουπώσετε. Έλα μάστορα... Φεύγω λέμε!

- Όποιος αγαπάει συγχωρεί.

Δηλαδή, δεν μπορώ να σε συγχωρήσω και παρόλα αυτά να μη θέλω να σε ξαναδώ ούτε ζωγραφιστό; Όχι από τιμωρία. Από ξενέρα βρε αδερφέ. 

Γιατί εγώ, ας πούμε, μπορώ άνετα να κατανοήσω γιατί έκανες κάτι, να σε συγχωρήσω, να σε δικαιολογήσω ακόμα ακόμα, και πάλι να αποφασίσω ότι δεν σε θέλω στη ζωή μου άλλο. Αλλά ας πούμε ότι εγώ είμαι μυστήριο τρένο και όχι μέτρο σύγκρισης που λέει και ο ψυχοβγάλτης μου.

Σε κάθε περίπτωση η συγχώρεση δεν είναι αθώωση και κυρίως δεν συνοδεύεται υποχρεωτικά από επανασύνδεση. Μπορεί να σημαίνει απλώς ότι δεν θέλω να κουβαλάω άλλο τον θυμό μου για σένα. Με κουράζει, μπααααα...

Καλή συνέχεια και τα δέοντα στη μάνα σου.

- Οι σχέσεις θέλουν δουλειά.

Ναι. Σωστά.

Αλλά μην το κάνετε και ορυχείο φάση.

Εάν κάθε εβδομάδα κάνετε meeting κρίσης, κάθε δεύτερη μέρα "δουλεύετε την επικοινωνία", κάθε μήνα χωρίζετε και επανασυνδέεστε και κάθε χρόνο πρέπει να αναστήσετε τη σχέση από κλινικό θάνατο, μήπως δεν δουλεύετε τη σχέση και απλώς δουλεύετε βάρδιες non-stop;

Οι καλές σχέσεις όντως θέλουν λίγο δουλίτσα, λίγο προσπάθεια, λίγο προσαρμογή, αρκετή ειλικρίνεια, ακόμα πιο αρκετή αποδοχή και καμιά φορά συμβιβασμούς.

Αν αισθάνεσαι όμως ότι όλο αυτό έχει καταντήσει δεύτερη δουλειά χωρίς ένσημα, δήλωσε παραίτηση, μπες λίγο ταμείο ανεργίας να ξεκουράσεις το κορμάκι σου, να βρεις την υγειά σου ρε παιδί μου.

- Τα αντίθετα έλκονται.

Ναι. Όπως οι μαγνήτες.

Οι άνθρωποι όμως τείνουν να είναι λίγο πιο περίπλοκοι.

Μπορεί να σε συναρπάσει κάποιος εντελώς διαφορετικός από σένα. Άνετα. Και μάλιστα ακριβώς επειδή είναι διαφορετικός.

Για τρεις μήνες. Θες έξι; Θες έναν χρόνο εάν τα πιάνεις αργά;

Μετά έρχεται η στιγμή που εσύ θα θες να κοιμηθείς στις έντεκα κι εκείνος θα θέλει να πάτε σε rave party στις τέσσερις το πρωί, εσύ θα θες να αποταμιεύεις κι εκείνος θα αγοράζει πατίνι με δόσεις, εσύ θα θες παιδιά κι εκείνος θα θέλει λάμα για να σας φτύνει και τους δύο κατάμουτρα κάθε πρωί!

Και κάπου εκεί ανακαλύπτεις ότι κάποιες βασικές συμβατότητες είναι τόσο βασικές σε μια σχέση όσο τα θεμέλια ενός σπιτιού. Και δεν θέλω να χτίσω σπίτι, θα μου πείτε; Και πολύ καλά κάνετε, θα σας απαντήσω εγώ! Αλλά και πάλι, που πας ρε φίλε να στήσεις λυόμενο στο χώμα; Θέλει κι αυτό μια βάση! Εάν πας για αντίσκηνο φάση όμως, τότε βουρ στον πατσά. Όπου γης και πατρίς και χεστηκαμε για οποιαδήποτε συμβατότητα. Αύριο ξεστήνετε και πάτε αλλού, άλλωστε. 

- Θα βρεις τον σωστό άνθρωπο και θα φτιάξεις τη ζωή σου.

Εκτός αν μιλάμε για επαγγελματία υγείας. Τότε, ναι, μπορεί να τη φτιάξει. Για οποιαδήποτε άλλη περίπτωση όμως… όχι.

Δεν είναι κέντρο αποκατάστασης κανένας άνθρωπος. Ούτε η ζωή σου ή εσύ είσαι έπιπλο συναρμολογημένο που σου περίσσεψαν 5 βίδες, μπαλατζάρεις και τώρα ζητάς από τους γύρω σου "ρε'συ μου περίσσεψαν αυτές, μου τις βάζεις κάπου;" γιατί εκεί που θα στις βάλουν δεν θα σου αρέσει... Νόμος.

Ο σωστός άνθρωπος μπορεί να σου προσφέρει ασφάλεια, φροντίδα, χώρο, μια διαφορετική εμπειρία σχέσης. Και αυτό μπορεί να βοηθήσει, ναι.

Δεν μπορεί όμως να πάρει όλες τις πληγές σου, να τις βάλει στο πλυντήριο στους 90 βαθμούς και να στις επιστρέψει καθαρές, διπλωμένες και φρεσκοσιδερωμένες.

Και, παρεμπιπτόντως, δεν είναι δίκαιο ούτε καν να το περιμένεις. Μπουγάδα μόνος σου στα δικά σου άπλυτα!

- Αν είναι γραφτό να γίνει, θα γίνει.

Αυτό είναι εξαιρετικά βολικό όταν δεν θέλεις να κάνεις απολύτως τίποτα. Το έχω πει πολλές φορές. Το ξέρω σας λέω! Και για να σας προλάβω δεν εννοώ για αυτά στα οποία δεν έχουμε κανένα έλεγχο. Εννοώ για τα άλλα. Που και πάλι δεν έχουμε έλεγχο, αλλά ρε διάολε, μια προσπάθεια οφείλουμε να την κάνουμε εάν το θέλουμε.

Και ποιος είναι ο γραφιάς τέλος πάντων που περιμένουμε να γράψει και για εμάς τι θα γίνει;

Ρε, τη θες τη δουλειά;

"Αν είναι να γίνει…"

Τον Βαγγέλη ρε... Τον θες;

"Αν είναι γραφτό να είμαστε μαζί…"

Θες να αλλάξει η ζωή σου;

"Όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή…"

Ναι.

Και αν είναι να πλυθούν τα πιάτα, θα πλυθούν. Κάποια στιγμή θα κατέβει ο Ερμής ο ανάδρομος, θα πάρει το Fairy και θα αναλάβει. Το έχω δοκιμάσει παρεπιπτόντως σε μια στιγμή βαθιάς άρνησης και δεν πιάνει. Μην το δοκιμάσετε καν.

Μερικά πράγματα όντως εξαρτώνται από συγκυρίες.

Κάποια όμως χρειάζονται να σηκώσεις και λίγο το κουλό σου να προσπαθήσεις μέχρι εκεί που ελέγχεις.

Αυτό λέω.

- Να ακούς την καρδιά σου.

Γιατί;

Τι προσόντα έχει δηλαδή;

Η καρδιά είναι εξαιρετικό όργανο για να αντλεί αίμα. Για αποφάσεις ζωής όμως, θα εμπιστευόμουν καλύτερα μια επιτροπή.

Λίγο από καρδιά.

Λίγο από μυαλό.

Λίγο από σπληνάντερο.

Λίγο λεμόνι.

Λίγα δεδομένα.

Λίγη προηγούμενη εμπειρία.

Και αν γίνεται, όχι αποφάσεις στις τέσσερις το πρωί μετά από έξι ποτά.

Η καρδιά μπορεί να πει τη γνώμη της, φυσικά. Δεν την αφαιρούμε από την επιτροπή. Δεν χρειάζεται όμως να της δώσουμε και το υπουργείο γενικής διαχείρισης. Θα μπλέξετε.

- Πρέπει να αγαπήσεις τον εαυτό σου για να μπορέσει να σε αγαπήσει κάποιος άλλος.

Αυτό είναι και λίγο βάναυσο αν το σκεφτείτε.

Δηλαδή ο άνθρωπος που έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, κατάθλιψη, τραύμα, ανασφάλεια ή απλώς περνάει χάλια, πρέπει να μπει σε καραντίνα μέχρι να του απονεμηθεί self-love certification;

Όχι ρε 'σεις...

Μπορείς να αγαπηθείς ενώ δεν αγαπάς ιδιαίτερα τον εαυτό σου. Μπορεί μάλιστα η εμπειρία μιας ασφαλούς σύνδεσης να σε βοηθήσει να τον δεις λίγο διαφορετικά.

Απλώς καλό θα ήταν να μη ζητήσεις από τον άλλο να αναλάβει τη δουλειά της δικής σου αυτοεκτίμησης.

Άλλο καπέλο αυτό. Δικό σου.

- Με τον σωστό άνθρωπο, όλα είναι εύκολα.

Και στα καπάκια το αντίστροφο κλισέ:

- Ό,τι αξίζει, πονάει κι είναι δύσκολο (που λέγαν και οι Πυξ Λαξ)

Διαλέξτε επιτέλους!

Όλα τα σωστά έρχονται αβίαστα στη ζωή μας ή πρέπει να γίνουμε Λεωνίδες στις Θερμοπύλες για να τα αξιωθούμε;

Η πραγματικότητα, δυστυχώς, έχει την ενοχλητική συνήθεια να βρίσκεται κάπου στη μέση.

Μια καλή σχέση μπορεί να είναι εύκολη στον πυρήνα της και δύσκολη σε συγκεκριμένες περιόδους.

Μια κακή σχέση μπορεί να έχει υπέροχες στιγμές και παρ’ όλα αυτά να παραμένει κακή.

Το πόσο κουράστηκες ή βασανίστηκες δεν αποτελεί απόδειξη της αξίας της.

- Το αίμα νερό δεν γίνεται.

...Κι αν γίνεται, δεν πίνεται.

Βρε, μια χαρά γίνεται.

Και νερό, και δηλητήριο, και αέρας κοπανιστός.

Οι δεσμοί αίματος δεν είναι εγγύηση τρυφερότητας, ασφάλειας ή αξιοπρεπούς συμπεριφοράς. Η συγγένεια εξηγεί τον δεσμό. Δεν αγιάζει κανέναν άνθρωπο.

Μπορεί να αγαπάς τους δικούς σου και να χρειάζεται να θέσεις όρια.

Να καταλαβαίνεις γιατί συμπεριφέρονται έτσι και να μη θέλεις να σε ξαναπατήσουν στον λαιμό.

Να συγχωρείς και να κρατάς απόσταση.

Μπορεί και να μη συγχωρείς ακόμη. Η συγχώρεση δεν είναι υποχρεωτικό οικογενειακό έθιμο που πάει από πάππου προς πάππον.

Και κυρίως, το ότι κάποιος είναι συγγενής σου δεν σημαίνει ότι δικαιούται μόνιμη πρόσβαση στη ζωή σου, επειδή βρεθήκατε στο ίδιο κλαδί του ίδιου γενεαλογικού δέντρου. Καλό είναι τις μαλακίες του ο καθένας να τις κάνει μόνος του.

- Αν δεν περιμένεις τίποτα, δεν απογοητεύεσαι.

Ααα, αυτό τελευταία το μελετάω προσωπικά.

Θεωρητικά ακούγεται μεγαλοφυές.

Μηδενικές προσδοκίες ίσον μηδενική απογοήτευση. Μα είμαι τετραπέρατη!

Μόνο που για να μην περιμένεις ποτέ τίποτα από κανέναν, πρέπει περίπου να περνάς τη ζωή σου αντιμετωπίζοντας τους πάντες σαν έκτακτα καιρικά φαινόμενα.

Μπορεί να βγω, μπορεί να μπω, μπορεί να φύγω και να ξαναρθώ. Μπορεί να εμφανιστεί, μπορεί και όχι. Μην προγραμματίζεις εκδρομή ούτε στα Καμμένα Βούρλα.

Οι προσδοκίες όμως δεν είναι όλες απαιτήσεις...

Μπορείς να ελπίζεις ότι κάτι θα συμβεί χωρίς να θεωρείς ότι σου το χρωστάει η ζωή κιόλας! Το κόλπο ίσως (ίσως λέω) δεν είναι να μην περιμένουμε τίποτα. Αλλά να μπορούμε να θέλουμε πολύ να συμβεί κάτι χωρίς όμως να το έχουμε ήδη καταχωρίσει ως γεγονός.

Δύσκολο. Το δουλεύω. Baby steps, που λένε και στο χωριό μου στην ορεινή Κορινθία...

Και αυτό φίλες, φίλοι και πάντως είδους εχθροί, είναι το πραγματικό πρόβλημα με τα κλισέ.

Δεν είναι πάντα λάθος. Αν ήταν εντελώς λάθος, θα είχαν εξαφανιστεί.

Το πρόβλημα είναι ότι παίρνουν κάτι που μερικές φορές είναι αληθινό, του αφαιρούν όλες τις προϋποθέσεις, τις εξαιρέσεις, τις αποχρώσεις και την πολυπλοκότητα και μετά το σερβίρουν ως καθολικό νόμο της ανθρώπινης ύπαρξης.

Και η ζωή, αυτό το άτιμο πράγμα, αρνείται πεισματικά να γίνει πιο απλή.

Οπότε, την επόμενη φορά που κάποιος θα έχει ένα πραγματικό πρόβλημα και δεν ξέρουμε τι να του πούμε, για δοκιμάστε:

"Δεν θα πω μαλακίες. Ούτε καν ξέρω τι να πω. Αλλά είμαι εδώ."

Ξέρω. Δεν χωράει ωραία σε κούπα.

Αλλά τουλάχιστον δεν προκαλεί στον άλλον αυτο το ύφος… "τι άλλη μαλακία θα ακούσω ακόμα;!"

Διάβασα στο Facebook αυτό:

Δεν θέλω να είσαι δικός μου. Θέλω να είσαι ελεύθερος και παρ’ όλα αυτά να επιλέγεις να μένεις μαζί μου.

Και σκέφτηκα... "Αυτό! Ναι!"

Αυτό ακριβώς προσπαθώ να πω χρόνια τώρα με εξηγήσεις, παραδείγματα και αμέτρητες λέξεις προς πάσα κατεύθυνση και κάποιος κατάφερε να το χωρέσει σε δύο προτάσεις. Ντροπή μου, αλλά δε βαριέσαι...

Δεν έψαξα καν εάν όντως το έχει πει ή γράψει ο Mahmoud Darwish. Αδιαφορώ κιόλας.

Αλλά το ένιωσα.

- Δεν θέλω να μου ανήκεις. (Δεν γίνεται άλλωστε)

- Δεν θέλω να είσαι μαζί μου επειδή δεν μπορείς να φύγεις. (Όλοι μπορούν, και πολλοί το κάνουν, εδώ που τα λέμε)

- Δεν θέλω να είσαι μαζί μου επειδή "έτσι κάνουν οι άνθρωποι". (Οι άνθρωποι κανουν άπειρα παράλογα πράγματα) 

- Δεν θέλω καν να είσαι μαζί μου επειδή κάποτε επιλέξαμε να περνάμε τον χρόνο μας μαζί. (Η απόφαση αυτή δεν απέκτησε ισχύ συμβολαίου αορίστου χρόνου)

Θέλω να μπορείς να φύγεις, αλλά να μη θέλεις.

Όχι όμως επειδή σε κρατάω. Επειδή το διαλέγεις.

Και να όλη η διαφορά ανάμεσα στη δέσμευση και την κατοχή.

Έχουμε μάθει να μιλάμε για τις σχέσεις με ένα λεξιλόγιο που, αν το σκεφτείτε λίγο, είναι κάπως ανησυχητικό:

- Είσαι δική μου

- Είναι ο άντρας μου

- Τον κέρδισα

Λες και μιλάμε για ακίνητο ή θέση πάρκινγκ.

Κι όμως, ο άλλος άνθρωπος δεν είναι κάτι που αποκτάς. Δεν είναι περιουσία, ούτε έπαθλο. Δεν είναι κάποιος που επειδή σε αγάπησε, σε ερωτεύτηκε ή σε επέλεξε τέλος πάντων ως αγαπημένη του σύνδεση, σου παραχώρησε ισόβια δικαιώματα πάνω στις επιθυμίες, στον χρόνο, στις αποφάσεις και στη ζωή του.

Και βέβαια, οι περισσότεροι δεν το εννοούμε (ή έτσι θέλω να πιστεύω) κυριολεκτικά όταν λέμε "ο άνθρωπός μου". Υπάρχει τρυφερότητα μέσα σε αυτές τις λέξεις. Υπάρχει οικειότητα, υπάρχει ένας ιδιαίτερος δεσμός.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η μεταφορά γίνεται απαίτηση.

Όταν το "είσαι ο άνθρωπός μου" μετατρέπεται αυτόματα σε:

• άρα πρέπει να λειτουργείς όπως περιμένω,
• άρα πρέπει να θέλεις αυτά που θέλω,
• άρα πρέπει να περιορίσεις ό,τι με φοβίζει,
• άρα η δική σου ελευθερία αυτομάτως απειλεί τη δική μου ασφάλεια.

Γιατί τότε η σύνδεση αρχίζει να μοιάζει λίγο με συνοριακό έλεγχο.

- Χαρτιά, παρακαλώ...

Με ποιους ήσουν;

Ααα, μόνος σου ήθελες να βγεις αλλά μαζί μου όχι;!

Γιατί δεν έστειλες μήνυμα για καληνύχτα, για καλημέρα, για τα κάλαντα... ξέρω 'γω;

Σε ποια μιλούσες;

Γιατί την κοίταξες έτσι;

Γιατί θέλεις να μείνεις μόνος σου σήμερα;

Και φυσικά υπάρχουν συμφωνίες στις σχέσεις. Υπάρχουν όρια. Υπάρχει σεβασμός. Υπάρχουν πράγματα που δύο άνθρωποι αποφασίζουν από κοινού ότι θέλουν ή δεν θέλουν στη σχέση τους.

Αυτό όμως δεν λέγεται φυλακή. Λέγεται συνεννόηση.

Άλλο να πω:

- Αυτός είναι ο τρόπος σχέσης που επιλέγω τώρα και θέλω να ξέρω αν τον θέλεις κι εσύ.

Κι άλλο:

- Από τη στιγμή που είσαι μαζί μου, αυτός είναι ο τρόπος που οφείλεις να ζεις.

Το πρώτο αφήνει στον άλλο επιλογή. Επικοινωνία, αν μη τι άλλο.

Το δεύτερο θεωρεί ότι η επιλογή έχει ήδη παραδοθεί.

Κι εδώ υπάρχει ένα παράδοξο που όσο περνάνε τα χρόνια μου φαίνεται όλο και πιο αληθινό.

Όσο περισσότερο προσπαθείς να εξασφαλίσεις ότι ο άλλος θα μείνει, τόσο λιγότερη αξία έχει τελικά το ότι μένει.

Γιατί, τι ακριβώς σημαίνει να σε έχει διαλέξει κάποιος αν δεν του επιτρέπεται ποτέ να επιλέξει ξανά; Η πραγματική επιλογή δεν γίνεται μία φορά.

Γίνεται ξανά και ξανά μέσα μας.

Στις βαρετές Τρίτες. Τα συναρπαστικά Σάββατα. Στις περιόδους που είμαστε απασχολημένοι με άλλα. Στις εποχές που η ζωή φέρνει άλλους ανθρώπους, άλλες δυνατότητες, άλλες εκδοχές του εαυτού μας. Στα χρόνια που περνούν και μας αλλάζουν.

Το "μένω" έχει νόημα μόνο όταν παραμένει ρήμα στον ενεστώτα. Όχι όταν γίνεται καθεστώς.

Και ίσως γι' αυτό η ιδέα του "για πάντα" μου προκαλεί ένα ελαφρώς ειρωνικό μειδίαμα.

Το "σήμερα είμαι εδώ" όμως είναι κάτι διαφορετικό. Είναι πραγματικό. Χειροπιαστό. Με αυτό, ναι. Μπορώ να πορευτώ. Αν μη τι άλλο, το πιστεύω.

Δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι πρέπει να ζουν με μια βαλίτσα δίπλα στην πόρτα και κάθε πρωί να κάνουν δημοψήφισμα για τη σχέση τους. Μην τρελαθούμε κιόλας...

Σημαίνει όμως ότι η δέσμευση δεν χρειάζεται να βασίζεται στην κατάργηση της εξόδου.

• Μπορώ να ξέρω ότι είσαι ελεύθερος και να μην πανικοβάλλομαι.
• Μπορώ να ξέρω ότι υπάρχουν άλλοι άνθρωποι στον κόσμο και να μη θεωρώ ότι πρέπει να εξαφανιστούν για να νιώσω ασφαλής.
• Μπορώ να ξέρω ότι μπορείς να φύγεις ανά πάσα στιγμή για οποιοδήποτε λόγο και να μην προσπαθώ να σε δέσω περισσότερο.

Γιατί, τελικά, αν χρειάζεται να κλείσω όλες τις πόρτες για να είμαι βέβαιη ότι θα μείνεις, δεν έχω άνθρωπο που μένει. Έχω άνθρωπο παγιδευμένο. Και δεν είναι καθόλου το ίδιο αυτά τα δύο.

Υπάρχει βέβαια και κάτι τρομακτικό σε όλο αυτό. Δεν είμαι βλαμμένη χίπισσα. Έχω κι εγώ τα θέματα ελέγχου μου.

Η ελευθερία του άλλου, φυσικά και σημαίνει ότι δεν έχεις εγγυήσεις ότι αυτό που θες θα το έχεις κιόλας.

Και οι άνθρωποι λατρεύουμε τις εγγυήσεις. Θέλουμε να ξέρουμε ότι αυτό που αγαπάμε δεν θα χαθεί. Θέλουμε ένα συμβόλαιο με τη ζωή ότι αυτός ο άνθρωπος θα είναι εδώ. Δεν θα αλλάξει. Δεν θα φύγει. Δεν θα πεθάνει. Δεν θα πάψει να μας αγαπά.

Μόνο που τέτοιο συμβόλαιο δεν υπάρχει. Ούτε στη μονογαμία, ούτε στον γάμο, ούτε στην κοινή περιουσία, ούτε στα παιδιά, ούτε στις υποσχέσεις. Κακώς ή καλώς, δεν υπάρχει. Και θα πρέπει να το αποδεχτούμε. Τι διάολο, το βλέπουμε να συμβαίνει συνέχεια γύρω μας και σε εμάς τους ίδιους ακόμη.

Υπάρχουν βέβαια τρόποι να δυσκολέψεις την έξοδο. Πόσοι δεν έχουμε προσπαθήσει; Δεν υπάρχουν όμως τρόποι να καταργήσεις την απώλεια.

Και ένα μεγάλο μέρος της κτητικότητας δεν έχει καν σχέση με την αγάπη. Έχει σχέση με τον φόβο.

Δεν θέλω να φύγεις και φοβάμαι μην το κάνεις, άρα θέλω να είμαι βέβαιη ότι δεν μπορείς να φύγεις.

Απολύτως ανθρώπινο. Ποιός δεν το έχει ζήσει; Αλλά δεν είμαι σίγουρη ότι αυτό είναι το είδος ασφαλείας που θέλω.

Για μένα υπάρχει ένας άλλος τρόπος να νιώθω ασφαλής. Όχι επειδή είμαι βέβαιη ότι ο άλλος δεν θα φύγει. ΠΟΤΕ και ΚΑΝΕΙΣ δεν θα έπρεπε να αισθάνεται βέβαιος για κάτι τέτοιο.

Αλλά επειδή ξέρω ότι, παρότι μπορεί να φύγει, σήμερα επιλέγει να είναι εδώ. Και αυτό για μένα είναι πολύ πιο τρυφερό. Και πολύ πιο δύσκολο να το αντέξεις.

Γιατί η ελευθερία του άλλου έχει ένα τίμημα. Πρέπει να αποδεχτείς ότι δεν τον ελέγχεις. Ότι είναι ένας άλλος άνθρωπος.

Και ποιος θα αρνηθεί πόσο ωραίο είναι, όταν ένας άνθρωπος σε κάνει να νιώθεις αγαπημένη, επιθυμητή, σημαντική. Αλλά αυτό θα πρέπει να λειτουργεί μόνο συμπληρωματικά. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη δική μου δουλειά με τον εαυτό μου.

Γιατί αν χρειάζομαι τον άλλον για να μου αποδεικνύει διαρκώς ότι αξίζω, τότε δεν ζητάω πια αγάπη. Ζητάω επιβεβαίωση.

Και αν χρειάζομαι να περιορίσω την ελευθερία του για να νιώσω ασφαλής, τότε δεν έχω χτίσει ασφάλεια. Έχω απλώς περιορίσει τον κίνδυνο. Τον εχω όμως περιορίσει;

Και το παράξενο είναι ότι αυτή ακριβώς η απόσταση (το γεγονός ότι είμαστε δύο ξεχωριστοί άνθρωποι εννοώ) είναι που κάνει δυνατή την πραγματική εγγύτητα.

Γιατί πώς μπορώ να σε επιλέξω αν σε έχω "απορροφήσει";

Και αντίστροφα δεν μπορείς να με διαλέξεις αν έχεις πάψει να υπάρχεις "έξω" από εμένα. Δεν πιάνεται. 

Για να υπάρξει "μαζί", πρέπει να υπάρχουν δύο "εγώ".

Και αυτό δεν κάνει μια σχέση λιγότερο δεμένη. Την κάνει περισσότερο αληθινή.

Δεν ξέρω αν υπάρχει κάποια ιδανική μορφή αγάπης. Μάλλον όχι. Οι άνθρωποι κουβαλάμε φόβους, ανασφάλειες, παλιές πληγές, ζήλιες και έναν εγκέφαλο που δεν είναι ακριβώς διάσημος για την ψυχραιμία του όταν απειλείται ένας σημαντικός δεσμός. Έχω να σας πω ιστορίες επ'αυτού...

Τέλος πάντων.

Δεν ζητάω από κανέναν να γίνει βουδιστής μοναχός της συναισθηματικής προσκόλλησης.

Ούτε εγώ μπορώ. Ψέματα θα λέμε τώρα και μεταξύ μας; Αλλά προσπαθώ. 

Προσπαθώ γιατί το έχω ζήσει και ξέρω ότι η ιδέα "Είσαι εσύ. Είμαι εγώ. Μπορούμε και οι δύο να φύγουμε όποτε τα φέρει έτσι η ζωή και το αποφασίσουμε. Αλλά σήμερα είμαστε εδώ." με συγκινεί αφάνταστα και με κάνει να πιστεύω στο "παρόν" που ζω.

Και τελικά, μεγαλώνοντας, καταλαβαίνω ότι μόνο μέσα στην ελευθερία μπορούμε να φτάσουμε όσο πιο κοντά γίνεται σε αυτό που, εγώ τουλάχιστον, εννοώ όταν λέω αγάπη.

Μια αγάπη στην οποία η δέσμευση που αισθανόμαστε (αλλά δεν επιβάλλουμε), δεν ακυρώνει την ελευθερία που της δίνει αξία.