Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Αν κοιτάξεις τον σημερινό κόσμο, η μονογαμία μοιάζει περίπου με εργοστασιακή ρύθμιση.

Στις περισσότερες χώρες ο νόμος αναγνωρίζει έναν σύζυγο τη φορά. Η οικογένεια οργανώνεται συνήθως γύρω από το ζευγάρι. Η πολυγαμία αντιμετωπίζεται είτε ως εξωτική εξαίρεση είτε ως κατάλοιπο διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων.

Θα μπορούσε λοιπόν κανείς εύκολα να συμπεράνει ότι προφανώς οι άνθρωποι είναι μονογαμικοί.

Μόνο που, όπως είδαμε ήδη μαζί, ανθρωπολογικά το πράγμα δεν βγαίνει τόσο απλά. (Τελικά τι ον είναι ο άνθρωπος.)

Η πλειονότητα των κοινωνιών που έχουν καταγραφεί εθνογραφικά επέτρεπαν κάποια μορφή πολυγυνίας, δηλαδή έναν άνδρα με περισσότερες από μία συζύγους. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνδρες είχαν πολλές γυναίκες. Οι περισσότεροι συχνά δεν είχαν ούτε τους πόρους ούτε το κοινωνικό κύρος για κάτι τέτοιο.

Αλλά η δυνατότητα υπήρχε.

Άρα τώρα, αναρωτιέμαι:

- Πότε ακριβώς κέρδισε η μονογαμία;

Και ακόμη καλύτερα, αν τα καταφέρω να μάθω:

- Γιατί;

Στην αρχή δεν υπήρχε "η αρχή"

Δεν υπάρχει κάποιο πρωινό στην ανθρώπινη ιστορία όπου η ανθρωπότητα ξύπνησε, κοίταξε γύρω της και αποφάσισε "Ωραία παιδιά, από σήμερα ένας κι ένας γιατί έχουμε μπέξει τα μπούτια μας"

Οι άνθρωποι δημιουργούσαν θεσμοποιημένους δεσμούς ζεύγους πολύ πριν εμφανιστούν κράτη, Εκκλησίες και γραπτοί νόμοι.

Συγκριτικές μελέτες σε σύγχρονες κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών υποδεικνύουν μάλιστα πολύ βαθιά εξελικτική ιστορία του ανθρώπινου γάμου και του pair bonding. Παράλληλα όμως βρίσκουμε σημαντική ποικιλία στις πρακτικές: μονογαμία, πολυγυνία και, πολύ σπανιότερα, πολυανδρία.

Όμως...

Δεν διαθέτουμε ληξιαρχείο από την Παλαιολιθική εποχή.

Οι σημερινές κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών μπορούν να μας βοηθήσουν να κάνουμε υποθέσεις για προγονικά χαρακτηριστικά, αλλά δεν αποτελούν φωτογραφία των προγόνων μας.

Οπότε για ακόμη μία φορά, πάμε με ενδείξεις, και όχι βιντεάκι γάμου από το 80.000 π.Χ.

Κάποια στιγμή ήρθαν η μόνιμη εγκατάσταση, η εντατικότερη γεωργία και η συσσώρευση περιουσίας. Και τα πράγματα έγιναν πολύ πιο... Χορτάτα θα το πω.

Όταν μπορείς να μαζέψεις πλούτο, μπορείς να μαζέψεις και συζύγους. Καλή φάση. Σου δίνει ένα κίνητρο αν μη τι άλλο.

Σε μικρές και σχετικά εξισωτικές κοινωνίες υπάρχει πρακτικό όριο στο πόσο περισσότερο υλικό πλούτο μπορεί να συγκεντρώσει ένας άνθρωπος σε σχέση με έναν άλλον.

Με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, την αποθήκευση τροφίμων και κυρίως την αυξανόμενη σημασία γης, κοπαδιών και άλλων μεταβιβάσιμων πόρων, η δυνατότητα συσσώρευσης πλούτου απέκτησε άλλη κλίμακα.

• Χωράφια.
• Κοπάδια.
• Αποθέματα.
• Γη.
• Πολιτική δύναμη.

Και ο πλούτος μπορούσε να μετατραπεί και σε αναπαραγωγική επιτυχία. Ανάρπαστος εργένης ο μεγαλοκτηματίας ξαφνικά!

Οι πλουσιότεροι και ισχυρότεροι άνδρες μπορούσαν να συντηρούν περισσότερες συζύγους και περισσότερα παιδιά. 

Σε ορισμένα πρώιμα κράτη και αυτοκρατορίες η κατάσταση έφτασε στα άκρα, με βασιλείς και ηγεμόνες να διατηρούν τεράστια χαρέμια.

Άρα, ειρωνικά, η εμφάνιση μεγάλων κοινωνιών και μεγάλης περιουσίας δεν οδήγησε κατευθείαν στη μονογαμία.

Σε αρκετές περιπτώσεις επέτρεψε στις ελίτ να γίνουν ακόμη περισσότερο πολυγυνικές.

Και τότε εμφανίζεται μια ιστορική παραξενιά. Οι Έλληνες κάνουν κάτι ασυνήθιστο. Πάντα πρωτοπόροι μη χέσω!

Μέχρι την κλασική αρχαιότητα, στον ελληνικό κόσμο είχε εδραιωθεί κάτι που δεν ήταν καθόλου αυτονόητο παγκοσμίως. Ένας άνδρας μπορούσε να έχει μία νόμιμη σύζυγο τη φορά. Και ο κανόνας δεν αφορούσε μόνο όσους έτσι κι αλλιώς δεν μπορούσαν να συντηρήσουν δεύτερη. Αφορούσε και τις ελίτ. Τους κατέστρεψαν όλους δηλαδή!

Ο ιστορικός Walter Scheidel έχει περιγράψει το ελληνορωμαϊκό σύστημα ως μια ιδιαίτερη μορφή κοινωνικά επιβεβλημένης μονογαμίας. Ακόμη και οι ισχυρότεροι άνδρες δεν μπορούσαν να μετατρέψουν απλώς τον πλούτο και την εξουσία τους σε πολλαπλούς νόμιμους γάμους.

Πότε ακριβώς έγινε αυτή η μετάβαση; Δεν ξέρουμε. Ή εγώ δεν βρήκα, για να τα λέω και σωστά.

Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν διαφορετικές πρακτικές στον αρχαϊκό και ομηρικό κόσμο, ενώ άλλες έρευνες υποδεικνύουν ότι μονογαμικές στρατηγικές γάμου μπορεί να έχουν πολύ παλαιότερη ιστορία στην Ευρασία.

Άρα... Σσσσς, δεν λέμε παραεξω ότι οι Έλληνες εφηύραν τη μονογαμία (μπας και γλυτώσουμε κανένα φάσκελο).

Λέμε όμως άνετα ότι "στην κλασική Ελλάδα βρίσκουμε ήδη ένα σαφώς θεσμοποιημένο σύστημα ενός νόμιμου συζύγου τη φορά, το οποίο αργότερα γίνεται βασικό κομμάτι της δυτικής ιστορίας του γάμου".

Ακούγεται καλύτερα και βγάζει και την ευθύνη από πάνω μας (άλλο χαρακτηριστικό που ειμαι σίγουρη ότι εφηύραν οι Έλληνες αυτό).

Αλλά, όμως και ωστόσο! Μονογαμικός γάμος δεν σήμαινε μονογαμική σεξουαλική ζωή.

Ένας άνδρας μπορούσε να έχει σεξουαλικές σχέσεις με δούλες, πόρνες ή άλλες γυναίκες, μέσα βεβαίως σε ένα σύστημα βαθιά άνισο ως προς φύλο, κοινωνική τάξη και ελευθερία.

Η καινοτομία δεν ήταν το να κάνουμε σεξ μόνο με τη γυναίκα μας. Ήταν το να έχουμε μόνο μία νόμιμη σύζυγο και μία θεσμικά αναγνωρισμένη συζυγική οικογένεια τη φορά.

Σίγουρα Έλληνες το σκέφτηκαν αυτό το παραθυράκι!

Και μετά αναγνωρίστηκε η υπέροχη αυτή ιδέα και οι Ρωμαίοι το συνεχίζουν. Και γιατί όχι, δηλαδή;!

Η Ρώμη εδραίωσε παρόμοια λογική και ένας Ρωμαίος δεν μπορούσε να έχει δύο νόμιμες συζύγους ταυτόχρονα. Μπορούσε να χωρίσει και να ξαναπαντρευτεί. Και μπορούσε επίσης (ιδίως αν ήταν άνδρας με χρήματα και εξουσία) να έχει πολύ πιο περίπλοκη σεξουαλική ζωή έξω από τον γάμο.

Άρα ο ελληνορωμαϊκός κόσμος μάς δείχνει ήδη κάτι που θα ξαναβρούμε πολλές φορές στην Ιστορία. 

Ο θεσμός μπορεί να είναι μονογαμικός χωρίς η πραγματική σεξουαλική συμπεριφορά των ανθρώπων να είναι υποχρεωτικά μονογαμική.

Γιατί ο θεσμός και το γαμήσι (συγνώμη κιόλας) εξυπηρετούν (δυστυχώς για τους ρομαντικούς) διαφορετικές ανάγκες.

Γιατί όμως να θέλει μια κοινωνία έναν μόνο νόμιμο σύζυγο;

Εδώ δεν υπάρχει μία απάντηση για να ξεμπερδεύουμε.

Υπάρχουν όμως αρκετοί μηχανισμοί που θα μπορούσαν να κάνουν ένα τέτοιο σύστημα ιδιαίτερα χρήσιμο όσο οι κοινωνίες γίνονταν μεγαλύτερες, πλουσιότερες και περισσότερο περίπλοκες.

1. Ξεκαθαρίζει ποια οικογένεια είναι ποια

Σε μια κοινωνία με περιουσία δεν αρκεί να ξέρεις ποιος κοιμάται με ποιον. Πρέπει να ξέρεις:

• ποια είναι η νόμιμη σύζυγος,
• ποια παιδιά αναγνωρίζονται ως απόγονοι,
• ποιος κληρονομεί,
• ποιος έχει υποχρέωση να συντηρεί ποιον,
• ποιο νοικοκυριό κατέχει τι.

Τα συστήματα γάμου και κληρονομιάς συνδέονται στενά με τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αποκτά και μεταβιβάζει πόρους στις επόμενες γενιές.

Μάλιστα, ένα διαφορετικό εξελικτικό μοντέλο των Laura Fortunato και Marco Archetti προτείνει ότι ακριβώς η μεταβίβαση περιουσίας και μόνο, μπορεί να ευνοήσει τη μονογαμία. 

Όταν ένας άνδρας μοιράζει την περιουσία του ανάμεσα σε απογόνους πολλών συζύγων, η αξία που φτάνει σε κάθε γραμμή απογόνων μπορεί να μειωθεί αρκετά, οπότε η αποκλειστική επένδυση σε μία οικογένεια γίνεται αυτομάτως πιο συμφέρουσα.

Δεν είναι η μοναδική εξήγηση. Είναι όμως πολύ καλός λόγος να μην παριστάνουμε ότι η μονογαμία προέκυψε από έναν μοναδικό μηχανισμό.

Ένας θεσμικά αναγνωρισμένος σύζυγος τη φορά κάνει επίσης τα πράγματα διοικητικά αρκετά πιο καθαρά. Δεν εξαφανίζει τις ερωμένες, τα εξώγαμα παιδιά και τα οικογενειακά δράματα. Άνθρωποι είμαστε, ξέρετε πόσο γουστάρουμε το δράμα. Αλλά δημιουργεί μια προκαθορισμένη βασική μονάδα πάνω στην οποία μπορεί να πατήσει ο νόμος.

2. Περιορίζει τη δυνατότητα των πολύ ισχυρών ανδρών να συγκεντρώνουν συζύγους

Εδώ υπάρχει ένα απλό αριθμητικό πρόβλημα.

Φανταστείτε 100 άνδρες και 100 γυναίκες. Αν δέκα πλούσιοι άνδρες έχουν από πέντε συζύγους, έχουν ήδη δεσμευτεί 50 γυναίκες.

Μένουν 90 άνδρες για τις υπόλοιπες 50 που λογικά θα είναι και ο κατιμάς (πλάκα κάνω... Ή όχι;) 

Και ξαφνικά έχουμε μια αρκετά ενδιαφέρουσα αγορά γάμου. Η πολυγυνία δεν κατανέμεται ισότιμα μιας και η δυνατότητα πολλαπλών γάμων συνδέεται συνήθως με πλούτο, κύρος και δύναμη.

Μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης των Henrich, Boyd και Richerson υποστηρίζει ότι η κοινωνικά επιβεβλημένη μονογαμία, περιορίζοντας αυτή τη συγκέντρωση, μπορεί να μειώνει τον αριθμό των ανδρών που μένουν εκτός αγοράς γάμου και μέρος του έντονου ανταγωνισμού μεταξύ τους.

Οι συγγραφείς έχουν συνδέσει αυτόν τον μηχανισμό με πιθανές επιδράσεις σε βία, εγκληματικότητα, οικογενειακή επένδυση και κοινωνική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Είναι θεωρία με υποστηρικτικά δεδομένα μόνο, όχι:

• πολυγυνία = Mad Max,
• μονογαμία = Ελβετία.

Η σχέση πλούτου, ανισότητας και πολυγυνίας αποδεικνύεται πολύ πιο περίπλοκη και δεν την παλεύω να ασχοληθώ. Βγάλτε τα πέρα μόνοι σας.

3. Μερικές φορές περισσότερη ανισότητα έφερε… λιγότερη πολυγυνία

Εδώ ο άνθρωπος κάνει πάλι αυτό το ενοχλητικό πράγμα όπου αρνείται να χωρέσει σε κουτί.

Θα περιμέναμε ότι όσο αυξάνεται η ανισότητα, τόσο περισσότεροι πλούσιοι άνδρες θα μπορούν να αποκτούν πολλές συζύγους.

Όμως οι Ross και οι συνεργάτες τους, με δεδομένα από 29 πληθυσμούς, έδειξαν έναν μηχανισμό που μπορεί να παράγει το αντίθετο.

Στις έντονα διαστρωματωμένες αγροτικές κοινωνίες, μπορεί να υπάρχει μια μικροσκοπική τάξη πάμπλουτων ανδρών και μια τεράστια μάζα σχετικά φτωχών.

Οι πάμπλουτοι έχουν τη δυνατότητα να πάρουν περισσότερες συζύγους. Αλλά είναι πολύ λίγοι. Και ακόμη κι αυτοί δεν αποκτούν συζύγους σε ευθεία αναλογία με τον πλούτο τους. 

Αν με ρωτάτε εγώ θα έλεγα ότι στα χαρέμια γινόταν το μαδομούνι και κουράστηκαν την κρεβατομουρμούρα, αλλά αφού δεν έχω επιστημονικά δεδομένα να το στηρίξω, το καταθέτω ως απλά μια προσωπική εκτίμηση. 

Αποτέλεσμα;

Η συνολική συχνότητα πολυγυνίας στον πληθυσμό μπορεί να μειώνεται, παρότι η ανισότητα αυξάνεται. Η ανθρώπινη κοινωνία, για άλλη μια φορά, αρνείται να γίνει απλό διάγραμμα.

4. Μπορεί να μεταφέρει περισσότερη επένδυση προς τα παιδιά

Αν ένας πολύ επιτυχημένος άνδρας δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει συνεχώς τους επιπλέον πόρους του για να αποκτήσει δεύτερη, τρίτη και τέταρτη σύζυγο, ένα μέρος αυτής της επένδυσης μπορεί να κατευθυνθεί περισσότερο προς την υπάρχουσα οικογένεια.

• Περισσότεροι πόροι ανά παιδί.
• Περιουσία.
• Εκπαίδευση.
• Κοινωνικές ευκαιρίες.

Αυτό είναι ένα από τα επιχειρήματα που έχουν προταθεί για την πολιτισμική επιτυχία της θεσμικής μονογαμίας.

Δεν σημαίνει ότι ένας άνδρας υπέγραψε μονογαμικό γάμο και μεταμορφώθηκε αυτομάτως σε Πατέρα της Χρονιάς. Σημαίνει ότι το σύστημα της μονογαμίας περιορίζει έναν τρόπο με τον οποίο μπορούσε να μετατρέψει τον επιπλέον πλούτο σε περισσότερες συζύγους και περισσότερους απογόνους.

5. Κάνει την κοινωνία ευκολότερη στη διοίκηση

Το κράτος αγαπάει τις κατηγορίες.

• Ποιος είναι παντρεμένος με ποιον;
• Ποιος είναι κληρονόμος;
• Ποιος ευθύνεται για τα παιδιά;
• Σε ποιο νοικοκυριό ανήκει η περιουσία;
• Ποιος μπορεί να ξαναπαντρευτεί;
• Ποιος είναι συγγενής με ποιον;
• Τίνος είναι βρε γυναίκα τα παιδιά;

Ένα σχετικά σταθερό σύστημα ενός νόμιμου συζύγου τη φορά κάνει όλες αυτές τις σχέσεις περισσότερο προβλέψιμες.

Όχι απλές απαραίτητα, αλλά σίγουρα λιγότερο χαοτικές.

Και οι μεγάλοι θεσμοί λατρεύουν το λιγότερο χαοτικό.

Και μετά εμφανίζεται ο Χριστιανισμός

Εδώ υπάρχει μια ιστορική παρεξήγηση που καλό είναι να ξεφορτωθούμε.

Ο Χριστιανισμός δεν εφηύρε τη μονογαμία. Βρήκε ήδη έναν ελληνορωμαϊκό κόσμο στον οποίο ο νόμιμος γάμος ήταν μονογαμικός.

Αυτό που έκανε ήταν κάτι διαφορετικό και τελικά εξαιρετικά σημαντικό για τη μπίζνα του. Πήρε έναν ήδη υπάρχοντα θεσμό και του έδωσε μεγαλύτερο ηθικό και θεολογικό βάρος.

Στην ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο χριστιανικός γάμος αρχίζει να αντιμετωπίζεται ολοένα περισσότερο ως θεϊκά καθορισμένος θεσμός.

Στον 4ο–5ο αιώνα θεμελιώνεται ισχυρά η χριστιανική ιδέα της αδιαλυτότητας και από τον 11ο–12ο αιώνα αυτή εντάσσεται σε πολύ συστηματικότερη μυστηριακή θεολογία του γάμου. Έτσι σταδιακά το δυτικό χριστιανικό σύστημα γάμου αποκτά έναν ασυνήθιστα αυστηρό συνδυασμό. Απαγόρευση πολυγαμίας και πολύ ισχυρό περιορισμό της διάλυσης του γάμου.

Μέχρι τον ύστερο 12ο αιώνα, το κανονικό δίκαιο της Δυτικής Εκκλησίας είχε πλέον διατυπώσει πολύ καθαρά τη βασική αρχή:

Ένας άνδρας, μία γυναίκα, ένας έγκυρος γάμος, ο οποίος κατά κανόνα δεν μπορούσε να λυθεί όσο ζούσαν και οι δύο.

Και εδώ η μονογαμία αποκτά κάτι που κανένας απλός κοινωνικός κανόνας δεν αποκτά τόσο εύκολα. Υπερφυσικό κύρος!

Δεν είναι πλέον μόνο ένας τρόπος οργάνωσης του γάμου.

Είναι και πώς ακριβώς πρέπει να είναι ο γάμος.

Και όταν μια κοινωνική νόρμα μετατρέπεται σε ηθικό και θρησκευτικό καθήκον, αποκτά εντυπωσιακή αντοχή.!Βόλεψε όμως την Εκκλησία;

Ως θεσμό; Προφανώς!

Και όσο κι αν καίγομαι για το κουτσομπολιό του πράγματος θα προσπαθήσω να μη φτιάξω συνωμοσία εκεί που έχω μια ιστορική διαδικασία.

Το γεγονός ότι ένας θεσμός προσφέρει εξουσία δεν αποδεικνύει ότι δημιουργήθηκε με μοναδικό σκοπό την απόκτηση αυτής της εξουσίας.

Δεν έχουμε κανέναν λόγο (εγώ έχω αλλά...) να φανταστούμε μια σκοτεινή αίθουσα επισκόπων που να συζητάνε:

- Λοιπόν, πώς θα ελέγξουμε τον κόσμο;

- Να τους ελέγξουμε τα γαμήσια!

- ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ. Επόμενη πρόταση.

Η θεολογία μπορούσε κάλλιστα να είναι ειλικρινής. Ταυτόχρονα όμως, όσο περισσότερο η Εκκλησία όριζε τι αποτελεί έγκυρο γάμο, τόσο μεγαλύτερη δικαιοδοσία αποκτούσε πάνω σε τεράστια κομμάτια της κοινωνικής ζωής.

• Ποιος μπορεί να παντρευτεί;
• Ποιοι είναι υπερβολικά κοντινοί συγγενείς;
• Υπήρξε πραγματική συναίνεση;
• Είναι έγκυρος ο γάμος;
• Μπορεί να ακυρωθεί;
• Μπορεί κάποιος να ξαναπαντρευτεί;

Μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα, το δίκαιο του γάμου στη Δυτική Ευρώπη ήταν σε μεγάλο βαθμό κανονικό δίκαιο και πολλά τέτοια ζητήματα κρίνονταν στα εκκλησιαστικά δικαστήρια.

Και ξαφνικά η Εκκλησία δεν ασχολείται απλώς με το ποιος πηδάει ποιον.

Ασχολείται με:

• οικογένεια,
• συγγένεια,
• περιουσιακές συνέπειες,
• κληρονομικές γραμμές,
• δυναστικές συμμαχίες,
• και ενίοτε με το ποιος διάολο δικαιούται έναν θρόνο.

Καθόλου μικρή αρμοδιότητα.

Άρα η μονογαμία ήταν σχέδιο κοινωνικής μηχανικής;

Όχι τόσο γρήγορα.

Γιατί εδώ υπάρχει όντως ένας πειρασμός. Να κοιτάξουμε εκ των υστέρων έναν θεσμό που απέκτησε τεράστια κοινωνική ισχύ και να υποθέσουμε ότι κάποιος είχε σχεδιάσει εξαρχής όλα τα αποτελέσματά του.

Δεν έχουμε στοιχεία γι' αυτό. Έχουμε όμως κάτι πολύ ενδιαφέρον.

Η Δυτική Εκκλησία δεν περιορίστηκε στο να λέει "ένας άνδρας, μία γυναίκα".

Άρχισε σταδιακά να επεμβαίνει και στο ποιοι μπορούσαν να παντρευτούν μεταξύ τους.

Περιόρισε γάμους μεταξύ συγγενών, γάμους με συγγενείς εξ αγχιστείας, τον λεβιρατικό γάμο (τη δυνατότητα δηλαδή ενός άνδρα να παντρευτεί τη χήρα του αδελφού του) και άλλες πρακτικές που συνέδεαν στενά τον γάμο, την οικογένεια και την περιουσία μέσα στην ίδια συγγενική ομάδα.

Σε ορισμένες περιόδους οι απαγορεύσεις συγγένειας έγιναν τόσο εκτεταμένες ώστε να περιλαμβάνουν συγγενείς που σήμερα ελάχιστοι άνθρωποι θα μπορούσαν να εντοπίσουν χωρίς γενεαλογικό δέντρο, λογιστή και κρίση πανικού.

Και αυτό είχε συνέπειες.

Όταν δεν παντρεύεσαι μέσα στο σόι, δημιουργείς δεσμούς με άλλα σόγια. Δεν σου έφτανε ήδη το δικό σου δηλαδή...

Το είχε ήδη επισημάνει ο Αυγουστίνος. Η εξωγαμία απλώνει τη συγγένεια και δημιουργεί περισσότερους κοινωνικούς δεσμούς.

Αιώνες αργότερα όμως οι ιστορικοί και ανθρωπολόγοι άρχισαν να αναρωτιούνται μήπως συνέβη και κάτι ακόμη.

Ο Jack Goody πρότεινε ότι οι περιορισμοί που επέβαλε η Εκκλησία σε γάμους συγγενών, υιοθεσίες, λεβιρατικούς γάμους και άλλες οικογενειακές πρακτικές αποδυνάμωναν μηχανισμούς με τους οποίους μεγάλες συγγενικές ομάδες κρατούσαν την περιουσία μέσα στην οικογένεια.

Και όταν η οικογένεια δυσκολεύεται να κρατήσει γη και περιουσία μέσα στη γενεαλογική γραμμή, ανοίγονται και άλλες διαδρομές για αυτή την περιουσία.

...Και μεταξύ αυτών, γιατί όχι, δωρεές και κληροδοτήματα προς την ίδια την Εκκλησία.

Ο Goody υποστήριξε ότι το οικονομικό συμφέρον της Εκκλησίας ως μεγάλου ιδιοκτήτη γης έπαιξε ρόλο στην ανάπτυξη αυτού του συστήματος.

Είναι θεωρία. Λογική. Αλλά θεωρία και όχι αποδεδειγμένο σχέδιο. Και έχει δεχτεί σοβαρή κριτική ακριβώς επειδή κινδυνεύει να μετατρέψει ένα πολύπλοκο ιστορικό φαινόμενο σε υπερβολικά τακτοποιημένη ιστορία συμφέροντος.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η βασική ιδέα, ότι δηλαδή οι πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας απέναντι στον γάμο άλλαξαν τη δομή της συγγένειας, δεν εξαφανίστηκε μαζί με τη διαμάχη γύρω από τον Goody.

Το 2019 οι Schulz, Bahrami-Rad, Beauchamp και Henrich δημοσίευσαν στο Science μια ακόμη πιο φιλόδοξη υπόθεση.

Υποστήριξαν ότι η μακρόχρονη έκθεση στις απαγορεύσεις συγγενικών γάμων και σε άλλες οικογενειακές πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας συνδέθηκε με ασθενέστερα εκτεταμένα συγγενικά δίκτυα και περισσότερο πυρηνικές οικογένειες. Και βρήκαν ισχυρές ιστορικές και διαπολιτισμικές συσχετίσεις ανάμεσα στην έκθεση στη Δυτική Εκκλησία, τη χαμηλότερη ένταση συγγενικών θεσμών και ορισμένα μεταγενέστερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά των δυτικών κοινωνιών.

Η συσχέτιση δεν μας επιτρέπει να πούμε ότι "η Εκκλησία απαγόρευσε τα ξαδέλφια και δημιούργησε τον δυτικό ατομικισμό".

Μας επιτρέπει όμως να πάρουμε πολύ σοβαρά την πιο μετριοπαθή ιδέα ότι οι κανόνες του γάμου μπορούν να αλλάξουν τη δομή της συγγένειας. Και η δομή της συγγένειας μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορούν η περιουσία, οι υποχρεώσεις, η εμπιστοσύνη και η κοινωνική ισχύς.

Και αυτά, όταν επαναλαμβάνονται επί αιώνες, μπορούν να παράγουν αποτελέσματα που κανένας επίσκοπος του 6ου αιώνα δεν χρειαζόταν να έχει προβλέψει.

Άρα ναι.

Ο γάμος μπορεί να λειτουργήσει ως κοινωνική μηχανική.

Αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπήρξε κοινωνικός μηχανικός με το τελικό σχέδιο απλωμένο πάνω στο γραφείο.

Υπάρχουν διαφορετικές θεωρίες σύμφωνα με τις οποίες η μονογαμία μπορεί να διαδόθηκε επειδή, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, συνδεόταν με διάφορα κοινωνικά πλεονεκτήματα:

• μικρότερη αναπαραγωγική ανισότητα μεταξύ ανδρών,
• μικρότερο ανταγωνισμό για συζύγους,
• μεγαλύτερη επένδυση στους απογόνους,
• ευκολότερη μεταβίβαση πόρων,
• σταθερότερα ή τουλάχιστον περισσότερο προβλέψιμα νοικοκυριά.

Αλλά δεν υπάρχει μία θεωρία που να κλείνει την υπόθεση.

1. Η πρόταση των Henrich, Boyd και Richerson δίνει βάρος στην πολιτισμική επιλογή θεσμών που ευνοούσαν ολόκληρες κοινωνίες.
2. Οι Fortunato και Archetti δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη μεταβίβαση οικογενειακών πόρων και στην inclusive fitness.
3. Οι Ross και συνεργάτες δείχνουν ότι ακόμη και οι αλλαγές στη δομή της οικονομικής ανισότητας μπορούν να κάνουν τη μονογαμία συχνότερη χωρίς καν να απαιτείται κάποια κεντρική απαγόρευση της πολυγυνίας.
4. Και νεότερες ανασκοπήσεις μάς θυμίζουν ότι πρέπει να ξεχωρίζουμε συνεχώς:

• τι προκαλεί τι,
• τι αποτελεί ατομικό συμφέρον,
• τι συμφέρον οικογένειας,
• τι αποτέλεσμα αγοράς γάμου,
• και τι αποτέλεσμα κοινωνικού θεσμού.

Με δυο λόγια, δεν βρήκαμε τον έναν λόγο για τον οποίο κέρδισε η μονογαμία.

Πιθανότατα επειδή δεν υπήρξε ένας.

Και πότε μπορούμε να πούμε ότι τελικά κέρδισε;

Εξαρτάται από το τι εννοούμε όταν το λέμε.

• Αν εννοούμε, πότε εμφανίζεται σαφώς θεσμοποιημένος μονογαμικός γάμος στη δυτική ιστορική παράδοση;

Τον βρίσκουμε ήδη καλά εδραιωμένο στην κλασική Ελλάδα και αργότερα στη Ρώμη.

Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πότε και πώς έγινε αυτή η μετάβαση και δεν πρέπει να μπερδεύουμε αυτό το γεγονός με την ιδέα ότι "η Ελλάδα εφηύρε την ανθρώπινη μονογαμία" αν και πολύ διασκεδάζω όταν το λέω.

• Αν εννοούμε, πότε έγινε βαθιά ηθικός και θρησκευτικός θεσμός στη Δυτική Ευρώπη;

Η διαδικασία αρχίζει στην ύστερη αρχαιότητα και εξελίσσεται επί αιώνες. Μέχρι τον ύστερο 12ο και τον 13ο αιώνα η Δυτική Εκκλησία έχει πλέον αναπτύξει ένα πολύ ισχυρό και συστηματικό κανονικό δίκαιο του γάμου.

• Αν εννοούμε, πότε έγινε το κυρίαρχο νομικό μοντέλο μεγάλου μέρους του σύγχρονου κόσμου;

Πολύ αργότερα.

Η παγκόσμια εξάπλωση της θεσμικής μονογαμίας επιταχύνθηκε ιδιαίτερα τους τελευταίους αιώνες, μαζί με την ευρωπαϊκή πολιτική, οικονομική και αποικιακή επέκταση και την υιοθέτηση δυτικού τύπου νομικών θεσμών.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1950, η Ινδία για την πλειονότητα του πληθυσμού το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα, η μονογαμία δεν κέρδισε μία φορά. Κέρδισε σε στάδια.

Ως πρακτική υπήρχε πολύ παλιότερα.

Ως σαφής θεσμός ενός νόμιμου συζύγου τη φορά εδραιώθηκε νωρίς στον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Ως θρησκευτικά φορτισμένος και αυστηρά ρυθμισμένος θεσμός ενισχύθηκε δραματικά από τον δυτικό Χριστιανισμό.

Και ως παγκόσμια κυρίαρχο νομικό μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ αργότερα.

Και τελικά σε τι εξυπηρέτησε;

Αν έπρεπε να το συμπυκνώσουμε θα μπορούσαμε να πούμε ότι η μονογαμία αποδείχθηκε πολύ καλή στο να οργανώνει ένα σωρό πράγματα που δεν έχουν καμία σχέση με τον έρωτα.

• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Καταγωγή.
• Νοικοκυριά.
• Γονική επένδυση.
• Κατανομή συντρόφων.
• Κοινωνικές υποχρεώσεις.
• Διοικητική προβλεψιμότητα.
• Ήταν επίσης ένας θεσμός που κράτη, θρησκείες και κοινωνίες μπορούσαν σχετικά εύκολα να ορίσουν, να καταγράψουν και να επιβάλουν.

Και αυτό μοιάζει να είναι το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα.

Η μονογαμία δεν χρειάστηκε να αποδειχθεί η μοναδική φυσική ερωτική κατάσταση του Homo sapiens για να επικρατήσει.

Αρκούσε να γίνει, σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, ένα εξαιρετικά επιτυχημένο κοινωνικό σύστημα.

Κι έτσι ένας κανόνας που απλώς έλεγε "ένας νόμιμος σύζυγος τη φορά" κατάφερε τελικά να εξαπλωθεί σε τεράστιο μέρος του πλανήτη.

Τώρα...αν οι άνθρωποι που υπάγονταν σε αυτόν σταμάτησαν να κοιτάζουν, να επιθυμούν, να ερωτεύονται ή να πηδάνε και κανέναν τρίτο ξέμπαρκο;

Ε, ας μην απαιτούμε και θαύματα από έναν θεσμό.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

Για την ιδιαίτερη θέση της ελληνορωμαϊκής θεσμικής μονογαμίας στην παγκόσμια ιστορία του γάμου.

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker, Kim R. Hill, Mark V. Flinn & Ryan M. Ellsworth — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

Για το βάθος της ιστορίας του ανθρώπινου γάμου και την ποικιλία των συστημάτων σε κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3083418/

• Hillard Kaplan, Paul L. Hooper & Michael Gurven — The Evolutionary and Ecological Roots of Human Social Organization

Για τη σχέση παραγωγής, οικολογίας, πόρων, pair bonding και πολυγυνίας.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781874/

• Joseph Henrich, Robert Boyd & Peter J. Richerson — The Puzzle of Monogamous Marriage

Για την υπόθεση της πολιτισμικής εξάπλωσης της θεσμικής μονογαμίας και τις πιθανές κοινωνικές συνέπειές της. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3260845/

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

Για την εναλλακτική εξήγηση που δίνει βάρος στην κληρονομιά, στη διαίρεση πόρων και στην επένδυση στους απογόνους. 

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

• Cody T. Ross, Monique Borgerhoff Mulder, Seung-Yun Oh & Samuel Bowles — Greater Wealth Inequality, Less Polygyny: Rethinking the Polygyny Threshold Model

Για το "παράδοξο" ότι η μεγάλη οικονομική ανισότητα μπορεί σε ορισμένες αγροτικές κοινωνίες να συνδέεται με χαμηλότερη συνολική συχνότητα πολυγυνίας. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6073648/

Siwan Anderson & Chris Bidner — Integrating Economic and Evolutionary Approaches to Polygynous Marriage

Η σύγχρονη ανασκόπηση για τις οικονομικές και εξελικτικές εξηγήσεις της πολυγυνίας. Αυτή είναι η ανασκόπηση που είχα αποδώσει λανθασμένα στους Fortunato & Archetti. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10426005/

• Charles Donahue Jr. — Law, Marriage, and Society in the Later Middle Ages

Για το μεσαιωνικό κανονικό δίκαιο του γάμου και τη διαμόρφωση των κανόνων από τον ύστερο 12ο αιώνα και μετά. 

https://assets.cambridge.org/97805218/77282/excerpt/9780521877282_excerpt.htm

• David D’Avray — Papacy and Marriage, The Cambridge History of the Papacy

Για τη θεολογική εξέλιξη του δυτικού χριστιανικού γάμου, την απαγόρευση πολυγαμίας και διαζυγίου και τον συμβολισμό Χριστού–Εκκλησίας. 

https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-papacy/papacy-and-marriage/763B6F041D3B7FA1A00E7860341E66CD

• Jack Goody — The Development of the Family and Marriage in Europe

Για τη θεωρία ότι οι εκκλησιαστικοί περιορισμοί στους συγγενικούς γάμους, στον λεβιρατικό γάμο, στην υιοθεσία και σε άλλες οικογενειακές πρακτικές επηρέασαν τα ευρωπαϊκά συστήματα συγγένειας και τους τρόπους διατήρησης και μεταβίβασης της περιουσίας.

https://www.cambridge.org/core/books/development-of-the-family-and-marriage-in-europe/B2090AFDBA7748E625497D2328D30525

• Augustine of Hippo — The City of God, Book XV, Chapter 16

Για την ιδέα ότι η αποφυγή γάμων μεταξύ στενών συγγενών διευρύνει τους δεσμούς συγγένειας και συνδέει περισσότερες οικογένειες μεταξύ τους.

https://www.newadvent.org/fathers/120115.htm

• Fourth Lateran Council — Canon 50 (1215)

Για τον περιορισμό των απαγορευμένων βαθμών συγγένειας και αγχιστείας στον γάμο από τη Δυτική Εκκλησία, όταν το προηγούμενο σύστημα είχε γίνει εξαιρετικά εκτεταμένο.

https://sourcebooks.web.fordham.edu/basis/lateran4.asp

• Jonathan F. Schulz, Duman Bahrami-Rad, Jonathan P. Beauchamp & Joseph Henrich — The Church, Intensive Kinship, and Global Psychological Variation

Για την υπόθεση ότι οι οικογενειακές και γαμήλιες πολιτικές της Δυτικής Εκκλησίας συνέβαλαν μακροπρόθεσμα στην αποδυνάμωση των εντατικών συγγενικών δικτύων και για τις συσχετίσεις αυτής της ιστορικής διαδικασίας με μεταγενέστερες κοινωνικές και ψυχολογικές διαφορές.

https://historicalpsychology.fas.harvard.edu/assets/files/schulz-et-al.-2019-the-church-intensive-kinship-and-global-psychological-variation.pdf

• Christof Rolker — Kings, Bishops and Incest: Extension and Subversion of the Ecclesiastical Marriage Jurisdiction around 1100

Για την επέκταση της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας πάνω στους γάμους συγγενών γύρω στο 1100 και για τις διαφορετικές ιστορικές ερμηνείες σχετικά με το γιατί αναπτύχθηκαν τόσο εκτεταμένοι κανόνες συγγένειας.

https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-church-history/article/abs/kings-bishops-and-incest-extension-and-subversion-of-the-ecclesiastical-marriage-jurisdiction-around-1100/A858D9C0FC18DEEBD637741DBC64905F

Μονογαμικό ή πολυγαμικό;

Θα ήταν πολύ βολικό αν μπορούσαμε να αποφασίσουμε επιτέλους τι διάολο είναι ο άνθρωπος, να τον βάλουμε στο σωστό κουτάκι και να σταματήσουμε να ασχολούμαστε άλλο ως προς το ποιοί πάμε κόντρα στη "φύση" μας.

Μόνο που ο άνθρωπος έχει ένα επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό που μας κάνει να πλακωνόμαστε σε κάθε ευκαιρία γιατί δεν συνεργάζεται ιδιαίτερα με τα κουτάκια.

Και η επιστημονική απάντηση στο ερώτημα "είμαστε από τη φύση μας μονογαμικοί;" είναι πιο... Συμπεριληπτική ας πούμε.

Ξεκινάμε όπως πάντα με λεξιλόγιο και ορισμούς για να μιλάμε όλοι την ίδια γλώσσα.

Μονογαμία: ένας σύζυγος ή ένας βασικός σύντροφος κάθε φορά. Στην αυστηρή ανθρωπολογική/κοινωνιολογική χρήση αφορά κυρίως το σύστημα γάμου ή ζευγαρώματος: ένα άτομο ↔ ένα άτομο.

Πολυγυνία: ειδική μορφή πολυγαμίας όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους ταυτόχρονα. Δεν σημαίνει απλώς ότι κάνει σεξ με πολλές γυναίκες. Σημαίνει ότι υπάρχουν πολλαπλοί αναγνωρισμένοι συζυγικοί δεσμοί. Το αντίστροφο, μία γυναίκα με περισσότερους συζύγους, λέγεται πολυανδρία.

Πολυσυντροφικότητα: πολύ ευρύτερος και λιγότερο αυστηρός όρος. Σημαίνει ότι ένα άτομο έχει περισσότερους από έναν ερωτικούς ή/και σεξουαλικούς συντρόφους, χωρίς να προϋποθέτει γάμο. Μπορεί να περιλαμβάνει ανοιχτές σχέσεις, polyamory, άλλες μορφές συναινετικής μη μονογαμίας κ.λπ.

Άρα, πολύ χοντρικά:

Μονογαμία = ένας.

Πολυγυνία = ένας άνδρας, πολλές σύζυγοι.

Πολυσυντροφικότητα = περισσότεροι από ένας σύντροφοι, χωρίς να σημαίνει απαραίτητα γάμο.

Το κρίσιμο σε όλα αυτά είναι το consensual (ομοφωνία/συναίνεση). Δεν είναι ο αριθμός των συντρόφων που κάνει τη διαφορά, είναι αν οι εμπλεκόμενοι ξέρουν και έχουν συναινέσει στους όρους.

Άρα, ομοίως πολύ χοντρικά:

• πολλοί σύντροφοι + συναίνεση = πολυσυντροφικότητα / μη μονογαμία
• πολλοί σύντροφοι + κρυψίνοια = δειλία/απιστία 

Και το δεύτερο δεν γίνεται πιο sophisticated όσο κι αν βάζετε μπροστά το "είμαι πολυγαμικός τύπος". Γκέγκε; Μπράβο καμάρια μου.

Πάμε παρακάτω.

Ο άνθρωπος λοιπόν, δεν φαίνεται να είναι ούτε υποχρεωτικά μονογαμικό ούτε υποχρεωτικά πολυγαμικό είδος.

Είμαστε ένα είδος με πολύ ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους (pair bonds) αλλά ταυτόχρονα παρουσιάζουμε μεγάλη ποικιλία στις στρατηγικές ζευγαρώματος. Οι ανθρώπινοι δεσμοί ζεύγους θεωρούνται σημαντικό χαρακτηριστικό της εξελικτικής μας ιστορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει ένα και μοναδικό ανθρώπινο σύστημα ζευγαρώματος.

Με απλά λόγια;

Το χαρακτηριστικό μας δεν φαίνεται να είναι ούτε η μονογαμία, ούτε η πολυγαμία...

Πάμε να ξεμπερδέψουμε λίγο τις λέξεις.

Στην καθημερινή γλώσσα λέμε "πολυγαμικός" για κάποιον που έχει ή επιθυμεί περισσότερους σεξουαλικούς συντρόφους.

Στην ανθρωπολογία όμως η polygamy αφορά κυρίως συστήματα γάμου στα οποία ένα άτομο μπορεί να έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Η συχνότερη μορφή είναι η πολυγυνία (polygyny), όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους. Πολύ σπανιότερη είναι η πολυανδρία (polyandry), όπου μία γυναίκα έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Και εδώ έχουμε ένα ωραίο ανθρωπολογικό εύρημα.

Στο Standard Cross-Cultural Sample, που περιλαμβάνει 186 κοινωνίες, περίπου το 82% έχει ταξινομηθεί ως κοινωνίες που επιτρέπουν την πολυγυνία, το 17% ως μονογαμικές και περίπου το 1% ως πολυανδρικές.

Οπότε έρχεται εύκολα ο τίτλος στο πρωτοσέλιδο:

Ακούσατε, ακούσατε! Η επιστήμη έδειξε ότι ο άνθρωπος είναι πολυγαμικός!

Τότε γιατί δεν το πέτυχα σε κανένα πρωτοσέλιδο;

Γιατί αυτή η ερευνα απέδειξε ότι πολλές ανθρώπινες κοινωνίες επιτρέπουν την πολυγυνία. Όχι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι μέσα σε αυτές έχουν πράγματι περισσότερους συζύγους.

Μάλιστα, ακόμη και σε πολλές κοινωνίες όπου η πολυγυνία επιτρέπεται, η μεγάλη πλειονότητα των ανδρών καταλήγει στην πράξη σε έναν γάμο κάθε δεδομένη στιγμή. Να το πω το σεξιστικό μου; Οχι. Θα συνεχίσω. Η απόκτηση περισσότερων συζύγων συνδέεται συχνά με πλούτο και κοινωνική θέση, επειδή πολλαπλές οικογένειες σημαίνουν και πολλαπλές απαιτήσεις σε πόρους.

Άλλο λοιπόν να επιτρέπεται να έχεις πολλές συζύγους (άμα σου βαστάει).

Και άλλο να έχεις πολλές συζύγους κυριολεκτικά.

Οι στατιστικές, όπως και οι άνθρωποι, θέλουν λίγο ξεπακετάρισμα πριν τις χρησιμοποιήσεις.

Ποιό περίεργο ζώον είναι αυτό που φτιάχνει ζευγάρια;

Ακούστε τωρα ένα χαρακτηριστικό του ανθρώπου.

Δεσμευόμαστε οι μαλάκες. Δεν το ελέγχουμε.

Δημιουργούμε ιδιαίτερους και συχνά μακροχρόνιους δεσμούς με συγκεκριμένους συντρόφους. Αυτό το pair bonding φαίνεται ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη εξέλιξη, μαζί με τη συνεργατική φροντίδα των παιδιών και την εκτεταμένη κοινωνική συνεργασία.

Και έχει λογική. Σκεφτείτε το λίγο.

Το ανθρώπινο παιδί είναι περίπου μια μικρή βιολογική οικονομική καταστροφή! Γεννιέται εξαιρετικά εξαρτημένο και χρειάζεται τροφή, προστασία, φροντίδα και εκπαίδευση για πάρα πολλά χρόνια. 

Η συνεργασία στην ανατροφή απογόνων επομένως έχει μεγάλη εξελικτική αξία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να πούμε απλοϊκά ότι οι απόγονοί μας είναι απαιτητικοί, άρα εξελίχθηκε η μονογαμία.

Για την εξέλιξη των ανθρώπινων δεσμών ζεύγους έχουν προταθεί διαφορετικοί και πιθανότατα αλληλεπικαλυπτόμενοι μηχανισμοί:

• πατρική και μητρική επένδυση,
• παροχή πόρων,
• επιλογή συντρόφου,
• ανταγωνισμός,
• δημογραφικές και οικολογικές συνθήκες.

Δεν διαθέτουμε μία και μοναδική ιστορία που να εξηγεί τα πάντα. Και αυτό είναι σημαντικό να το λέμε, επειδή η εξελικτική ψυχολογία έχει μια μικρή αδυναμία στις ωραίες ιστορίες που αρχίζουν με "Οι πρόγονοί μας..." και τελειώνουν σαν να ήμασταν όλοι εκεί κρυμμένοι πίσω από την κουρτίνα και κρατούσαμε τα πρακτικά.

Ωραία. Άρα είμαστε μονογαμικοί! Να δω νετφλιξ τώρα;

Ωπ ωπ ωπ... Όχι τόσο γρήγορα. Μείνε λίγο μαζί μου ακόμη.

Ο δεσμός ζεύγους δεν συνεπάγεται ένα μοναδικό και άκαμπτο σύστημα ζευγαρώματος.

Ο άνθρωπος είναι η τέλεια, η απόλυτη διαφήμιση της μεταβλητότητας.

Στην ανθρωπολογική και ιστορική καταγραφή βρίσκουμε μονογαμία, πολυγυνία, σπανιότερα πολυανδρία, διαζύγιο, επαναγάμους και διαδοχικούς μακροχρόνιους δεσμούς. Και ακόμη ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιήσει διαφορετικές στρατηγικές σε διαφορετικές περιόδους της ζωής του.

Μπορεί να έχει πολλούς συντρόφους σε μια περίοδο, έναν μακροχρόνιο σύντροφο σε κάποια άλλη, να χωρίσει και αργότερα να δημιουργήσει έναν νέο μακροχρόνιο δεσμό.

Η λεγόμενη σειριακή μονογαμία είναι ίσως το πιο γνώριμο παράδειγμα:

Ένας σύντροφος κάθε φορά παιδιά μην μπλέκουμε και τα ονόματα.

Όχι απαραίτητα ένας σύντροφος για πάντα.

Έτσι σας ακούγεται καλύτερα;

Και η ανατομία μας; Δεν μπορεί να λύσει το μυστήριο;

Το έχουν προσπαθήσει. Αλλά αντί για ετυμηγορία, πήραμε ενδείξεις.

Η διαφορά μεγέθους μεταξύ ανδρών και γυναικών, κυνόδοντες, μέγεθος όρχεων, χαρακτηριστικά του σπέρματος και διάφοροι άλλοι δείκτες έχουν χρησιμοποιηθεί για να βγάλουμε συμπεράσματα σχετικά με τον ανταγωνισμό για συντρόφους και τα προγονικά ανθρώπινα συστήματα ζευγαρώματος.

Όλα αυτά μπορούν να δώσουν ενδείξεις. Κανένα όμως δεν είναι ένα βιολογικό Tinder που γράφει: Homo sapiens - relationship status: Monogamous.

Η ανθρώπινη εξελικτική ιστορία δεν ανακατασκευάζεται με ασφάλεια από ένα ανατομικό χαρακτηριστικό.

Οπότε όταν βλέπουμε κάποιον να λέει ότι το μέγεθος των όρχεων αποδεικνύει ότι είμαστε πολυγαμικοί ή ότι ο σεξουαλικός διμορφισμός αποδεικνύει ότι είμαστε μονογαμικοί, καλό είναι να κρατάμε μικρό καλάθι.

Η πραγματικότητα είναι πιο μπερδεμένη.

...Ως συνήθως.

Αν λοιπόν είμαστε τόσο ευέλικτοι, γιατί "κέρδισε" η μονογαμία;

Εδώ γίνεται ενδιαφέρουσα η συζήτηση (έστω... ο μονόλογος που κάνω στο κεφάλι μου, σκάστε) γιατί υπάρχει μια φαινομενική αντίφαση.

Στην ανθρωπολογική καταγραφή οι περισσότερες κοινωνίες έχουν επιτρέψει κάποια μορφή πολυγυνίας. Σήμερα όμως η θεσμική μονογαμία είναι το κυρίαρχο νομικό μοντέλο στις περισσότερες ανεπτυγμένες κοινωνίες.

Γιατί; Τι συνέβη;

Πρώτα απ' όλα, ας ξεχωρίσουμε κάτι θεμελιώδες.

Άλλο το πώς οργανώνει μια κοινωνία τον γάμο και άλλο το αν οι άνθρωποί της κάνουν ποτέ σεξ έξω από αυτόν.

Η μονογαμία δεν χρειάζεται να εξαλείψει κάθε παράλληλη σεξουαλική συμπεριφορά για να λειτουργεί ως θεσμός.

Ο γάμος ιστορικά δεν οργανώνει μόνο ποιος κοιμάται με ποιον.

• Οργανώνει νοικοκυριά.
• Παιδιά.
• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Συγγένειες.
• Υποχρεώσεις.
• Μεταβίβαση πόρων.

Και τότε ένας νόμιμος σύζυγος κάθε φορά μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο σύστημα ακόμη κι αν κάποιοι από τους ανθρώπους που ζουν μέσα σε αυτό το σύστημα κατά καιρούς ξενοπηδάνε (tres chic!) και κάπου αλλού.

Ο θεσμός δεν χρειάζεται να ελέγχει την επιθυμία. Δεν είναι αυτή η δουλειά του. Χρειάζεται να οργανώνει σχετικά προβλέψιμα την κοινωνική ζωή.

Και μπορεί η μονογαμία να είχε πλεονεκτήματα για ολόκληρες κοινωνίες;

Υπάρχει μια υπόθεση γι' αυτό.

Σύμφωνα με μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης, η επιβολή μονογαμικού γάμου μπορεί σε ορισμένες συνθήκες:

να μειώνει τον ανταγωνισμό μεταξύ ανδρών για πολλές συζύγους, 

να περιορίζει μεγάλες ανισότητες στην πρόσβαση σε γάμο και 

να μεταφέρει μεγαλύτερο μέρος της ανδρικής προσπάθειας από την αναζήτηση επιπλέον συντρόφων προς το νοικοκυριό και τα παιδιά (ΧΑ, τους παγίδευσαμε!). 

Έχουν επίσης προταθεί επιδράσεις στην κοινωνική σταθερότητα, στις επενδύσεις στους απογόνους και στην οικονομική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Αυτά είναι επιστημονικές υποθέσεις με υποστηρικτικά δεδομένα, όχι κάποιος οριστικός νόμος που λέει:

πολυγαμία = χάος,

μονογαμία = πολιτισμός.

Νεότερες ανασκοπήσεις επισημαίνουν ότι οι σχέσεις μεταξύ πολυγυνίας, ανταγωνισμού, ανισότητας και κοινωνικών αποτελεσμάτων είναι σύνθετες και ότι ορισμένες προβλέψεις δεν έχουν επιβεβαιωθεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις μελέτες.

Και φυσικά οι ίδιοι οι άνθρωποι που θα έχαναν από την πολυγυνία είχαν λόγους να προτιμήσουν περιορισμούς της.

Τι εννοεί ο ποιητής;

Εννοεί ότι αν οι πολύ πλούσιοι ή ισχυροί μπορούν να συγκεντρώνουν πολλούς συζύγους, οι λιγότερο ισχυροί άνδρες έχουν προφανώς διαφορετικό συμφέρον. Που πας ρ3 μπιυρδα Καραβάγγο ένα πράγμα.

Αλλά ούτε οι γυναίκες (όχι πως τις ρώτησε κανείς) αποτελούν ενιαίο μπλοκ συμφερόντων. Ανάλογα με τους πόρους, τη θέση, τις διαθέσιμες επιλογές και την κοινωνική οργάνωση, τα πιθανά οφέλη και κόστη της πολυγυνίας αλλάζουν.

Οι κοινωνικοί θεσμοί σπανίως δημιουργούνται επειδή αυτό ήθελαν όλοι. Δημιουργούνται μέσα από συγκρούσεις συμφερόντων, εξουσία, οικονομία, θρησκεία και ιστορική συγκυρία. Το ξέρουμε; Το ξέρουμε. Κι αν δεν το ξέραμε, το μάθαμε.

Και εδώ μπαίνει η Ιστορία

Η θεσμική μονογαμία που σήμερα μας φαίνεται σχεδόν αυτονόητη δεν έπεσε από τον ουρανό ούτε προέκυψε αυτομάτως από τα γονίδιά μας.

Οι ρίζες του δυτικού μοντέλου βρίσκονται ήδη στην κλασική Ελλάδα και στη Ρώμη. Αργότερα ο Χριστιανισμός διαμόρφωσε και επέβαλε ένα πολύ συγκεκριμένο πρότυπο γάμου, και στη συνέχεια τα ευρωπαϊκά κράτη ανέλαβαν σταδιακά όλο και μεγαλύτερο μέρος της νομικής ρύθμισης του γάμου.

Με την παγκόσμια πολιτική και οικονομική επέκταση της Ευρώπης, το συγκεκριμένο μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τον τόπο όπου είχε διαμορφωθεί.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε νομικά την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1953, η Ινδία (για την πλειονότητα των πολιτών) το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα η σημερινή παγκόσμια κυριαρχία της μονογαμίας δεν είναι απλώς μέτρηση της ας πούμε... φυσικής ανθρώπινης προτίμησης.

Είναι επίσης αποτέλεσμα πολιτισμικής διάδοσης, νόμων, θρησκειών και κρατικών θεσμών.

Και αυτό αλλάζει την ερώτηση σε:

- Αφού σήμερα οι περισσότεροι παντρεύονται μονογαμικά, μήπως αυτό αποδεικνύει ότι είμαστε φυσικά μονογαμικοί;

Όχι.

Αποδεικνύει ότι ένα συγκεκριμένο σύστημα γάμου αποδείχθηκε ιστορικά εξαιρετικά επιτυχημένο στο να εξαπλώνεται και να θεσμοποιείται.

Δεν είναι το ίδιο πράγμα, Ε;

Και τότε γιατί υπάρχει ακόμη το "σπορ της ξεπέτας";

Επειδή θεσμικό σύστημα και η ανθρώπινη σεξουαλική ψυχολογία δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Η εξωσυντροφική σεξουαλική συμπεριφορά εμφανίζεται σε πολλούς πολιτισμούς, ακόμη και εκεί όπου υπάρχουν ισχυρές κοινωνικές απαγορεύσεις εναντίον της. Σε διαπολιτισμικά δεδομένα βρίσκουμε κοινωνίες όπου το εξωσυζυγικό σεξ είναι συχνό παρά την ύπαρξη κανόνων που το καταδικάζουν.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι επιδίδονται στο συγκεκριμένο σπορ.

Οι εκτιμήσεις διαφέρουν αρκετά ανάλογα με τον πληθυσμό, τον ορισμό της απιστίας και τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η έρευνα. 

Σε μεγάλη μετα-ανάλυση 305 μελετών, με περισσότερους από 500.000 συμμετέχοντες από 47 χώρες, η σταθμισμένη εκτίμηση για σεξουαλική απιστία κάποια στιγμή στη ζωή ήταν περίπου 17,5%. Τα δεδομένα όμως προέρχονταν δυσανάλογα από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, άρα δεν έχουμε λόγο να αντιμετωπίσουμε το 17,5% ως κάποια παγκόσμια ανθρώπινη σταθερά. Αν με ρωτάτε, και σιγά μην έλεγαν την αλήθεια. Άλλο θέμα αυτό.

Και εδώ η καχυποψία μου δεν αποδεικνύεται εντελώς αντιεπιστημονική. Οι αναφερόμενοι αριθμοί αλλάζουν ακόμη και ανάλογα με τον τρόπο που τίθεται η ερώτηση και με το πόσο ιδιωτικά μπορούν να απαντήσουν οι συμμετέχοντες.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η εξωσυζυγική πατρότητα είναι στις περισσότερες καλά μελετημένες δυτικές ομάδες πολύ χαμηλότερη (γύρω στο 1–2%) αν και υπάρχουν πληθυσμοί με εντυπωσιακά μεγαλύτερα ποσοστά, πράγμα που μας θυμίζει ξανά ότι η ανθρώπινη ποικιλότητα είναι τεράστια.

Εδώ βέβαια δεν έχω το θέμα "σιγά μην είπαν την αλήθεια", γιατί οι σχετικές εκτιμήσεις βασίζονται σε γενετικά δεδομένα. Και για να μην αρχίσουμε πάλι να φτιάχνουμε καθολικούς κανόνες, σε μελέτη στους Himba της Ναμίμπια η εκτίμηση της εξωσυζυγικής πατρότητας έφτασε περίπου στο 48%.

Ο Homo sapiens ξαναπετάχτηκε από το κουτάκι που πήγαμε να τον βάλουμε.

Άρα ο άνθρωπος μπορεί να διατηρεί θεσμούς μονογαμικού γάμου ενώ μέρος του πληθυσμού αποκλίνει σεξουαλικά από αυτούς.

Καμία αντίφαση.

Ο ένας μηχανισμός οργανώνει κοινωνίες.

Ο άλλος αφορά ανθρώπινες επιθυμίες και επιλογές.

Και φυσικά αλληλεπιδρούν, αλλά επίσης δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Και τελικά τι σημαίνει "φυσικό";

Ρωτάμε "Ποιο είναι το φυσικό σύστημα για τον άνθρωπο;" σαν να πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει μόνο ένα. Αλλά η δυνατότητα ενός οργανισμού να τροποποιεί τη συμπεριφορά του ανάλογα με τις κοινωνικές και οικολογικές συνθήκες είναι και αυτή βιολογικό χαρακτηριστικό.

Λέγεται συμπεριφορική πλαστικότητα.

Ο πολιτισμός δεν είναι κάποιο ξένο πράγμα που ήρθε και έπεσε πάνω στη "φύση" μας.

Ο πολιτισμός είναι κάτι που παράγει ένα βαθιά κοινωνικό ζώο, και στη συνέχεια αυτός ο πολιτισμός επηρεάζει τη συμπεριφορά του.

Οπότε:

- Η πολυγαμία είναι αφύσικη;

Όχι.

- Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του μονογαμικός;

Πάλι όχι ως καθολική περιγραφή.

Και μάλιστα ακόμη κι αν αύριο βρίσκαμε αδιάσειστα στοιχεία ότι οι περισσότεροι πρόγονοί μας ζευγάρωναν με έναν συγκεκριμένο τρόπο, αυτό δεν θα μας έλεγε τι πρέπει να κάνουμε σήμερα.

Η επιθετικότητα είναι φυσική.

Ο ανταγωνισμός είναι φυσικός.

Η συνεργασία επίσης είναι φυσική.

Το "φυσικό" δεν σημαίνει αυτομάτως καλό, ηθικό ή επιθυμητό.

Η εξέλιξη περιγράφει. Δεν νομοθετεί.

Οπότε, για τελευταία φορά: τι ον είναι ο άνθρωπος;

Αν θέλουμε την πιο έντιμη επιστημονικά απάντηση:

Ένα εξαιρετικά κοινωνικό, συμπεριφορικά ευέλικτο πρωτεύον με ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους και περισσότερες από μία δυνατές στρατηγικές ζευγαρώματος.

Λίγο μεγάλο για μπλουζάκι, το παραδέχομαι.

Ας το κάνουμε μικρότερο:

Ευέλικτο. (Σας έφτιαξα. Μπαίνει και σε κούπα)

Δεν είμαστε κρυφά πολυγαμικοί που μας φυλάκισε ο πολιτισμός στη μονογαμία. Την εξασκούν όσοι θέλουν, με μεγάλη ευχέρεια μάλιστα. Δεν κρίνω. Παρατηρώ.

Ούτε γεννημένοι μονογαμικοί είμαστε που κατά καιρούς παρεκκλίνουμε από τη φυσική μας κατάσταση.

Η ικανότητα δημιουργίας σταθερού ζεύγους είναι ανθρώπινη.

Η δυνατότητα διαφορετικών στρατηγικών ζευγαρώματος επίσης είναι ανθρώπινη.

Η σειριακή αλλαγή μεταξύ τους είναι ανθρώπινη.

Και η κατασκευή κοινωνικών θεσμών που ρυθμίζουν όλα τα παραπάνω είναι (ίσως περισσότερο από οτιδήποτε άλλο) ανθρώπινη.

Ψάχνουμε λοιπόν επίμονα να βρούμε σε ποιο κουτάκι ανήκει ο άνθρωπος.

Και ο άνθρωπος, όπως συνήθως, έχει ήδη βγει από το κουτάκι και κάνει βόλτες.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker et al. — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20069721/

• Laura Fortunato — Reconstructing the History of Marriage Strategies in Indo-European-Speaking Societies: Monogamy and Polygyny

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21453006/

 Κάποιος μου είχε πει πριν από μερικούς μήνες:

"Όποιος δεν με εκτίμησε χοντρό, δεν με αξίζει αδύνατο."

Χαμογέλασα, συμφώνησα και το κράτησα κάπου στο πίσω μέρος του μυαλού μου, αν και ήξερα πολύ καλά τι εννοούσε.

Δεν είναι η πρώτη φορά που χάνω πολλά κιλά. Στα 27 μου είχα χάσει περίπου σαράντα. Είχα δει και τότε τον κόσμο να αλλάζει εντελώς θέση και στάση απέναντί μου. Περισσότερα βλέμματα, περισσότερα χαμογελαστά πρόσωπα, περισσότερη προθυμία για κουβέντα ή εξυπηρέτηση, περισσότερη κοινωνικότητα από ανθρώπους που μέχρι πρότινος δεν είχαν ανακαλύψει καν ότι διαθέτω προσωπικότητα.

Και δεν μιλάω μόνο για άντρες. Κάποιες γυναίκες το ίδιο.

Λες και η παρέα μαζί μου τις προσέβαλλε κάπως. Λες και η κοινωνική συναναστροφή με χοντρή γυναίκα άφηνε λεκέ που μετά δεν φεύγει με τίποτα.

Αλλά μωρέ, στα 27, όλο αυτό το καραγκιοζιλίκι το εισπράττεις διαφορετικά. Ή τουλάχιστον εγώ το εισέπραττα αλλιώς γιατί ήμουν "διψασμένη" και έβλεπα όλη αυτή την προσοχή περισσότερο ως μέρος του γενικότερου τοπίου. Δεν είχα ακόμη αρκετά χρόνια παρατήρησης ανθρώπων και συμπεριφορών στην πλάτη μου, ούτε κατασταλαγμένη γνώμη για αυτά που άγγιζαν ευαίσθητα για μένα δεδομένα. Τζιζ.

Έτσι καταλήγεις λοιπόν εύκολα να χαίρεσαι περισσότερο με την αποδοχή που ξαφνικά κερδίζεις (ενώ πριν δεν είχες) και αναρωτιέσαι λιγότερο γιατί δεν την είχες πριν.

Στη δική μου περίπτωση, βέβαια, δεν χρειαζόταν και πολλή φαντασία για να καταλάβω τι έφταιγε. Μου το έλεγαν.

— Καλά, τώρα που έγινες μουνάρα σε κυκλοφορώ άνετα…

— Τι καλή που είσαι τώρα όπως πρέπει. Ευτυχώς που έχασες τα κιλά. Να βρεις και κάποιον να φτιάξεις τη ζωή σου.

Και μέχρι κι από διευθύντρια είχα ακούσει το αμίμητο:

— Είσαι υπέροχη τώρα. Και να σου πω την αλήθεια; Αν δεν μου έλεγε η προϊσταμένη σου ότι είσαι τόσο καλή στη δουλειά σου και αν δεν είχα στο μυαλό μου ότι κλεισμένη στο εργαστήριο θα είσαι και δεν θα σε βλέπουν και πολύ, δεν θα σε κρατούσα.

Ναι. Αυτό ειπώθηκε σε εργαζόμενη για τη δουλειά της!

Δεν θα σε κρατούσα στη δουλειά αν δεν ήσουν τόσο καλή και τόσο κρυμμένη.

Οπότε όχι, δεν ανακάλυψα τώρα ότι το βάρος επηρεάζει τον τρόπο που μας βλέπουν. Το είχα μάθει πολύ νωρίς και μάλιστα χωρίς ιδιαίτερες λεπτότητες.

Αλλά στα 27 δεν ήθελα να αφήσω αυτή τη διαπίστωση να μου χαλάσει την απόλαυση της αποδοχής που ξαφνικά γίνουν αποδέκτης. Βλέπετε, η στέρηση για να χορτάσει κάνει εύκολα συμβιβασμούς. Νομός κυριολεκτικος και μεταφορικός.

Τώρα όμως το βλέπω πεντακάθαρα και πολύ διαφορετικά. 

Δεν έχω ανάγκη να με δείτε. Σας έχω δει εγώ πρώτη.

Είκοσι πέντε κιλά κάτω και ξαφνικά στη δουλειά έχει περισσότερες "καλησπέρες". Άνθρωποι που μέχρι πριν λίγο καιρό περνούσαν δίπλα μου με την κοινωνική θέρμη ανθρώπου που προσπερνά τον πυροσβεστήρα στη γωνία, τώρα σταματούν για ψιλή κουβέντα. Κάποια "Μαρία" έγιναν ξαφνικά "Μαράκι μου", κάποια αγγίγματα χωρίς λόγο στην πλάτη και κάποια φιλικά χτυπήματα στον ώμο έκαναν την εμφάνιση τους.

Και σε εμένα, που δεν είμαι και πολύ του αγγίγματος, αυτά αμέσως καταγράφονται και μετά κατηγοριοποιούνται αυτόματα από το νευρικό μου σύστημα! Οπότε από ανθρώπους που δεν ξέρω καλά ή δεν περιμένω να με ακουμπήσουν σημάνει συναγερμός.

ΕΙΣΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΜΑΣ ΧΩΡΟ. MAYDAY. MAYDAY.

Τις τελευταίες εβδομάδες, λοιπόν, άλλοι περνούν απλώς για να πουν ένα γειά στο "Μαράκι" και άλλοι ανακάλυψαν ξαφνικά ότι είμαι αστεία, ευχάριστη και καλή παρέα και άλλοι ότι μπορούμε, λέει, να πάμε και για τσίπουρα.

Μα τι τιμή κι αυτή, ειλικρινά! Δακρύζω από συγκίνηση.

Και τι απίστευτη σύμπτωση που η προσωπικότητά μου άνθισε ακριβώς την ίδια περίοδο που μίκρυνε ο κώλος μου.

Δεν θα πω ψέματα. Με εκνευρίζει. Και όχι περισσότερο απ’ όσο με κολακεύει.

Δεν με κολακεύει καθόλου. Με εκνευρίζει και τέλος.

Δεν νιώθω καν εκείνη την "αποδοχή" που ένιωθα στα 27.

Γιατί δεν μιλάω ότι ξαφνικά κάποιοι με βρίσκουν πιο ελκυστική. Εκεί δεν έχω απολύτως κανένα πρόβλημα. Αν μου πεις "τώρα μου αρέσεις περισσότερο", πάσο. Ειλικρινές, καθαρό και σκέτο. Η έλξη επηρεάζεται από την εμφάνιση. Πάντα επηρεαζόταν και πάντα θα επηρεάζεται. Δεν ανακάλυψα σήμερα ούτε την Αμερική ούτε τα γεννητικά όργανα.

Αυτό που με ενοχλεί είναι κάτι άλλο.

Γιατί μαζί με την έλξη αναβαθμίστηκε ξαφνικά και η κοινωνική μου αξία;

Γιατί τώρα αξίζω περισσότερη κουβέντα;

Γιατί τώρα αξίζω στάση για χαιρετούρες;

Γιατί τώρα αξίζω ενδιαφέρον, χαβαλέ, πρόσκληση για τσίπουρα;

Τι ακριβώς άλλαξε;

Να πω και κάτι γελοίο; 

Εκατό κιλά άνθρωπος είμαι. Δεν λες ότι ξαφνικά πέρασα και στην απέναντι όχθη και μπήκα στην κατηγορία "φάε κάτι κορίτσι μου, θα πέσεις κάτω". Ούτε απέκτησα ξαφνικά κανένα κοινωνικώς εγκεκριμένο σώμα.

Απλώς έγινα λιγότερο χοντρή. Πράγμα που κάνει όλη την ιστορία ακόμη πιο γελοία. Γιατί τελικά δεν υπάρχει καν κάποιο όριο όπου ξαφνικά νε μεταμορφώνει από "αόρατη" σε "άξια για μια καλησπέρα".

Απλώς φαίνεται ότι όσο το σώμα πλησιάζει περισσότερο εκεί που κάποιοι θεωρούν ότι πρέπει να βρίσκεται, τόσο φαίνεται να ξεπαγώνει και η συμπεριφορά τους.

Τι καλά!

Είκοσι πέντε κιλά λιγότερα και ανέβηκα ήδη στη Β' Εθνική της άτυπης κοινωνικής κατάταξης. Ξεπάγωσαν οι καλοχαιρέτες, εμφανίστηκαν τα αγγίγματα, άνοιξαν οι προσκλήσεις και οι προσφωνήσεις.

Και τι οργανωμένο σύστημα! 

Ανθρώπινη ζεστασιά με κλιμακωτή χρέωση ανά κιλό.

Εγώ όμως είμαι η ίδια όπως εφτά μήνες πριν.

Ίδια δουλειά κάνω.

Τα ίδια αστεία λέω.

Τις ίδιες ιδιοτροπίες έχω.

Τα ίδια πράγματα μου τραβάνε το ενδιαφέρον.

Την ίδια σαχλαμάρα κουβαλάω.

Το ίδιο βρίζω σαν νταλικέρης.

Αν μη τι άλλο, απλώς εφτά μήνες μεγαλύτερη είμαι. Δεν άλλαξε δα και τόσο η προσωπικότητά μου.

Και στα 25–30 μας, πες στο διάολο να πάει. Τόσα καταλαβαίναμε, τόσα κάναμε. Όλοι λίγο πολύ ηλίθιοι ήμασταν.

Τώρα όμως; Στα πενήντα μας πάλι το ίδιο;

Και με σοκάρει που ειλικρινά πίστευα πως όσοι δεν μου μιλούσαν ιδιαίτερα ήταν επειδή απλώς χέστηκαν για την ύπαρξή μου όσο είχα χεστεί κι εγώ για τη δική τους. Και μου φαινόταν απολύτως φυσιολογικό όλο αυτό το "χέσε μέσα".

Δεν χρειάζεται να γίνουμε φίλοι. Δεν χρειάζεται καν να συμπαθιόμαστε. Να συνεργαζόμαστε αποτελεσματικά χρειάζεται μόνο.

Αλλά τώρα που βλέπω ανθρώπους να αλλάζουν ξαφνικά τόνο, οικειότητα και προθυμία, αρχίζω να αναρωτιέμαι μήπως τελικά δεν ήταν απλή αμοιβαία αδιαφορία.

Μήπως απλώς τότε, για εκείνους, δεν άξιζα τόση κοινωνική θέρμη και τώρα ξαφνικά την αξίζω.

Ε, λοιπόν, έχω νέα.

Δεν τη χρειάζομαι.

Δεν την θέλω.

Δεν την έχω ανάγκη.

Δεν περίμενα στην ουρά για να εγκριθεί η αίτησή μου για κανενός την καλησπέρα.

Δεν υπέφερα επειδή ο τάδε δεν περνούσε να μου πει "Τι γίνεται Μαράκι μου; Τι κάνεις;"

Δεν καθόμουν σπίτι τα βράδια κοιτάζοντας τη βροχή στο τζάμι, αναρωτώμενη πότε επιτέλους θα με καλέσει κάποιος από τους "δημοφιλείς" της επιχείρησης για "ποτάρες".

Μια χαρά ζούσα.

Και τώρα που εγκρίθηκε, λέει, η κοινωνική μου αναβάθμιση επειδή μίκρυνε το σώμα μου, συγγνώμη κιόλας, αλλά βάλτε την αποδοχή σας... Αλλού και μην μου την μοστράρετε.

Δεν με πειράζει να με θεωρεί κάποιος όμορφη ή άσχημη. Όλοι έχουμε αισθητικές προτιμήσεις.

Με εντυπωσιάζει όμως το πόσο εύκολα η αισθητική προτίμηση ξεχειλώνει και μετατρέπεται σε κοινωνική αποδοχή. Επηρεάζει δηλαδή ακόμη και την προθυμία κάποιων να μιλήσουν σ’ έναν άνθρωπο που δεν θεωρούν αρκετά ελκυστικό; Στα 50 μας;! Αλήθεια τώρα;!

Ξαφνικά δεν είμαι απλώς πιο "εύκολη στο μάτι", που λένε και οι φίλοι μας οι Αγγλοσάξονες, και αυτομάτως γίνομαι ΚΑΙ πιο ενδιαφέρουσα...

ΚΑΙ πιο αστεία...

ΚΑΙ πιο κατάλληλη για παρέα...

ΚΑΙ τελικά πιο άξια για εκείνη την καλησπέρα που προηγουμένως, προφανώς, κόστιζε πολύ.

Και να σας πω και κάτι άλλο;

Δεν με ένοιαζε τότε. Δεν με νοιάζει ούτε τώρα. Εγώ με το ζόρι λέω "καλημέρα". Σοβαρά τώρα;!

Και φτύνω κατάμουτρα και την "υπό αισθητικές προϋποθέσεις" αξιολόγηση ενός ολόκληρου ανθρώπου, όταν αυτή εκφράζεται μέσω ενός small talk, μιας καλησπέρας και, έτσι για κερασάκι, ενός "Να κανονίσουμε, Ε; Μη με γράψεις!"

Και τώρα θυμήθηκα πάλι εκείνη τη φράση:

"Όποιος δεν με εκτίμησε χοντρό, δεν με αξίζει αδύνατο."

Μόνο που εγώ αδύνατη δεν είμαι. Κι όμως οι καλησπέρες ήρθαν ήδη. Γι'αυτό και σήμερα θα την άλλαζα λίγο για να τη φέρω στα μέτρα μου.

Δεν ασχολούμαι καν με το ποιος με αξίζει. Δεν με αφορά να αξίζω σε κάποιον. Ο χειρότερος κριτής αποδεικνύεται ο εαυτός μου και με αυτόν έχω ήδη προβλήματα αποδοχής. Δεν θα πάρω κι εξωτερικούς συνεργάτες.

Και μπορεί να μη θυμάμαι ούτε πού πάρκαρα, αλλά είμαι τέτοιο αναποδογέννημα που κάτι τέτοιες αλλαγές και τις εντοπίζω και τις θυμάμαι.

Θυμάμαι ποιος και πώς μου μιλούσε όταν ήμουν 25 κιλά πάνω.

Θυμάμαι ποιος με ρωτούσε τι κάνω και πώς είμαι, πώς την παλεύω και πώς περνούσα στην ζωή μου, ακόμη κι αν δεν τον ένοιαζε πραγματικά. Small talk κάναμε, να περάσει η βάρδια.

Θυμάμαι όμως και ποιος ανακάλυψε ξαφνικά ότι είμαι συμπαθητική, αστεία και κατάλληλη για κοινωνική συναναστροφή κάπου ανάμεσα στα μείον 20 και στα μείον 25 κιλά.

Και εν τέλει, χαίρομαι που ολοκληρώθηκε επιτυχώς η αξιολόγηση και η αίτησή μου για κοινωνική αποδοχή εγκρίθηκε. Μπορώ να παραλάβω το αγαλματίδιο και να δεχτώ πλέον καλησπέρες, χτυπήματα στον ώμο, υποκοριστικά και προσκλήσεις για εξόδους.

Μόνο που υπάρχει ένα μικρό διοικητικό πρόβλημα. Δεν είχα υποβάλει ποτέ αίτηση. 

Οπότε την καθυστερημένη σας έγκριση μπορείτε να την αρχειοθετήσετε εκεί που ξέρετε.

Εγώ θα κρατήσω μόνο μία πληροφορία.

Πόσα κιλά μου κόστισε μια καλησπέρα σας που δεν ζήτησα.

Ξέραμε ότι υπήρχαν.
Ξέραμε ότι ήταν στενοί συγγενείς μας.
Ξέραμε ότι συνυπήρξαν και διασταυρώθηκαν τόσο με Νεάντερταλ όσο και με Homo sapiens.

Αλλά από τους ίδιους είχαμε ελάχιστα πράγματα να κοιτάξουμε.

Ένα κομμάτι από μικρό δάχτυλο, εδώ.
Μερικά δόντια, εκεί.
Μια κάτω γνάθο, παρακεί.
Κι αργότερα ένα κρανίο που συνδέθηκε μοριακά με τη γενεαλογική τους γραμμή.

Και τώρα, επιτέλους, έχουμε και πόδια!

Δύο οστά που είχαν ανασυρθεί από τον πυθμένα του στενού Penghu, ανάμεσα στην Ταϊβάν και την ηπειρωτική Κίνα, φαίνεται ότι ανήκαν σε Denisovan.

Το ένα είναι τμήμα μηριαίου οστού και το άλλο κνήμη.

Και τώρα the plot thickens και τα πράγματα γίνονται ενδιαφέροντα. Γιατί οι ερευνητές επιχείρησαν να ανακατασκευάσουν το μήκος των οστών και, από αυτό, να εκτιμήσουν το ύψος των ανθρώπων στους οποίους ανήκαν.

Ο ένας βγαίνει περίπου 1,80 μ.

Ο άλλος περίπου 1,90 μ.

Δηλαδή ντερέκια!

Οι εκτιμήσεις βάρους τους φτάνουν περίπου τα 83 και 91 κιλά αντίστοιχα και, σύμφωνα με τους ερευνητές, πρόκειται για μερικά από τα μεγαλύτερα γνωστά άτομα του γένους Homo από το Πλειστόκαινο.

Πριν όμως αρχίσουμε να ζωγραφίζουμε έναν ολόκληρο πληθυσμό Denisovan σαν ομάδα μπάσκετ, χρειάζεται η γνωστή ενοχλητική λεπτομέρεια που λέγεται επιστημονική ακρίβεια:

Έχουμε δύο ανθρώπους.

Δεν γνωρίζουμε ποιο ήταν το μέσο ύψος των Denisovan. Τα δύο συγκεκριμένα άτομα ήταν μεγαλόσωμα. Μέχρι εκεί μπορεί να ειπωθεί, αλλά το να βγει το συμπέρασμα ότι οι Denisovan ήταν όλοι τεράστιοι θα χρειαστεί αρκετά περισσότερα... πόδια.

Το δεύτερο ενδιαφέρον στοιχείο προέρχεται από την κνήμη, το λεγόμενο Penghu 3.

Η ανάλυση σταθερών ισοτόπων δείχνει ότι ο άνθρωπος αυτός κατανάλωνε μεγάλη ποσότητα ζωικής πρωτεΐνης, σε επίπεδα που θυμίζουν ορισμένους Νεάντερταλ. Παρότι το οστό βρέθηκε σήμερα στον βυθό της θάλασσας, δεν εμφανίζει σαφές ισοτοπικό σήμα σημαντικής κατανάλωσης ψαριών ή άλλων υδρόβιων τροφών.

Δεν σημαίνει ότι οι Denisovan δεν γούσταραν παραλία, ψαράκι, ουζάκι.

Σημαίνει ότι αυτός ο συγκεκριμένος Denisovan φαίνεται να βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό σε χερσαίες ζωικές πηγές τροφής.

Και υπάρχει ακόμη μία ωραία πληροφορία.

Η ίδια κνήμη είχε στο παρελθόν θεωρηθεί πολύ παλαιότερη. Με νέα άμεση χρονολόγηση με άνθρακα-14 τοποθετείται περίπου 45.000 χρόνια πριν. Αν η χρονολόγηση επιβεβαιωθεί, πρόκειται για έναν από τους νεότερους άμεσα χρονολογημένους Denisovan που γνωρίζουμε.

Να επισημανω κατι ακόμη.

Οι δύο σχετικές μελέτες δημοσιεύθηκαν τον Αύγουστο του 2026 ως preprints στο bioRxiv. Δηλαδή πρόκειται για κανονική επιστημονική έρευνα, διαθέσιμη για έλεγχο από την επιστημονική κοινότητα, πριν από το peer review που είναι η διαδικασία όπου μια επιστημονική μελέτη, πριν δημοσιευτεί επίσημα σε περιοδικό, ελέγχεται από άλλους ειδικούς του ίδιου πεδίου. Οι reviewers κοιτάζουν αν η μεθοδολογία στέκει, αν τα δεδομένα υποστηρίζουν τα συμπεράσματα, αν υπάρχουν λάθη ή υπερβολές και αν χρειάζονται διορθώσεις ή επιπλέον αναλύσεις.

Άρα αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αναξιόπιστες αλλά δεν τις παρουσιάζουμε σαν τελεσίδικη γνώση.

Οπότε προς το παρόν η εικόνα είναι κάπως έτσι:

Ένας εξαφανισμένος ανθρώπινος πληθυσμός που μέχρι πριν από δεκαέξι χρόνια δεν ξέραμε καν ότι υπήρξε, αρχίζει σιγά σιγά να αποκτά πρόσωπο, σώμα, διατροφή και ιστορία.

Και όσο προστίθενται οστά στο παζλ, γίνεται ολοένα πιο εμφανές πόσο φτωχή ήταν η παλιά εικόνα της ανθρώπινης εξέλιξης.

Δεν υπήρχαμε απλώς "εμείς οι φωστήρες" και οι Νεάντερταλ.

Η Ευρασία φιλοξενούσε διαφορετικούς ανθρώπινους πληθυσμούς που συναντήθηκαν, διασταυρώθηκαν και άφησαν γενετικό υλικό ο ένας στον άλλον. Μερικό από αυτό το Denisovan DNA υπάρχει ακόμη και σήμερα σε σύγχρονους ανθρώπους.

Και κάπου πριν από περίπου 45.000 χρόνια, στην ανατολική Ασία, κυκλοφορούσε τουλάχιστον ένας τύπος κοντά στο 1,90, έτρωγε μπόλικη ζωική πρωτεΐνη και μάλλον δεν είχε ιδέα ότι δεκάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα θα ψαρεύαμε την κνήμη του από τον βυθό για να μάθουμε τι έτρωγε.

Κακά τα ψέματα, η επιστήμη έχει κατά καιρούς μια εντυπωσιακή έλλειψη σεβασμού στην ιδιωτική ζωή...

Πηγές

https://www.biorxiv.org/content/10.64898/2026.08.07.743438v1.full.pdf

https://www.biorxiv.org/content/10.64898/2026.08.07.743455v1.full.pdf

Εικόνες / Αναπαραστάσεις

https://www.eurekalert.org/multimedia/713417

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Denisovans.jpg

Στο σκάκι υπάρχει η κίνηση που δεν επιλέγεις.

Αλλά την κάνεις. Κι ας μην θες.

Την κάνεις γιατί όλες οι προηγούμενες κινήσεις σου έχουν φροντίσει να εξαφανίσουν τις υπόλοιπες επιλογές σου.

Πράγμα που βρίσκω εξαιρετικά ανθρώπινο.

Γιατί κι εμείς έχουμε αυτή τη γελοία ιδέα ότι οι μεγάλες αποφάσεις της ζωής παίρνονται με μουσικές, εσωτερικούς μονολόγους και βλέμμα προς το άπειρο.

Ε... Ποτέ.

Οι μεγάλες αποφάσεις παίρνονται πολύ νωρίτερα, όταν δεν καταλαβαίνουμε καν ότι αποφασίζουμε.

Είναι κάτι που οδηγήσαμε μόνοι μας, σιγά σιγά, τον εαυτό μας χωρίς καν να το έχουμε σχεδιάσει.

Και μετά, μια ωραία πρωία, κοιτάζεις τη σκακιέρα και διαπιστώνεις ότι απέμεινε μία κίνηση.

Και έχεις το θράσος να λες "Δεν είχα επιλογή".

Είχες. Απλώς την είχες πριν από δέκα κινήσεις.

Αυτό είναι το forcé.

Η στιγμή όπου η ζωή σου παρουσιάζει τον λογαριασμό χωρίς να έχεις παραγγείλει εκείνη τη στιγμή τίποτα.

Τα είχες παραγγείλει όλα νωρίτερα.

Και τώρα ήρθε το γκαρσόνι.

Υπάρχει, βέβαια, κάτι αισχρά γοητευτικό στο αναπόφευκτο.

Η ηρεμία του.

Δεν σου ζητάει γνώμη.

Δεν ενδιαφέρεται αν είσαι έτοιμος.

Δεν περιμένει να "δουλέψεις" λίγο τον εαυτό σου.

Δεν δίνει δεκάρα για το timing σου.

Σου λέει μόνο:

- Αυτή είναι η θέση σου και αυτή η μόνη κίνηση που μπορείς να κάνεις. Παίξε.

Κι εκεί τελειώνουν οι θεωρίες. Εύκολο είναι να μιλάς για ελευθερία όταν έχεις δεκαπέντε δρόμους ανοιχτούς.

Το ενδιαφέρον αρχίζει όταν έχεις έναν.

Εκεί φαίνεσαι. 

Όταν έχεις ξεμείνει από επιλογές και τώρα πρέπει να ζήσεις μ’ εκείνες που έκανες.

Γι’ αυτό το forcé μου φαίνεται τόσο όμορφη λέξη.

Γιατί δεν είναι ακριβώς η μοίρα. Η μοίρα είναι πολύ βολική. Έχει κάτι το αθώο μέσα της. Κάτι το "μου συνέβη".

Το forcé είναι πιο άτιμο.

Σου θυμίζει ότι το αναπόφευκτο πολλές φορές δεν κατέβηκε από τον ουρανό.

Το έχτισες μόνος σου. Ένα τετράγωνο τη φορά.

Και τώρα πρέπει να κάνεις την κίνηση.

Μπορεί να είναι η κίνηση που σε σώζει.

Μπορεί να είναι η κίνηση που σε καταστρέφει.

Μπορεί απλώς να καθυστερεί το ματ.

Δεν έχει σημασία.

Το χέρι είναι ακόμα δικό σου. Η κίνηση είναι δική σου.

Κι αυτό είναι το τελευταίο προνόμιο που μας αφήνει η ζωή όταν μας έχει πάρει όλες τις άλλες επιλογές. 

Να κινήσουμε μόνοι μας το κομμάτι.

Forcé λοιπόν. 

Η στιγμή όπου η ελευθερία συναντά τις συνέπειές της.

Όχι όταν δεν έχεις πια ελευθερία.

Όταν ανακαλύπτεις τι έκανες μ’ αυτήν όσο την είχες.

Σήμερα φοβήθηκα. Σιγά το γεγονός, θα μου πείτε. Γνωστή χέστρα, θα παραδεχτώ κι εγώ.

Όλα είναι αποκυήματα της φαντασίας μου. Δεν έμαθα ότι έχω κάτι. Δεν έχω κανένα αποτέλεσμα, δεν έχω την παραμικρή διάγνωση ούτε την ελάχιστη υπόνοια. Κι όμως, μέσα σε λίγες ώρες πρόλαβα να αρρωστήσω, να αρνηθώ τη θεραπεία, να πουλήσω ό,τι έχω, να αποχαιρετήσω τους πάντες και να φύγω για τη Νέα Ζηλανδία.

Αν και πέρασε κι από το μυαλό μου ότι οι πωλήσεις των "ό,τι έχω" μου μπορεί να μην επέφεραν το οικονομικό όφελος που έχω υπολογίσει και άφησα ανοιχτο το ενδεχόμενο να φτάσω μέχρι τα Καμένα Βούρλα και να επιστρέψω.

Δεν ήταν όμως μια υποτιθέμενη διάγνωση καρκίνου αυτό που με τρόμαξε περισσότερο σήμερα. Αυτό κατάλαβα. Ήταν η σκέψη του "μόνη".

Μόνη στη διάγνωση.

Μόνη στις αποφάσεις.

Μόνη στις θεραπείες.

Μόνη στις κακές μέρες.

Μόνη να πρέπει να θέλω αρκετά να σωθώ.

Θυμήθηκα εκείνη τη ζωγραφιά. Είχε πεθάνει η μάνα μου. Γύρισα από την κηδεία και την είχε κολλήσει απ’ έξω στην πόρτα.

We’re in this together.

Πόσο απλό.

Δεν μου έλεγε ότι θα μου πάρει τον πόνο. Δεν γινόταν.

Δεν μου έλεγε ότι όλα θα πάνε καλά. Δεν πήγαιναν.

Μου έλεγε μόνο ότι ό,τι κι αν ήταν αυτό το πράγμα μέσα στο οποίο είχα πέσει, δεν ήμουν εκεί μόνη. Ήμασταν μέσα μαζί.

...Και τρεις μήνες αργότερα πέθανε κι εκείνος.

Πού να ξέραμε τότε πόσο ειρωνική θα γινόταν εκείνη η ζωγραφιά.

Πού να ξέραμε ότι από εκεί και πέρα το "we’re in this together" θα γινόταν, για μένα, I’m in this alone από εδώ και πέρα.

Όχι επειδή δεν υπήρχαν άνθρωποι. Υπήρχαν και υπάρχουν. Όσο κι αν σας φαίνεται περίεργο (και σε εμένα μερικές φορές), είμαι αξιαγάπητη η ρουφιάνα!

Υπάρχουν φίλοι. Υπάρχει οικογένεια. Υπάρχουν άνθρωποι που νοιάζονται, άνθρωποι που θα βοηθούσαν με προθυμία, άνθρωποι που θα στεναχωριόντουσαν αν μου συνέβαινε κάτι.

Αλλά αυτό δεν είναι το ίδιο. Δεν είναι το "η ζωή σου είναι και λίγο δική μου υπόθεση", "Αν πας να πέσεις, είμαι εδώ. Υπολόγιζέ με". Δεν είναι εκείνη η παράξενη μορφή οικειότητας όπου δεν χρειάζεται καν να ζητήσεις, γιατί ο άλλος έχει ήδη θεωρήσει αυτονόητο ότι θα σταθεί δίπλα σου.

Αυτό μου λείπει. 

Και για να μου λείπει, πάει να πει ότι το έζησα; 

Έστω κι αν δεν πρόλαβα ποτέ να μάθω πώς θα ήταν πέρα από τα δώδεκα χρόνια που προλάβαμε, ναι, το έζησα. Και σήμερα κατάλαβα πόσο πολύ το βίωσα μέσα μου. Σοκαρίστηκα πολύ περισσότερο απ’ όσο ήθελα να παραδεχτώ.

Για χρόνια έλεγα ότι τα καταφέρνω μια χαρά μόνη μου. Και τα καταφέρνω. Δουλεύω. Πληρώνω λογαριασμούς. Φροντίζω σπίτι, γάτες, υποχρεώσεις, ανθρώπους. Διαβάζω. Μαθαίνω. Γελάω. Βγαίνω. Γράφω. Ζωγραφίζω. Μαστορεύω. Κάνω σχέδια. Περνάω ωραία με τον εαυτό μου. Του κάνω καλή παρέα. 

Η ζωή μου δεν είναι δυστυχισμένη. Το αντίθετο. Αν κάνω τον απολογισμό μέχρι σήμερα, το πρόσημο είναι θετικό. Έχω ζήσει όμορφα. Μου αρέσει η ζωή. Μου αρέσει τόσο, που ξέρω πως δεν θα της έκλεινα ποτέ την πόρτα. Έχει έναν τρόπο να πετάει εκπλήξεις όταν δεν τις περιμένεις και όσο κι αν μεγαλώνοντας εκπλήσσομαι όλο και λιγότερο, έχω υπερβολική περιέργεια για να χάσω επίτηδες την επόμενη.

Απλώς έχω κουραστεί. Όχι από την ίδια τη ζωή. Από την συντήρησή της. Από το ατελείωτο "σήκω, πήγαινε, δούλεψε, πλήρωσε, φτιάξε, οργάνωσε, κανόνισε, κοιμήσου, ξανασήκω".

Και κάπου μέσα σε όλο αυτό το συφερτό εμφανίστηκε μια σκέψη που δεν μου αρέσει καθόλου. Ότι χωρίς ουσιαστικό μοίρασμα, η ζωή πολλές φορές μοιάζει περισσότερο με κάτι που συντηρώ μόνο και μόνο για να επιβιώσω και όχι για να ζήσω.

Και τελικά εγώ φαίνεται πως είμαι άνθρωπος του "μαζί". Ποιος να το περίμενε από μια τόσο βαθιά ακοινώνητη ύπαρξη που δεν αντέχει ούτε τα άντερά της.

Όσο και να πεις, το λες και κακό timing για να το ανακαλύπτω στα σαράντα εννιά.

Ή μάλλον όχι. Το ήξερα. Απλώς όταν βίωνα το μαζί, δεν είχα μπει στον κόπο να το ονομάσω.

Μετά το έχασα. Και από τότε κάνω κάτι που τώρα μου φαίνεται ταυτόχρονα λογικό και απολύτως παράλογο ανάλογα με τη φάση μου. 

Ζω με το μότο "Ή θα το ζήσω όσο σωστά ξέρω ότι μπορεί να βιωθεί ή δεν ασχολούμαι καν. Τα πάνω-πάνω για ξαράχνιασμα και γεια σας. Να πάτε να γαμηθείτε κι εσείς κι εγώ περισσότερο γιατί το σεξ δεν κόβεται".

Δεν το αποφάσισα φυσικά ένα πρωί.

Έγινε σιγά σιγά και ανεπαίσθητα.

Ένας άνθρωπος δεν μου έκανε.

Έναν άλλον δεν άφησα εγώ.

Κάπου φοβήθηκα.

Κάπου απογοητεύτηκα.

Κάπου δεν υπήρχε αρκετή αμοιβαιότητα.

Κάπου προτίμησα την ησυχία μου.

Κάπου βαρέθηκα.

Και οι μέρες πέρασαν.

Πολύ ευχάριστα, πολλές φορές.

Ανώδυνα, ακόμα περισσότερες.

Και σήμερα, μπροστά σε μια εντελώς υποθετική αρρώστια, είδα ξαφνικά όλη την έλλειψη μαζί. Και όχι πολύ κομψά. Με μαστεκτομές που δεν μου έχουν προταθεί, χημειοθεραπείες που δεν χρειάζομαι και αεροπορικά εισιτήρια που δεν έχω κλείσει και ανησυχώ μήπως δεν βγαίνω οικονομικά ούτε για one way. Τρελή; Τρελή!

Αλλά την είδα.

Και αυτό είναι πρωτίστως λίγο σαλεμένο (το παραδέχομαι κι αυτό) αλλά και λίγο χρήσιμο. 

Γιατί σκέφτηκα...

Έχω ζήσει, και λόγω δουλειάς και προσωπικής εμπειρίας πόσο δύσκολες, επίπονες, άχαρες και πραγματικά εξουθενωτικές σωματικά και ψυχικά μπορούν να γίνουν αυτές οι καταστάσεις κυρίως για τον πάσχοντα και έπειτα για τους γύρω του που ανακαλύπτουν καθημερινά ότι δεν μπορούν να βοηθήσουν όσο θα ήθελαν.

Ε, και αρνούμαι. Όλο αυτό, σήμερα, το αρνούμαι... 

Μην παρεξηγηθώ. Εαν υπάρχει κάτι που μπορεί να φτιαχτεί, θα προσπαθήσω να το φτιάξω. Όχι μέχρι τελευταίας ρανίδας όμως. Δεν έχω και τέτοια ηρωική σχέση με τη ζωή. Όχι πια. 

Και γιατί όχι πια; Εκεί είναι η σημερινή ανακάλυψη!

Δεν ξέρω αν θα ξαναβρεθεί κάποιος που να χωρέσει μέσα μου κι εγώ μέσα του. Σήμερα, πάντως, οι πιθανότητες μου φαίνονται ελάχιστες. Δεν ξέρω καν εάν έχω αυτή την ικανότητα πια. 

Κατά πάσα πιθανότητα λοιπόν, έστω ότι δεν θα ζήσω δεύτερο "we’re in this together". Άρα... Τι σημασία έχει η επιβίωση σε μια τέτοια ανίατη περίπτωση; Οτιδήποτε και να κάνω, θα νιώθω ότι χάνει από κάπου η ζωή μου σαν τρύπια βάρκα. Ε, άστο να πάει στο διάολο, θα σταματήσω να παλεύω και μέχρι να βουλιάξω εντελώς θα πλατσουρίζω στα νερά και θα χαζεύω το ηλιοβασίλεμα. Ωραίο σχέδιο;! 

Και σίγουρα δεν ξέρω πώς θα αντιδρούσα αν η σημερινή προσομοίωση γίνει κάποτε πραγματικότητα.

Μπορεί να βγει από μέσα μου ένα ζώο που θα θέλει να ζήσει με νύχια και με δόντια.

Μπορεί να κουραστώ εξ αρχής.

Μπορεί να αλλάξω γνώμη εκατό φορές.

Και ξέρετε κάτι;

Σήμερα δεν χρειάζεται να ξέρω.

Σήμερα χρειάζεται μόνο να κρατήσω αυτό που ανακάλυψα:

Δεν έχει νόημα να κάνω την επιβίωση αυτοσκοπό, αν έχω ξεχάσει αυτά που με κάνουν να θέλω να ζω.

Και ίσως αυτό να είναι μια αρκετά καλή πληροφορία για το πώς οφείλω να ζήσω όσο ακόμη είμαι εδώ.

Το πρόβλημα ήταν πιο... Οργανικό.

Μέσα σε ένα relay του Harvard Mark II είχε σφηνώσει ένας σκόρος.

Οι μηχανικοί τον έβγαλαν, τον κόλλησαν με σελοτέιπ στο ημερολόγιο του μηχανήματος και έγραψαν από κάτω:

"First actual case of bug being found."

(Η πρώτη πραγματική περίπτωση που βρέθηκε bug)

...Και κάπως έτσι ένα ταπεινό λεπιδόπτερο εξασφάλισε μεταθανάτια καριέρα στην ιστορία της πληροφορικής.

Έτσι διάβασα και έτσι κυκλοφορεί στα social. 

Μόνο που τώρα χρειάζεται η πρώτη διόρθωση στον, κατά τα άλλα, πολύ ωραίο μύθο.

Η λέξη bug δεν γεννήθηκε εκείνη την ημέρα. Οι μηχανικοί χρησιμοποιούσαν τη λέξη για μικρές τεχνικές δυσλειτουργίες ήδη από τον 19ο αιώνα. Ο Thomas Edison μιλούσε για "bugs" στα ηλεκτρικά κυκλώματα από τη δεκαετία του 1870.

Και γιατί bug και όχι hair; Όχι pin, roach... Ξέρω κι εγώ... Γιατί όχι κάτι άλλο;

Στα αγγλικά η λέξη bug είχε πολύ παλιότερα μια σημασία κοντά στο "μικρό ενοχλητικό πράγμα / φόβητρο / κάτι που σε ταλαιπωρεί και δεν το βρίσκεις εύκολα". Συνδέεται ετυμολογικά με παλιότερες λέξεις όπως bugbear και bugaboo, δηλαδή κάτι σαν φόβητρο ή ενοχλητικό "δαιμονάκι". Αργότερα η λέξη χρησιμοποιήθηκε και γενικότερα για μικρά έντομα. Διαδικτυακό λεξικό ετυμολογίας

Στην τηλεγραφία του 19ου αιώνα, όμως, το bug απέκτησε πολύ συγκεκριμένη τεχνική χροιά. Στα τηλεγραφικά κυκλώματα εμφανίζονταν μικρά, ενοχλητικά, συχνά δύσκολο να εντοπιστούν σφάλματα ή ψευδή σήματα. Οι μηχανικοί τα αποκαλούσαν bugs και χρησιμοποιούσαν μέχρι και τον όρο bug trap για διατάξεις που εξουδετέρωναν τέτοια προβλήματα.

Και ο Edison το διασκέδαζε κιόλας! Σε επιστολή του το 1878 μιλά για ένα πρόβλημα στο τηλέφωνό του σαν να ήταν πραγματικό έντομο και γράφει ότι το "έντομο" φαίνεται να βρίσκει ευνοϊκές συνθήκες στα κυκλώματα κλήσης. Δηλαδή η μεταφορά "ένα μικρό διαβολάκι έχει χωθεί μέσα και χαλάει τη μηχανή" ήταν ήδη ζωντανή και χρησιμοποιούταν. IEEE Spectrum

Το bug δηλαδή ήταν τέλειο επειδή ήταν αόριστο. Κάτι μικρό, ενοχλητικό, κρυμμένο, που προκαλεί ανεξήγητη δυσλειτουργία.

Κάπως σαν να λέγαμε ελληνικά: Κάποιο διαβολάκι έχει μπει μέσα.

Και γι’ αυτό η ατάκα του 1947 είναι τόσο καλή. Το αστείο δεν ήταν "α, βρήκαμε ένα ζουζούνι και από σήμερα θα λέμε τα σφάλματα bugs".

Ήταν ακριβώς το αντίστροφο. "Τόσα χρόνια λέμε τα τεχνικά προβλήματα bugs και τώρα βρήκαμε επιτέλους ένα πραγματικό bug (ζωύφιο) μέσα στη μηχανή."

Γι’ αυτό άλλωστε το σημείωμα γράφει actual bug.

Και τώρα ακολουθεί η δεύτερη διόρθωση.

Η γυναίκα με την οποία συνδέθηκε για πάντα η ιστορία, η Grace Murray Hopper, δεν ξέρουμε αν ήταν εκείνη που ανακάλυψε προσωπικά τον σκόρο. Το Smithsonian αναφέρει ότι τον βρήκαν οι μηχανικοί που δούλευαν στον Mark II και ότι το συγκεκριμένο ημερολόγιο πιθανότατα δεν ήταν καν δικό της.

Η Hopper όμως ήταν μέλος της ομάδας και αργότερα διηγούνταν την ιστορία στις διαλέξεις της. Εκείνη και οι συνάδελφοί της συνέβαλαν ώστε τα bug και debugging να μπουν για τα καλά στο λεξιλόγιο των προγραμματιστών.

Αν όμως σταματούσαμε εδώ, θα ήταν προσβολή για την ίδια.

Γιατί ο σκόρος ήταν απλώς ένα ωραίο ανέκδοτο.

Η Grace Hopper ήταν ένα από τα άτομα που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε τον προγραμματισμό (σκεφτόΣαστε βασικά, εγώ δεν σκέφτομαι τίποτα για τον προγραμματισμό).

Η Grace Brewster Murray γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη το 1906 και φαίνεται ότι είχε από μικρή μια ελαφρώς επικίνδυνη σχέση με την ερώτηση:

- Και πώς δουλεύει αυτό;

Σύμφωνα με μια ιστορία που διηγούνταν και η ίδια, όταν ήταν περίπου επτά ετών αποφάσισε να ανακαλύψει πώς λειτουργούσε ένα ξυπνητήρι.

Το διέλυσε. Δεν κατάφερε να το ξαναφτιάξει. Η λογική συνέχεια για ένα φυσιολογικό επτάχρονο θα ήταν να σταματήσει. Η Grace Hopper όμως διέλυσε κι άλλα. Μέχρι να την πάρει χαμπάρι η μητέρα της, είχαν πέσει θύματα της επιστημονικής της μεθόδου 7 (επτά) οικογενειακά ξυπνητήρια.

Τελικά της επέτρεψαν να πειραματίζεται μόνο με ένα. Ευτυχώς για την ανθρωπότητα, δηλαδή, μερικές φορές αυτό που ακούγαμε όλοι μικροί και άρχιζε με το "Μην το πειράζεις..." και συνέχιζε με "...αυτό που κρατάς" δεν πιάνει.

Η Hopper σπούδασε μαθηματικά και φυσική στο Vassar College και συνέχισε στο Yale, όπου πήρε μεταπτυχιακό το 1930 και διδακτορικό στα μαθηματικά το 1934. Κι αυτό, να σημειωθεί, σε μια εποχή όπου αυτό δεν ήταν ακριβώς η συνηθισμένη επαγγελματική διαδρομή μιας γυναίκας. 

Έπειτα δίδαξε μαθηματικά στο Vassar και πιθανότατα θα μπορούσε να είχε συνεχίσει μια απολύτως αξιοπρεπή ακαδημαϊκή καριέρα. Μόνο που ήρθε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και το 1943 η Hopper αποφάσισε να μπει στο αμερικανικό Ναυτικό.

Υπήρχαν όμως δύο μικρά προβλήματα.

Ήταν μεγαλύτερη από το συνηθισμένο όριο ηλικίας και ζύγιζε λιγότερο από το απαιτούμενο κατώτατο βάρος.

Με άλλα λόγια, το Ναυτικό κοίταξε αυτή τη μελλοντική Rear Admiral και αρχικά σκέφτηκε περίπου:

- Μμμ... Μπα, ούτε καν.

Χρειάστηκε ειδική εξαίρεση για να ενταχθεί στις WAVES, το γυναικείο σώμα της Naval Reserve.

Το 1944 βρέθηκε στο Harvard, στην ομάδα του Howard Aiken.

Και εκεί συνάντησε τον Harvard Mark I. Δεν ήταν υπολογιστής σαν αυτούς που ξέρουμε.

Ήταν ένας τεράστιος ηλεκτρομηχανικός μηχανισμός, μήκους περίπου ενός δωματίου, γεμάτος διακόπτες, relays και κινούμενα μέρη. Και η Hopper έγινε μία από τους πρώτους ανθρώπους που χρειάστηκε να μάθουν πώς ακριβώς δίνεις εντολές σε κάτι που ακόμη καλά καλά δεν είχε αποφασιστεί τι σημαίνει να προγραμματίζεις υπολογιστή.

Δηλαδή, το επάγγελμα ουσιαστικά κατασκευαζόταν ενώ το ασκούσαν.

Και τότε δημιουργήθηκε μια πολύ παράλογη αλλά πολύ απλή ερώτηση

Σήμερα γράφω σε Python:

print("Hello")

και κανείς δεν εντυπωσιάζεται ιδιαίτερα. Και πολύ καλά κάνει. Ούτε κι εγώ. 

Εκείνη την εποχή όμως ο προγραμματισμός ήταν πολύ πιο κοντά στη γλώσσα της ίδιας της μηχανής. Αριθμητικοί κωδικοί, διευθύνσεις μνήμης, εντολές που απαιτούσαν από τον άνθρωπο να προσαρμοστεί στον υπολογιστή.

Και η Hopper άρχισε να σκέφτεται κάτι που τότε φαινόταν σε πολλούς σχεδόν ανόητο.

- Γιατί;

Γιατί πρέπει ο άνθρωπος να μάθει να μιλά σαν μηχανή;

Γιατί να μη γράφει κάτι πιο κοντά στη δική του γλώσσα και να υπάρχει ένα πρόγραμμα που θα κάνει τη μετάφραση;

Σήμερα η ιδέα φαίνεται αυτονόητη. Τότε δεν ήταν καθόλου.

Ο compiler

Το 1952 η Hopper ολοκλήρωσε το A-0, ένα από τα πρώτα συστήματα compiler στην ιστορία.

Εδώ χρειάζεται να καταρρίψουμε και τον μύθο ότι η Grace Hopper εφηύρε μόνη της τον πρώτο compiler και τελείωσε.

Η ιστορία των πρώτων compilers έχει τεχνικές και ορολογικές αποχρώσεις και η έννοια του compiler εξελίχθηκε μαζί με τα ίδια τα συστήματα.

Αλλά το A-0 αποτελεί αναμφισβήτητα ένα από τα πρωτοποριακά πρώτα compiler systems και είχε χαρακτηριστικά που αναγνωρίζουμε στους μεταγλωττιστές που ακολούθησαν. 

Η ουσία της ιδέας ήταν επαναστατική:

Ας κάνουμε τον υπολογιστή να αναλάβει ένα μέρος της δουλειάς του προγραμματιστή. Δεν χρειάζεται ο άνθρωπος να ξαναγράφει από την αρχή κάθε στοιχειώδη διαδικασία. Μπορεί να χρησιμοποιεί ήδη γραμμένες υπορουτίνες και ένα πρόγραμμα να αναλαμβάνει να τις οργανώσει σε κάτι που μπορεί να εκτελέσει η μηχανή.

Γιατί το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της Hopper ήταν ότι δεν έβλεπε την ευκολία ως τεμπελιά. Την έβλεπε ως πρόοδο. Ο υπολογιστής υπάρχει για να αναλαμβάνει δουλειά από τον άνθρωπο. Όχι για να του δημιουργεί περισσότερη.

Και τώρα ας βάλουμε και λέξεις!

Η Hopper όμως δεν σταμάτησε εκεί.

Εργαζόμενη στην Eckert-Mauchly Computer Corporation και αργότερα στην UNIVAC, προχώρησε στην ανάπτυξη συστημάτων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν εκφράσεις πολύ πιο κοντά στην κανονική αγγλική γλώσσα.

Έτσι φτάσαμε στο FLOW-MATIC, την πρώτη γλώσσα επεξεργασίας δεδομένων που χρησιμοποίησε σε σημαντικό βαθμό αγγλικές λέξεις.

Και εδώ αρκετοί δεν ενθουσιάστηκαν καθόλου. Η αντίληψη τότε, ήταν ότι οι υπολογιστές κάνουν αριθμητική. Οι λέξεις είναι δουλειά των ανθρώπων.

Η Hopper επέμενε. Οι άνθρωποι των επιχειρήσεων δεν θα έπρεπε να μάθουν μια σχεδόν εξωγήινη σημειογραφία για να χρησιμοποιήσουν έναν υπολογιστή. Ο υπολογιστής μπορούσε να προσαρμοστεί σε αυτούς.

Εδώ είναι το σημείο όπου αρχίζει να διαφαίνεται γιατί η συνεισφορά της είναι πολύ μεγαλύτερη από έναν compiler.

Η Hopper προωθούσε μια διαφορετική φιλοσοφία για την τεχνολογία.

Μην αναγκάζεις εκατομμύρια ανθρώπους να προσαρμοστούν στη μηχανή αν μπορείς να προσαρμόσεις τη μηχανή στους ανθρώπους.

Και κάπως έτσι φτάνουμε στην COBOL.

Το 1959 δημιουργήθηκε μια επιτροπή με στόχο μια κοινή γλώσσα προγραμματισμού για επιχειρηματικές εφαρμογές. Από εκεί προέκυψε η COBOL - Common Business-Oriented Language.

Εδώ έχουμε άλλον έναν μύθο που αξίζει να ξεκαθαρίσουμε.

Όχι, η Grace Hopper δεν έγραψε μόνη της την COBOL. Η COBOL ήταν συλλογική δουλειά πολλών ανθρώπων στο πλαίσιο της CODASYL. Η Hopper όμως είχε σημαντική επιρροή στην κατεύθυνσή της. Το FLOW-MATIC αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους προδρόμους της και η ίδια εργάστηκε έντονα για την ανάπτυξη, τυποποίηση και διάδοσή της. 

Και η COBOL δεν υπήρξε κάποια ιστορική υποσημείωση που εξαφανίστηκε με τις διάτρητες κάρτες. Έγινε μία από τις σημαντικότερες γλώσσες επιχειρηματικού λογισμικού στην ιστορία και παρέμεινε για δεκαετίες βαθιά χωμένη σε τράπεζες, κυβερνητικά συστήματα, ασφαλιστικές εταιρείες και μεγάλα πληροφοριακά συστήματα.

Με άλλα λόγια, υπάρχει μια αξιοπρεπής πιθανότητα κάπου στον πλανήτη να τρέχει ακόμη κώδικας που κουβαλάει "DNA" από τις ιδέες της Grace Hopper.

Η γυναίκα που μοίραζε... νανοδευτερόλεπτα

Κι εδώ ερχόμαστε σε ένα από τα αγαπημένα μου fun facts. 

Η Hopper είχε ένα πρόβλημα ως καθηγήτρια και ομιλήτρια.

Πώς εξηγείς σε κάποιον πόσο μικρό είναι ένα nanosecond;

Ένα νανοδευτερόλεπτο είναι 0,000000001 δευτερόλεπτο.

Ωραία. Το διάβασες. Το ένιωσες; Το αντιλήφθηκες;

Οπότε η Hopper έπαιρνε κομμάτια σύρματος μήκους περίπου 30 εκατοστών. Αυτή είναι περίπου η απόσταση που μπορεί να διανύσει ένα ηλεκτρικό σήμα σε ένα νανοδευτερόλεπτο, και τα μοίραζε στους ακροατές της.

- Να. Ένα nanosecond!

Το Smithsonian έχει μάλιστα στη συλλογή του μια δεσμίδα περίπου εκατό τέτοιων καλωδίων που είχε φέρει η Hopper σε διάλεξή της το 1985.

Και όταν άρχισε να χρειάζεται να εξηγεί picoseconds, δηλαδή τρισεκατομμυριοστά του δευτερολέπτου;

Τα καλώδια παραήταν μικρά. Οπότε χρησιμοποιούσε κόκκους πιπεριού.

Εκπαιδευτική τεχνολογία Grace Hopper "σύρμα και πιπέρι". Και λειτουργεί ακόμη!

Και ναι, είχε και ένα ρολόι που πήγαινε ανάποδα.

Στην Hopper αποδίδεται μια φράση που περιγράφει αρκετά καλά τη σχέση της με την παράδοση:

- Οι άνθρωποι είναι αλλεργικοί στην αλλαγή. Λατρεύουν να λένε "Πάντα έτσι το κάναμε".

Και λέγεται ότι είχε στον τοίχο της ένα ρολόι που γύριζε αριστερόστροφα για να θυμίζει σε όποιον το κοιτάζει ότι κάτι δεν γίνεται σωστό απλώς επειδή συνηθίσαμε να γίνεται έτσι. 

Αυτό, αν το σκεφτεί κανείς, περιγράφει σχεδόν ολόκληρη την καριέρα της.

"Οι υπολογιστές δουλεύουν έτσι."

- Γιατί;

"Έτσι τους προγραμματίζουμε."

- Γιατί;

"Οι άνθρωποι πρέπει να μάθουν τη γλώσσα της μηχανής."

- Γιατί;

Από τις καλύτερες ερωτήσεις όσων ασχολούνται με την επιστήμη!

Την ανάγκασαν να αποστρατευτεί και μετά τη φώναξαν πίσω.

Το 1966 η Hopper αναγκάστηκε να αποχωρήσει από το Ναυτικό λόγω ηλικιακών περιορισμών. Αργότερα χαρακτήρισε εκείνη την ημέρα μία από τις πιο θλιβερές της ζωής της.

Μερικούς μήνες αργότερα το Ναυτικό συνειδητοποίησε ότι... βασικά τη χρειαζόταν.

Την επανέφερε στην ενεργό υπηρεσία για να βοηθήσει στην τυποποίηση των γλωσσών και των συστημάτων υπολογιστών του.

Η "προσωρινή" επιστροφή κράτησε περίπου δεκαεννέα χρόνια. 

Το 1986 αποστρατεύτηκε οριστικά. Στην τελετή της έδωσαν 43 κόκκινα τριαντάφυλλα, ένα για κάθε χρόνο υπηρεσίας. Ήταν 79 ετών, είχε τον βαθμό Rear Admiral και τότε ήταν ο γηραιότερος εν ενεργεία αξιωματικός στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις.

Ζήτησε η τελετή αποστρατείας της να γίνει πάνω στο USS Constitution, το παλαιότερο εν ενεργεία πολεμικό πλοίο του αμερικανικού Ναυτικού. 

Η γηραιότερη εν ενεργεία αξιωματικός στο γηραιότερο εν ενεργεία πλοίο! 

Touché!

Και επειδή προφανώς στα 79 δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα να καθίσει σπίτι της, αμέσως μετά πήγε να εργαστεί στη Digital Equipment Corporation.

Γιατί σύνταξη μπορείς να πάρεις μεν, η έμφυτη περιέργεια δεν είναι απαραίτητο να συνεργαστεί με αυτή σου την απόφαση δε. 

Από το "είσαι πολύ μεγάλη" στο USS Hopper

Η Hopper πέθανε την 1η Ιανουαρίου 1992. Τάφηκε με πλήρεις στρατιωτικές τιμές στο Arlington National Cemetery. Είχε ήδη αποκτήσει περισσότερα από σαράντα τιμητικά πτυχία και το 1991 είχε γίνει η πρώτη γυναίκα που έλαβε ως μεμονωμένη αποδέκτρια το National Medal of Technology. 

Το 1996 το αμερικανικό Ναυτικό βάφτισε προς τιμήν της ένα αντιτορπιλικό κατευθυνόμενων πυραύλων: USS Hopper.

Το 2016 της απονεμήθηκε μεταθανάτια το Presidential Medal of Freedom, η υψηλότερη πολιτική τιμή των ΗΠΑ. 

Και σήμερα το όνομά της βρίσκεται σε πανεπιστημιακούς χώρους, υποτροφίες, συνέδρια και βραβεία πληροφορικής.

Αλλά ίσως το σημαντικότερο μνημείο της δεν έχει πάνω του το όνομά της.

Είναι κάθε φορά που ένας άνθρωπος γράφει μια εντολή σε μια γλώσσα που μπορεί να καταλάβει και αφήνει τον υπολογιστή να κάνει τη μετάφραση...

Τελικά, τι έκανε η Grace Hopper;

• Δεν ανακάλυψε το πρώτο bug.
• Δεν εφηύρε μόνη της την COBOL.
• Αν ψάξουμε την ιστορία της πληροφορικής για έναν μοναδικό άνθρωπο που εφηύρε τον compiler, μάλλον θα καταλήξουμε να τσακωνόμαστε για τους ορισμούς.

Η πραγματική ιστορία της όμως είναι καλύτερη από τον μύθο.

Η Grace Hopper βρέθηκε σε μια εποχή όπου ο υπολογιστής ήταν ένα τεράστιο, δύσχρηστο μηχάνημα που μόνο μια χούφτα ειδικών μπορούσε να χειριστεί.

Και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της υποστηρίζοντας μια ιδέα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητη:

Ο σκόρος απλώς ήταν εκεί την κατάλληλη στιγμή. 

Η Hopper ήταν αυτή που κατάλαβε προς τα πού έπρεπε να πάει το πράγμα.

Και υπάρχει κάτι υπέροχο στο γεγονός ότι μια γυναίκα που στα επτά της διέλυε ξυπνητήρια για να μάθει πώς λειτουργούν, πέρασε τελικά τη ζωή της διαλύοντας μια πολύ μεγαλύτερη ιδέα:

Έτσι γίνεται επειδή πάντα έτσι γινόταν.

Ευτυχώς, μερικοί άνθρωποι δεν μπορούν να αφήσουν ούτε το ξυπνητήρι ούτε τον κόσμο στην ησυχία του.

Πηγές:

• Telegraph History — The origin of the word bug: https://www.telegraph-history.org/bug/

• Smithsonian National Museum of American History — το αυθεντικό ημερολόγιο με τον σκόρο: https://americanhistory.si.edu/collections/search/object/nmah_334663

• Smithsonian — Grace Hopper, Navy and Computers: https://www.si.edu/spotlight/women-mathematicians/grace-hopper-the-navy-and-computers

• Smithsonian — τα περίφημα «nanoseconds» της Grace Hopper: https://www.si.edu/object/nanoseconds-associated-grace-hopper%3Anmah_692464

• Yale University — Biography of Grace Murray Hopper: https://president.yale.edu/biography-grace-murray-hopper

• Computer History Museum — Software & Languages Timeline: https://www.computerhistory.org/timeline/software-languages/

• Computer History Museum — Grace Murray Hopper: https://computerhistory.org/profile/grace-murray-hopper/

• Computer History Museum — Oral History of Captain Grace Hopper, PDF: https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2015/06/102702026-05-01-acc.pdf

• Vassar College — Grace Hopper: Life: https://www.vassar.edu/grace-hopper/life

• U.S. Navy — USS Hopper DDG-70: https://www.surfpac.navy.mil/Warships/USS-Hopper-DDG-70/About/