Η λέξη "εγωιστικό" στον Dawkins δημιούργησε από μόνη της παρεξηγήσεις δεκαετιών.

Τα γονίδια δεν είναι εγωιστές. Δεν ξυπνάνε το πρωί και λένε:

- Σήμερα λέω να πολλαπλασιαστώ και να καταστρέψω τον ανταγωνισμό.

Το "εγωιστικό" δεν περιγράφει πρόθεση. Είναι ένας τρόπος να κοιτάζουμε τη φυσική επιλογή από την οπτική του γονιδίου. Οι γενετικές παραλλαγές που, μέσω των αποτελεσμάτων τους, καταφέρνουν να αφήνουν περισσότερα αντίγραφα στις επόμενες γενιές τείνουν να γίνονται συχνότερες. Αυτό είναι, πολύ χοντρικά, το περίφημο gene’s-eye view της εξέλιξης που έκανε γνωστό ο Dawkins με το The Selfish Gene.

Το ίδιο παιχνίδι σκέψης μπορεί να εφαρμοστεί, μέσα στο πλαίσιο της μιμητικής, όταν μιλάμε για "εγωιστικά memes".

Μια ιδέα δεν διαθέτει βούληση. Αλλά μπορούμε να εξετάσουμε ποια χαρακτηριστικά της (μαζί φυσικά με το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο κυκλοφορεί) την κάνουν να μεταδίδεται καλύτερα, ακόμη κι αν η διάδοσή της δεν ωφελεί απαραίτητα τον άνθρωπο που την κουβαλά.

Ο ίδιος ο Dawkins πήγε αργότερα τη μεταφορά ένα βήμα παραπέρα.

Σε ένα δοκίμιο που έγραψε το 1991 με τον εύγλωττο τίτλο Viruses of the Mind ("Ιοί του μυαλού") παρομοίασε ορισμένα memes με ιούς. Πληροφορίες που χρησιμοποιούν έναν ξενιστή για να αντιγραφούν και να περάσουν στον επόμενο.

Και κάπου εδώ η μεταφορά αρχίζει να αποκτά νόημα.

Όχι κυριολεκτικό.

Κανένα σύνθημα δεν πρόκειται να εμφανιστεί στην καλλιέργεια αίματος φυσικά. Αλλά υπάρχουν ιδέες των οποίων η δομή και το περιβάλλον διάδοσης διευκολύνουν την αναπαραγωγή τους, αλλά:

• Πες το σε δέκα ανθρώπους
• Όποιος αμφιβάλλει είναι εχθρός
• Μην ακούς τους ειδικούς, γιατί είναι μέρος της συνωμοσίας
• Η ομάδα μας έχει πάντα δίκιο

Και τώρα το πιο ωραίο:

Μια τέτοια ιδέα μπορεί να περιέχει ακόμη και μηχανισμούς άμυνας απέναντι στην αμφισβήτησή της. Αν για παράδειγμα κάθε αντίρρηση χρησιμοποιείται ως επιβεβαίωση της ίδιας της θεωρίας, τότε έχουμε κατασκευάσει ένα εξαιρετικά ανθεκτικό, αυτοσφραγιζόμενο σύστημα πεποιθήσεων.

- Το κρύβουν καλά. Δεν υπάρχουν αποδείξεις!

- Αυτό ακριβώς θέλουν να νομίζεις!

Ωραία...

Καλή τύχη να βγεις από αυτό χωρίς κασμά.

Γονίδια εναντίον memes;

Παλιότερα είχα την τάση να τα βάζω στο ρινγκ.

Στη μία γωνία τα γονίδια.

Στην άλλη τα memes.

Fight!

Σήμερα δεν νομίζω ότι αυτό είναι ο καλύτερος τρόπος να το βλέπω.

Βιολογία και πολιτισμός δεν είναι δύο ανεξάρτητοι κόσμοι που τσακώνονται για το ποιος θα κυβερνήσει τον άνθρωπο.

Αλληλεπιδρούν.

Και έχουμε πολύ ωραία πραγματικά παραδείγματα.

Η γαλακτοπαραγωγική κτηνοτροφία και η κατανάλωση γάλακτος δημιούργησαν, σε ορισμένους ανθρώπινους πληθυσμούς, ένα περιβάλλον στο οποίο ευνοήθηκαν γενετικές παραλλαγές που επιτρέπουν τη διατήρηση της παραγωγής λακτάσης και μετά την παιδική ηλικία.

Η lactase persistence θεωρείται κλασικό παράδειγμα συνεξέλιξης γονιδίων και πολιτισμού, αν και, όπως συμβαίνει συνήθως όταν νομίζουμε ότι βρήκαμε το τέλειο σχολικό παράδειγμα, η πραγματική εξελικτική ιστορία της είναι πιο περίπλοκη από ένα απλό "ήπιαμε γάλα και παρατείναμε την λακτάση".

Οι ανθρώπινες πρακτικές μπορούν λοιπόν να αλλάζουν το ίδιο το περιβάλλον μέσα στο οποίο δρα η φυσική επιλογή.

Αυτό λέγεται συνεξέλιξη γονιδίων και πολιτισμού.

Η γλώσσα είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα του πόσο δύσκολο είναι να χαράξεις σύνορα.

Έχουμε βιολογικές προϋποθέσεις για την ανθρώπινη γλώσσα. Αλλά καμία συγκεκριμένη ανθρώπινη γλώσσα δεν βρίσκεται γραμμένη στα γονίδιά μας.

Τα ελληνικά μου για παράδειγμα είναι πολιτισμική κληρονομιά. Η δυνατότητά μου να αποκτήσω ανθρώπινη γλώσσα έχει βαθιές βιολογικές βάσεις.

Και τα δύο επίπεδα μπορούν να επηρεάζουν το ένα το άλλο εξελικτικά. Η σύγχρονη έρευνα για την εξέλιξη της γλώσσας εξετάζει ακριβώς αυτή την αλληλεπίδραση ανάμεσα στις γνωστικές μας δυνατότητες και στην πολιτισμική εξέλιξη των ίδιων των γλωσσών.

Οπότε δεν χρειάζεται να αποφασίσω πια εάν "νικάνε" τα genes ή τα memes. Είμαστε ένα υπέροχο μπέρδεμα βιολογικής και πολιτισμικής κληρονομιάς.

Και πολλών ακόμη πραγμάτων.

Πότε όμως μια ιδέα γίνεται επικίνδυνη;

Αυτό εξακολουθεί να είναι για μένα το πιο ενδιαφέρον σημείο όλης της ιστορίας.

- Πώς φτάνει μια ιδέα να γίνει τόσο ισχυρή ώστε ένας άνθρωπος να θυσιάσει ακόμη και τη ζωή του για αυτήν;

Πατρίδα.

Έθνος.

Τιμή.

Θρησκευτική πίστη.

Φυλετική ανωτερότητα.

Ιερό καθήκον.

Δόξα.

Καμία από αυτές τις έννοιες δεν είναι φυσικό αντικείμενο στον κόσμο με τον τρόπο που είναι ένα δέντρο ή ένα νεφρό.

Υπάρχουν επειδή άνθρωποι τις αναγνωρίζουν, τους αποδίδουν νόημα και οργανώνουν γύρω τους ταυτότητες, θεσμούς, κανόνες και συμπεριφορές.

Κι όμως άνθρωποι έχουν σκοτώσει και πεθάνει γι’ αυτές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι ιδέες είναι ίδιες. Ούτε ότι όλες είναι ψέματα.

Σημαίνει ότι τα συμβολικά μας συστήματα μπορούν να αποκτήσουν τεράστια κινητοποιητική δύναμη.

Και εδώ έχουμε μάλιστα πολύ πιο συγκεκριμένη ψυχολογική έρευνα από τη γενική μεταφορά των memes.

Υπάρχει, για παράδειγμα, η έννοια της identity fusion: μια κατάσταση στην οποία η προσωπική ταυτότητα και η ταυτότητα της ομάδας συνδέονται τόσο στενά ώστε το άτομο μπορεί να βιώνει την υπεράσπιση της ομάδας σχεδόν σαν υπεράσπιση του ίδιου του εαυτού του. Μελέτες έχουν συνδέσει την ισχυρή identity fusion με μεγαλύτερη δηλωμένη προθυμία για ακραίες πράξεις υπέρ της ομάδας. Γκουχ-γκουχ. Βήχω και ξεροβήχω.

Παράλληλα, η έρευνα για τις sacred values, τις "ιερές αξίες", δείχνει ότι ορισμένες αξίες μπορούν να πάψουν να αντιμετωπίζονται σαν πράγματα που ζυγίζονται με κόστος και όφελος και να μετατραπούν σε ηθικές υποχρεώσεις που δεν μπαίνουν εύκολα σε διαπραγμάτευση.

Δεν χρειάζεται λοιπόν να υποθέσουμε ότι κάποιο meme κατέλαβε μεταφυσικά τον εγκέφαλο κάποιου. Έχουμε ήδη ψυχολογικούς και κοινωνικούς μηχανισμούς που μπορούν να εξηγήσουν γιατί μια ιδέα, όταν δεθεί με την ταυτότητα και την ομάδα, αποκτά τεράστια δύναμη.

Και εδώ η έννοια του memeplex (ενός συμπλέγματος δηλαδή αλληλοϋποστηριζόμενων memes) εξακολουθεί να είναι ενδιαφέρουσα ως μεταφορά, ακόμη κι αν δεν τη θεωρήσουμε κυριολεκτική βιολογική οντότητα. Η Susan Blackmore χρησιμοποίησε εκτενώς τέτοιες ιδέες στη μιμητική της προσέγγιση.

Μια μεμονωμένη ιδέα μπορεί να είναι αδύναμη.

Βάλ’ την όμως μέσα σε ένα πακέτο με:

• ταυτότητα,
• ομάδα,
• ιστορία,
• ήρωες,
• εχθρούς,
• τελετουργίες,
• σύμβολα,
• ηθικές υποχρεώσεις,
• υπόσχεση ανταμοιβής,
• φόβο τιμωρίας

και ξαφνικά δεν έχεις απλώς μια άποψη. Έχεις ολόκληρο κόσμο!

Και αν ο κόσμος αυτός σου λέει ότι η επιβίωση της ιδέας ή της ομάδας είναι σημαντικότερη από τη δική σου ζωή, τότε ναι:

Ένα πολιτισμικό σύστημα μπορεί να οδηγήσει έναν άνθρωπο να ενεργήσει ακόμη και εναντίον της άμεσης βιολογικής του επιβίωσης.

Καμία μαγεία.

Οι άνθρωποι απλώς δεν είναι οργανισμοί που παίρνουν κάθε απόφαση ρωτώντας εάν αυτό που κάνουν θα αυξήσει τη γενετική τους καταλληλότητα;

Ευτυχώς δηλαδή. Θα ήταν πολύ κακή παρέα.

Υπάρχει λοιπόν κάποιο "αντιβιοτικό" απέναντι στους υποτιθέμενους "ιούς του μυαλού";

Εδώ η μεταφορά του Dawkins μού αρέσει ακόμη περισσότερο. Μόνο που θα της αφαιρέσω την επιστημονική κυριολεξία.

Δεν υπάρχει ανοσοποιητικό σύστημα απέναντι στις κακές ιδέες με την έννοια που έχουμε αντισώματα απέναντι σε παθογόνα.

Υπάρχουν όμως γνωστικά φίλτρα. Η επιστημονική μέθοδος ή, ακριβέστερα, οι επιστημονικές μέθοδοι και πρακτικές ελέγχου, είναι ένα από αυτά.

• Η λογική.
• Η απαίτηση για αποδείξεις.
• Η δυνατότητα μιας πρότασης να ελεγχθεί και, αν είναι λανθασμένη, να αποτύχει στον έλεγχο.
• Η σύγκριση διαφορετικών πηγών.
• Η επαναληψιμότητα όπου αυτή είναι εφικτή.
• Η αλλαγή γνώμης όταν εμφανίζονται καλύτερα δεδομένα.
• Η γνώση των δικών μας γνωστικών προκαταλήψεων.
• Και κυρίως αυτή η εξαιρετικά ενοχλητική αμφισβήτηση του "Περίμενε. Πώς το ξέρω αυτό είπαμε;"

Ο Dawkins χρησιμοποίησε πράγματι τη μεταφορά των "ιών του μυαλού" και αντιπαρέβαλε σε αυτήν τον τρόπο με τον οποίο η επιστήμη υποβάλλει τις ιδέες σε έλεγχο: δυνατότητα δοκιμής, τεκμήρια, ακρίβεια, συνέπεια, επαναληψιμότητα και άλλες απαιτήσεις της επιστημονικής πρακτικής.

Ο Daniel Dennett χρησιμοποίησε επίσης μεταφορικά την έκφραση meme-immunological systems για τα φίλτρα με τα οποία δεν αποδεχόμαστε αδιακρίτως ό,τι φτάνει στον νου μας. Ο ίδιος όμως τόνιζε ότι τέτοια "ανοσοποιητικά" φίλτρα ούτε αλάνθαστα είναι ούτε μας προστατεύουν από κάθε καλή ή κακή ιδέα.

Κι εδώ υπάρχει μια μικρή αλλά σημαντική ειρωνεία.

Η επιστημονική σκέψη είναι κι αυτή πολιτισμικά μεταδιδόμενη.

Μαθαίνεται.

Διδάσκεται.

Αναπαράγεται.

Άρα, αν δεχτούμε για λίγο το λεξιλόγιο της μιμητικής, είναι κι αυτή ένα meme.

Ένα meme που μας μαθαίνει να μην πιστεύουμε οποιοδήποτε άλλο meme επειδή απλώς αναπαράγεται πολύ καλά.

Μετα-μιμίδιο, δηλαδή. Ένα meme που αφορά τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, αξιολογούμε ή αντιμετωπίζουμε άλλα memes.

Που έχω βάλει τις δραμαμίνες; Έχω αρχίσει να ανακατεύομαι...

Ας πάμε στον Κοινωνικό Δαρβινισμό μπας και ισιώσω.

Για αρχή χρειάζεται ένα καλό ξεσκόνισμα, γιατί ο όρος χρησιμοποιείται συχνά σαν να αποτελεί απλή κοινωνική εφαρμογή του Δαρβίνου.

Δεν είναι τόσο απλό.

Ο "Κοινωνικός Δαρβινισμός" είναι ιστορικά ένας αρκετά ασαφής και μεταβαλλόμενος όρος. Χρησιμοποιήθηκε (και συχνά εκ των υστέρων αποδόθηκε) σε διαφορετικές θεωρίες και ιδεολογίες που μετέφεραν έννοιες ανταγωνισμού, επιλογής και καταλληλότητας στις ανθρώπινες κοινωνίες. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε κατά καιρούς για να δικαιολογήσει κοινωνική ανισότητα, ακραίες πολιτικές οικονομικού laissez-faire (δηλαδή μιας αγοράς με ελάχιστη κρατική παρέμβαση και κοινωνική προστασία), ρατσισμό, αποικιοκρατία ή ευγονική. Οι ιστορικοί έχουν επισημάνει ότι δεν επρόκειτο ποτέ για μία ενιαία, σαφώς ορισμένη σχολή σκέψης.

Δεν είναι μία θεωρία.

Και κυρίως ο Δαρβίνος δεν είπε ποτέ ότι οι φτωχοί πρέπει να πεθάνουν.

Fun fact: κάτι που εγώ τουλάχιστον έμαθα πολύ αργότερα απ’ όσο θα έπρεπε: 

Η περίφημη φράση "survival of the fittest" ("επιβίωση του ικανότερου" ή "επιβίωση του καλύτερα προσαρμοσμένου") δεν ήταν του Δαρβίνου.

Την επινόησε ο Herbert Spencer το 1864, αφού είχε ήδη διαβάσει τη θεωρία της φυσικής επιλογής. Μερικά χρόνια αργότερα ο Alfred Russel Wallace πρότεινε μάλιστα στον Δαρβίνο να τη χρησιμοποιήσει, επειδή θεωρούσε ότι το "natural selection" (φυσική επιλογή) έκανε κάποιους να φαντάζονται πως η φύση επιλέγει συνειδητά.

Ο Δαρβίνος τελικά την ενσωμάτωσε στην πέμπτη έκδοση του On the Origin of Species το 1869.

Άρα μία από τις πιο διάσημες δαρβινικές φράσεις δεν ήταν καν του Δαρβίνου!

Και το fittest στη βιολογία δεν σημαίνει:

• πιο δυνατός,
• πιο έξυπνος,
• πλουσιότερος,
• λευκότερος,
• πιο επιτυχημένος επιχειρηματίας
• ή ο τύπος που έχει Lamborghini και podcast.

Η εξελικτική fitness αφορά, χοντρικά, τη σχετική αναπαραγωγική επιτυχία ενός οργανισμού ή μιας γενετικής παραλλαγής στις συγκεκριμένες περιβαλλοντικές συνθήκες.

Δεν είναι μετάλλιο ποιότητας, αξιολόγηση χαρακτήρα ή οικονομική κατάταξη του Forbes.

Το μεγάλο σφάλμα αρχίζει όταν από το "στη φύση παρατηρείται αυτό" πηδάμε στο "άρα έτσι πρέπει να οργανώσουμε και την κοινωνία".

Όχι.

Από ένα "είναι" δεν προκύπτει αυτομάτως ένα "πρέπει".

Η φυσική επιλογή περιγράφει έναν μηχανισμό. Δεν γράφει Σύνταγμα. Δεν έχει ηθική.

Η φύση περιλαμβάνει ανταγωνισμό.

Περιλαμβάνει όμως επίσης συνεργασία. Αμοιβαιότητα. Γονική φροντίδα. Συμβίωση. Αλληλοβοήθεια. Κοινωνικές ομάδες. Συνασπισμούς.

Και η εξέλιξη της ανθρώπινης συνεργασίας αποτελεί ένα από τα μεγάλα προβλήματα της σύγχρονης εξελικτικής επιστήμης, ακριβώς επειδή η κλίμακα της ανθρώπινης συνεργασίας (ιδιαίτερα μεταξύ μη συγγενών και ακόμη και αγνώστων) ξεπερνά κατά πολύ ό,τι βλέπουμε στα περισσότερα άλλα πρωτεύοντα.

Άρα ο ανταγωνισμός είναι φυσικός και η συνεργασία είναι επίσης φυσική.

Καλώς ήρθατε στη βιολογία. 

Δεν φημίζεται για την υποχρέωσή της να χωράει στα πολιτικά μας συνθήματα.

Αν δεν μπορούμε να εξηγούμε τις τεράστιες ιστορικές ανισότητες μεταξύ ανθρώπινων κοινωνιών λέγοντας απλώς ότι κάποιοι λαοί ήταν "ικανότεροι" από άλλους, τότε πώς εξηγούνται;

Εδώ μπαίνει στη συζήτηση ο Jared Diamond.

Το Guns, Germs and Steel εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο για ένα πολύ συγκεκριμένο, τεράστιο ερώτημα:

Γιατί ορισμένες ανθρώπινες κοινωνίες απέκτησαν ιστορικά τεχνολογικά, οικονομικά και στρατιωτικά πλεονεκτήματα έναντι άλλων;

Ο Diamond αντιπαραθέτει στις φυλετικές εξηγήσεις παράγοντες όπως η γεωγραφία, η διαθεσιμότητα εξημερώσιμων φυτών και ζώων, τα λοιμώδη νοσήματα και οι δυνατότητες διάχυσης καλλιεργειών και τεχνολογιών. Ο ίδιος παρουσιάζει το βιβλίο ως προσπάθεια να εξηγηθεί η παγκόσμια ανισότητα χωρίς να καταφεύγουμε σε υποθέσεις περί βιολογικής ανωτερότητας ορισμένων λαών.

Αυτό είναι σημαντικό.

Υπάρχει και το ομώνυμο τριμερές ντοκιμαντέρ του PBS/National Geographic, βασισμένο στο βιβλίο.

Κάποτε μάλιστα είχα μεταφράσει στα ελληνικά τους υπότιτλους και των τριών επεισοδίων (εποχές που προφανώς δεν ήξερα ακόμη να κάθομαι ήσυχη).

Αλλά σήμερα δεν θα έγραφα ότι το βιβλίο λύνει το θέμα.

Έχει δεχτεί σοβαρή ακαδημαϊκή κριτική για τον βαθμό στον οποίο δίνει βάρος στη γεωγραφία και στη βιογεωγραφία, για την υποτίμηση της ιστορικής ενδεχομενικότητας και πολιτισμικών παραγόντων και για ορισμένες συγκεκριμένες εμπειρικές υποθέσεις του. Μάλιστα, σύγχρονες ποσοτικές μελέτες έχουν ελέγξει ορισμένες από τις επιμέρους προβλέψεις του αντί να τις θεωρούν δεδομένες.

Άρα το κρατάμε ως μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μεγάλη υπόθεση. Όχι όμως ως τελευταία λέξη της ανθρωπότητας επί του θέματος.

Γιατί, εάν κάτι προσπαθώ να ξεμάθω μεγαλώνοντας, είναι η αγαπημένη μου συνήθεια να βρίσκω ένα βιβλίο που με πείθει και να ανακοινώνω:

- Ωραία. Λύθηκε κι αυτό. Πάμε παρακάτω 

Ε, αυτό δεν λύθηκε.

Και καταλήγω... έλεος, ήμαρτον και επιτέλους!

Δεν ξέρω αν τα memes είναι πραγματικοί αντιγραφείς με την αυστηρή έννοια που ήθελαν ορισμένοι υποστηρικτές της μιμητικής.

Δεν ξέρω αν κάποτε θα έχει νόημα να μιλάμε για temes ως τρίτο εξελικτικό σύστημα.

Ξέρω όμως ότι οι ιδέες όντως έχουν ιστορία.

Μεταδίδονται.

Αλλάζουν.

Συνδυάζονται.

Ανταγωνίζονται για την προσοχή μας.

Κάποιες εξαφανίζονται.

Κάποιες επιβιώνουν για χιλιάδες χρόνια.

Κάποιες μας κάνουν καλύτερους συνεργάτες.

Κάποιες μας κάνουν να σκοτώνουμε ανθρώπους που δεν γνωρίσαμε ποτέ επειδή ανήκουν στη λάθος ομάδα.

Και σήμερα διαθέτουμε μηχανές που μπορούν να στείλουν μια ιδέα σε εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε ώρες.

Οπότε, ακόμη κι αν κάποτε εγκαταλείψουμε εντελώς τη λέξη "μιμίδιο" ως επιστημονική μονάδα, το ερώτημα που γέννησε παραμένει τρομακτικά επίκαιρο:

Γιατί κάποιες ιδέες καταφέρνουν να κατοικήσουν μέσα μας τόσο καλά ώστε τελικά να νομίζουμε ότι γεννήθηκαν εκεί;

Και ακόμη περισσότερο:

Πότε μια ιδέα μάς υπηρετεί και πότε αρχίζουμε εμείς να υπηρετούμε εκείνη;

Δεν ξέρω εάν τα δικά μου γονίδια και τα πολιτισμικά μου κατασκευάσματα ενεργούν πάντοτε προς το συμφέρον τους, προς το συμφέρον μου ή προς το συμφέρον οποιουδήποτε.

Ξέρω όμως ότι δεν πρόκειται να σταματήσω να είμαι οπαδός της πολυπολιτισμικότητας, της αλληλοβοήθειας και της παλιάς καλής ερώτησης:

Προς τι το μίσος και ο αλληλοσπαραγμός;

Και μου έρχεται ξανά εκείνη η φράση από το Notre Musique του Jean-Luc Godard:

Το να σκοτώνεις για να υπερασπιστείς μια ιδέα,

δεν είναι υπεράσπιση μιας ιδέας.

Είναι φόνος.

Και όλα τα υπόλοιπα, για μένα, είναι αρχίδια!

Πηγές και σύνδεσμοι:

• Gene’s-eye view / Dawkins – The Selfish Gene

https://india.oup.com/product/the-selfish-gene-9780198788607

https://academic.oup.com/book/39940

• Gene–culture coevolution – Laland, Odling-Smee & Myles

https://www.nature.com/articles/nrg2734

• Lactase persistence / κτηνοτροφία

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28426286/

https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-genom-091416-035340

DOI: https://doi.org/10.1146/annurev-genom-091416-035340

Annual Reviews

• Γλώσσα, βιολογία και πολιτισμική εξέλιξη – Kenny Smith

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30182526/

Δωρεάν πλήρες κείμενο: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7379493/

DOI: https://doi.org/10.1111/tops.12377

PubMed

• Identity fusion και ακραία συμπεριφορά υπέρ της ομάδας

Swann et al. 2009:

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19379032/

DOI: https://doi.org/10.1037/a0013668

Και ειδικά για self-sacrifice, Swann et al. 2010:

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20649370/

DOI: https://doi.org/10.1037/a0020014

PubMed

• Sacred values – Atran & Ginges

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22605762/

DOI: https://doi.org/10.1126/science.1216902

PubMed

• Susan Blackmore – The Meme Machine / memeplexes

https://www.susanblackmore.uk/the-meme-machine/

Susan Blackmore

• Richard Dawkins – Viruses of the Mind

https://secularhumanism.org/1993/07/viruses-of-the-mind/

Αυτή είναι όντως η σελίδα του Free Inquiry για το κείμενο του Dawkins. 

Ελεύθερη Ερώτηση

• Social Darwinism – ιστορία και ασάφεια του όρου

Hodgson, 2004:

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-6443.2004.00239.x

DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-6443.2004.00239.x

Wiley Online Library

• "Survival of the fittest" — Spencer → Wallace → Darwin

Darwin Correspondence Project:

https://www.darwinproject.ac.uk/commentary/survival-fittest

Αυτή είναι η πολύ καλή επίσημη πηγή που εξηγεί ότι τη φράση επινόησε ο Spencer και ότι ο Darwin την πρόσθεσε στην 5η έκδοση του Origin το 1869. 

Darwin Correspondence Project

• Εξέλιξη της ανθρώπινης συνεργασίας – Boyd & Richerson

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19805434/

Δωρεάν πλήρες κείμενο: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781880/

DOI: https://doi.org/10.1098/rstb.2009.0134

PubMed

• Jared Diamond – Guns, Germs, and Steel

Εκδότης W. W. Norton:

https://wwnorton.co.uk/books/9780393354324-guns-germs-and-steel

PBS – για το βιβλίο και το επιχείρημά του:

https://www.pbs.org/gunsgermssteel/about/

W. W. Norton & Company Ltd. 

• Σύγχρονος έλεγχος μιας βασικής υπόθεσης του Diamond – "Geography is not destiny" (2024)

https://www.cambridge.org/core/journals/evolutionary-human-sciences/article/geography-is-not-destiny-a-quantitative-test-of-diamonds-axis-of-orientation-hypothesis/3196029E586CC58C6696D5AB9994ADF7

DOI: https://doi.org/10.1017/ehs.2023.34

Cambridge University Press

Διάβασα ένα απόσπασμα της Μαλβίνας Κάραλη (Περιθώριο, Κολλημένοι σε λάθος ανθρώπους) και κόλλησα σε μια σκέψη της.

Μου φάνηκε από εκείνες τις ενοχλητικές σκέψεις που στην αρχή θέλεις να απορρίψεις και ύστερα αρχίζουν να κάνουν βόλτες στο κεφάλι σου.

Η ιδέα, πολύ χοντρικά, ήταν αυτή:

Μήπως καμιά φορά επιλέγουμε τον λάθος άνθρωπο ακριβώς επειδή είναι λάθος;

Μήπως δηλαδή η ακαταλληλότητά του δεν είναι μόνο το πρόβλημα της σχέσης, αλλά και μέρος της χρησιμότητάς της;

Γιατί εύλογα θα πει κανείς, αν επιλέγω τον λάθος για να αποφύγω... ας πούμε τυχαία τη δέσμευση, τότε γιατί κολλάω πάνω του; Γιατί βασανίζομαι; Γιατί μπορεί να περάσουν χρόνια και να εξακολουθώ να τον σκέφτομαι;

Γιατί ίσως το κόλλημα δεν αναιρεί καθόλου την αποφυγή, λέει. Ίσως μερικές φορές είναι η ίδια η αποφυγή.

...Δε σε χάλασε, ε;

Μερικές φορές ο λάθος άνθρωπος είναι πράγματι ασφαλέστερος από τον σωστό.

Παράλογο; Καθόλου. 

Γιατί ο άνθρωπος που δεν μπορεί να είναι πραγματικά μαζί σου, που δεν είναι διαθέσιμος, που δεν ταιριάζει ο τρόπος ζωής σας, που θέλει άλλα πράγματα, που έχει χίλιους λόγους να μη λειτουργήσει η σχέση, σου προσφέρει κάτι που ο κατάλληλος άνθρωπος δεν μπορεί να σου προσφέρει.

Μια έτοιμη έξοδο κινδύνου.

Από την πρώτη στιγμή υπάρχει κάπου η αιτία της καταστροφής. Αν τελειώσει, ξέρεις γιατί. Σημειώνει;

• Δεν γινόταν
• Ήμασταν πολύ διαφορετικοί
• Δεν μπορούσε να μου δώσει αυτό που χρειαζόμουν
• Δεν ήταν διαθέσιμος

Υπάρχει εξήγηση. Υπάρχει ένοχος. Υπάρχει ένα ωραιότατο εργοστασιακό ελάττωμα στη σχέση, το οποίο μπορείς να δείξεις με το δάχτυλο όταν όλα πάνε κατά διαόλου.

Με έναν άνθρωπο όμως με τον οποίο θα μπορούσε πραγματικά να γίνει;

Ωωω... Εκεί τα πράγματα ζορίζουν. Δεν υπάρχει πια πού να κρυφτείς και όπως λένε και οι φίλοι μας οι Αγγλοσάξονες "You can run, but you can't hide".

Άρα ελλείψει λόγου για να φύγεις... σκέφτεσαι το ενδεχόμενο να μείνεις. Κι αυτό είναι τρομοκρατία! 

1. Να φανείς; (Χμμμ...)
2. Να δείξεις συναίσθημα χωρίς να τιμωρηθείς γι'αυτό; (Δύσκολο...)
3. Να ακούσεις τι θέλει ο άλλος χωρίς να τον κρίνεις; (Τρελό...)
4. Να διαπραγματευτείς και να απογοητευτείς σε κάποια θέματα χωρίς όμως να αναγκαστείς να φύγεις τρέχοντας; (Το χοντραίνουμε τώρα...)
5. Να επιτρέψεις σε έναν άλλο άνθρωπο να γίνει τόσο σημαντικός ώστε να αποκτήσει και τη δυνατότητα να σε πληγώσει; (Αδιανόητο..!)

Και κυρίως να παραδεχτείς κάτι πολύ λιγότερο ρομαντικό από το "δεν μπορώ να ζήσω χωρίς εσένα", αλλά επίπεδα πιο τρομακτικό για τα δικά μου δεδομένα, τουλάχιστον:

Σε θέλω πολύ στη ζωή μου, αλλά δεν το λέω όχι μόνο σε εσένα, αλλά ούτε καν στον εαυτό μου γιατί δεν μπορώ να ελέγξω τι θα κάνεις με αυτή τη γνώση, κι αυτό με πανικοβάλλει.

Και αυτό, κυρίες και κύριοι είναι η λεγόμενη "έκθεση".

Κι επειδή στους ανθρώπους αρέσει πάρα πολύ να μιλάμε για το πόσο φοβόμαστε την εγκατάλειψη, ξεχνάμε καμιά φορά ότι υπάρχει και ένας άλλος φόβος.

- Ω να σου γαμ... Και τώρα τι κάνουμε;

Γιατί έναν άνθρωπο που φεύγει μπορείς να τον θρηνήσεις, να τον βρίζεις, να τον εξιδανικεύεις, να ακούσεις καμία κατοσταριά καψουροτράγουδα κλαίγοντας, να πιεις όλο το Βόσπορο και να αναλύεις επί τέσσερα χρόνια τα παιδικά του τραύματα μαζί με τα δικά σου.

Αλλά...

Ο άνθρωπος που μένει είναι μια κατάσταση που απαιτεί συγκεκριμένο χειρισμό από εμάς. Όχι ο άνθρωπος. Η κατάσταση.

Και τώρα... Αρχίζουν τα δύσκολα. (Όταν τα έλεγε τραγουδιστά ο Ρουβάς, κοροιδεύατε γατάκια.)

Έχουμε μάθει να θεωρούμε ότι όσο περισσότερο υποφέρουμε για κάποιον, τόσο περισσότερο έχουμε αφεθεί σε αυτόν.

Δεν είμαι καθόλου σίγουρη πια ότι ισχύει. Μην πυροβολείτε οι απανταχού "ερωτοχτυπημένοι"... Θα εξηγηθώ η αναίσθητη!

Το λέω υπό την έννοια ότι μπορείς να υποφέρεις αφάνταστα για έναν άνθρωπο χωρίς ποτέ να έχεις χρειαστεί να σταθείς πραγματικά γυμνός και εκτεθειμένος απέναντί του. Καλύτερα τώρα;

Μπορείς να τον ποθείς. 

Να τον περιμένεις. 

Να ζηλεύεις. 

Να χωρίζεις και να ξαναγυρίζεις εκατό φορές. 

Να αναλύεις κάθε λέξη. 

Να πιστεύεις ότι χωρίς αυτόν τελειώνει ο κόσμος. 

Και παρ' όλα αυτά, να είσαι απλά ένας περιφερόμενος ερωτοχτυπημένος μεν, ρόλος δε. 

Κάπου στο βάθος, ξέρεις ότι έτσι αυτή η σχέση δεν μπορεί ποτέ να γίνει ολόκληρη. Δεν μπορεί. 

Έχω άδικο;

Κάτι λείπει... Και το ξέρεις. Δεν ξέρω τί. Οτιδήποτε. Σίγουρα όμως υπάρχει μια θεμελιώδης ασυμβατότητα που καθιστά τη σχέση σχεδόν καταδικασμένη εξαρχής.

Και ακριβώς εκεί είναι που γίνεται... ασφαλής. Επειδή δεν κινδυνεύεις ποτέ να μάθεις τι θα συνέβαινε αν υπήρχε απέναντί σου ένας άνθρωπος που μπορούσε πραγματικά να σε συναντήσει. 

Όχι να σε κυνηγά, να σε κρατά σε αγωνία, να εμφανίζεται και να εξαφανίζεται.

Να σε συναντήσει κάπου επιτέλους. Κανονικά. Ισότιμα. Χωρίς παιχνίδια.

Χωρίς το όποιο εμπόδιο που θα αναλάβει κάποια στιγμή στο μέλλον να διαλύσει τα πάντα για λογαριασμό σας. 

Χωρίς να μπορείς να αποδώσεις όλη την ιστορία στην ακαταλληλότητα κάποιου από τους δύο σας. 

Χωρίς να υπάρχει κάποιος τοίχος πάνω στον οποίο ξέρεις εξαρχής ότι θα πέσετε με εκατό.

Υπάρχει μόνο ένας άνθρωπος απέναντί σου και η πιθανότητα να συνδεθείτε στ' αλήθεια.

Και τότε πρέπει να ρισκάρεις κάτι πολύ περισσότερο από έναν αποτυχημένο έρωτα. Πρέπει να ρισκάρεις να εκτεθείς. Να επιτρέψεις στον άλλον να σε γνωρίσει εκεί που δεν είσαι εντυπωσιακός, δυνατός, αυτάρκης ή μυστηριώδης. Να σε δει φοβισμένο. Ανασφαλή. Μικρό. Τρυφερό. Ανάγκη έχοντα (τι φρίκη κι αυτή για τους ορκισμένους αυτάρκεις).

Κι εκεί λες... Εδώ είμαστε! Σε θέλω ακριβώς επειδή δεν χρειάζεται να εκτεθώ. Και το κυριότερο, δεν χρειάζεται να αποκτήσεις σημασία! Πραγματική σημασία.

Γιατί όσο ο άλλος παραμένει "ο λάθος", υπάρχει πάντοτε ένα κομμάτι σου που στέκεται λίγο πιο πίσω και παρατηρεί σαν την κουτσομπόλα της γειτονιάς.

Μπορεί να φωνάζεις ότι θα πεθάνεις χωρίς αυτόν, αλλά κάπου υπάρχει η γνώση ότι το πράγμα είναι ελαττωματικό.

Και μάλλον αυτό εννοεί η Μαλβίνα όταν λέει ότι ο λάθος άνθρωπος διασφαλίζει την ανεξαρτησία.

Όχι ότι δεν δεσμεύεσαι μαζί του πρακτικά. Μπορεί να μείνεις χρόνια. Μπορεί να παντρευτείς κιόλας (που και πολλοί το κάνετε). Αλλά...! Η ανεξαρτησία εντοπίζεται στο μικρό ψυχικό καταφύγιο που σου εξασφαλίζει η ίδια η ακαταλληλότητα της σχέσης. 

Το:

• Έτσι κι αλλιώς δεν μπορούσε να με καταλάβει.
• Έτσι κι αλλιώς δεν ταιριάζαμε.
• Έτσι κι αλλιώς δεν μπορούσε να μου δώσει όσα χρειαζόμουν.
• Έτσι κι αλλιώς κάποτε θα τελείωνε.

Και το "έτσι κι αλλιώς" είναι θαυμάσια πανοπλία!

Το ακόμη πιο ενδιαφέρον όμως είναι τι συμβαίνει όταν "ο λάθος" άνθρωπος κι εμείς χωρίζουμε τα τσανάκια μας.

Τότε φεύγει ο άνθρωπος και μένει η λειτουργία του. Το φάντασμα. Και τότε αρχίζει το άλλο πανηγύρι. Το Αυγουστιάτικο, το γνήσιο. 

Μπορεί κάθε άνθρωπος που εμφανίζεται μετά να συγκρίνεται μαζί του. Κανείς δεν προκαλεί την ίδια ένταση. Κανείς δεν σε αναστατώνει τόσο. Κανείς δεν σε κάνει να χάσεις το μυαλό σου.

Άρα;

Δεν είναι "the one". Και συνεχίζεις να κουβαλάς τον προηγούμενο σαν απόδειξη μιας καταδικασμένης μεν, μεγάλης αγάπης δε. Σας φάγαν τα κυκλώματα!

Μόνο που ίσως... "Ίσως" λες, μπούρδες! Δεν κουβαλάς κανέναν μαζί σου μόνο και μόνο επειδή υπήρξε δήθεν (ναι "δήθεν", σωπάτε) μεγάλος έρωτας. Ίσως τον κουβαλάς επειδή είναι χρήσιμος. Γιατί όσο υπάρχει μέσα σου εκείνος, κανείς άλλος δεν μπορεί να πλησιάσει εντελώς. Και αυτό βολεύει.

Ο λάθος άνθρωπος έχει γίνει ο ιδανικός σωματοφύλακας. Δεν χρειάζεται καν να είναι παρών. Το φάντασμά του κάνει μια χαρά τη δουλειά.

Κι εδώ να κάνω μια διευκρίνιση.

Όταν λέω "σωστός", "λάθος", "όμοιος", δεν εννοώ ότι κάπου υπάρχει ένας προκαθορισμένος άνθρωπος που είναι φτιαγμένος για εμάς. Μην τρελαθούμε. 

Ούτε ότι "όμοιος" σημαίνει ότι διαβάζετε τα ίδια βιβλία, ακούτε τα ίδια τραγούδια ή έχετε τα ίδια πτυχία. Όμοιος, όπως το εννοώ εγώ εδώ, είναι ο άνθρωπος που μπορεί να σταθεί απέναντί σου ως ίσος. Με τον οποίο υπάρχει πραγματική δυνατότητα αμοιβαιότητας. Που δεν χρειάζεται να πάθετε αλληλεξάρτηση. Δεν χρειάζεται να τον κυνηγιέστε. Δεν χρειάζεται να αποδείξει κανείς ότι αξίζει. Και κυρίως, δεν σου παρέχει ένα τεράστιο, προφανές ελάττωμα της σχέσης για να κρυφτείς πίσω του.

Απλώς είναι εκεί. Κι εσύ πρέπει να είσαι επίσης εκεί. Ολόκληρος.

Και αρχίζω να σκέφτομαι ότι για ορισμένους ανθρώπους αυτό μπορεί πράγματι να είναι πολύ πιο δύσκολο από το να κυνηγούν για χρόνια μια αδύνατη αγάπη.

Γιατί η "αδύνατη" αγάπη έχει δράμα. Και το δράμα μας δίνει μια αποστολή, πως το λένε. Να τον κερδίσω. Να την κάνω να με αγαπήσει. Να ξεπεράσουμε το εμπόδιο. Να επιστρέψει. Να αλλάξει. Να καταλάβει. Να κάνει η μάνα!

Κάθε μέρα υπάρχει κάτι να λύσουμε, λες και δεν είχαμε ήδη αρκετά.

Η αμοιβαιότητα από την άλλη, δεν σου δίνει τέτοιο παιχνίδι. Σου λέει κάτι πολύ απλούστερο και πολύ πιο εφιαλτικό:

- Εγώ είμαι εδώ. Με τα καλά μου, τα στραβά μου και τ' ανάποδά μου. Και μ'αρέσεις. Εσύ; Που βρίσκεσαι;

Και τώρα δεν υπάρχει κανείς για να παίξεις.

Γι' αυτό η σκέψη της Μαλβίνας μού αρέσει τόσο.

Όχι επειδή πιστεύω ότι κάθε φορά που ερωτευόμαστε έναν ακατάλληλο άνθρωπο κρύβεται από πίσω κάποιος φόβος δέσμευσης. Όχι.

Μου αρέσει επειδή μου δίνει πάτημα για να αντιστρέψω μια πολύ κοινή βεβαιότητα. 

Ότι ο άνθρωπος για τον οποίο υποφέρουμε περισσότερο είναι αναγκαστικά και ο άνθρωπος απέναντι στον οποίο υπήρξαμε περισσότερο εκτεθειμένοι. 

Ξέρετε, τις περισσότερες φορές αυτά τα δύο απέχουν ωκεανούς ολοκλήρους. Όλη αυτή η ένταση και ο πόνος έχει χτιστεί γύρω από μια σχέση που, ακριβώς επειδή δεν μπορούσε να γίνει πραγματικά ασφαλής και αμοιβαία, μας γλίτωσε από κάτι που φοβόμασταν ακόμη περισσότερο. Να βρούμε έναν άνθρωπο με τον οποίο θα μπορούσε να γίνει.

Και τότε να μην έχουμε άλλη δικαιολογία.

Γιατί με τον λάθος άνθρωπο μπορείς να περάσεις εκατό χρόνια παλεύοντας με το αδύνατο.

Με τον σωστό θα χρειαστεί να κάνεις κάτι πολύ δυσκολότερο. Να ρίξεις τις άμυνες και να αφεθείς.

Που αν είναι δυνατόν, δηλαδή!!! Ποιος θα ήθελε κάτι τέτοιο;!

Διαβάζω πολύ συχνά τελευταία στα social μια φράση που λέει:

"Η απιστία δεν αφορά τον κερατωμένο".

Ακούγεται ωραία, δε λέω. Γιατί σου χαϊδεύει το κεφάλι και σου λέει με αγάπη:

-Μην το παίρνεις προσωπικά. Δεν είναι καν δικό σου θέμα!

Και είναι αλήθεια. Μόνο που… ειναι αλήθεια μόνο κατά το ήμισυ.

Η απιστία μπορεί να ξεκινάει από τουλάχιστον έναν άνθρωπο. Αλλά ποτέ δεν τελειώνει εκεί. 

Έναν φιλόσοφο που έπεσα πάνω του τυχαία. Διάβασα μια φράση του και ξαφνικά συνειδητοποίησα ότι ο τύπος είχε μπει εδώ και χρόνια μέσα στο μυαλό μου χωρίς να ξέρω καν την ύπαρξή του.

Και κάπως έτσι έμαθα τον Λούντβιχ Βιτγκενστάιν.

Μέσω μιας μύγας.

Για την ακρίβεια, από μια μύγα παγιδευμένη μέσα σε μια γυάλινη μυγοπαγίδα.

...Κι έπειτα έλιωσα σαν να με είχαν ξεχάσει πάνω στο τραπέζι, καταμεσήμερο Δεκαπενταύγουστου.

Όχι από έρωτα.

Από τρυφερότητα.

Από γλύκα.

Η αγάπη έχει ένα πρακτικό πρόβλημα που καλό είναι να το συναντάμε όσο σπανιότερα γίνεται.

Τι την κάνεις όταν ο άνθρωπος στον οποίο ανήκει δεν υπάρχει πια;

Δεν μπορείς να την επιστρέψεις.

Δεν μπορείς να την ακυρώσεις.

Δεν υπάρχει κουμπί "delete".

Μένει εκεί. Μπαστακώνεται.

Και γι’ αυτό το "All My Love" των Led Zeppelin είναι πολύ πιο σκληρό τραγούδι απ’ όσο ακούγεται.

Πριν από χρόνια είχα δει το The Invention of Lying, μια κωμωδία του 2009 με τον Ricky Gervais, που βασίζεται σε μια εξαιρετικά απλή και εξαιρετικά παράξενη ιδέα: 

Ένας κόσμος στον οποίο κανείς δεν λέει ψέματα. Όχι επειδή οι άνθρωποι είναι ηθικά ανώτεροι. Απλώς επειδή το ψέμα δεν υπάρχει ακόμη ως δυνατότητα.

Μέχρι που κάποιος... Το "εφευρίσκει".

Αδιανόητα έξυπνη ταινία, να τη δείτε!

Και κάπως έτσι χρόνια μετά, εχθές συγκεκριμένα, μου κόλλησε η απορία.

Αλήθεια... Το ψέμα εφευρέθηκε ή ανακαλύφθηκε;

Την Αμερική την ανακαλύπτεις... Κακό (αλλά πολύ διαδεδομένο) παράδειγμα βρήκα να χρησιμοποιήσω γιατί μόνο αν είσαι Ευρωπαίος την ανακαλύπτεις. Δεν ήταν και κάτι άγνωστο στους ανθρώπους που ήδη ζούσαν εκεί αλλά... Γκουχ γκουχ... Ας αρκεστώ στο να ξεροβήξω τώρα. Δεν χρειάζεται να μπλέξω και την αποικιοκρατία επειδή θέλω να εξηγήσω ένα ρήμα. 

Θα βρω άλλο παράδειγμα. Να, ένα καλό! 

Την βαρύτητα την ανακαλύπτεις.

Το τηλέφωνο, από την άλλη μεριά, το εφευρίσκεις.

Γκέγκε;

Δεν έχω ιδέα ποιος είπε το πρώτο ψέμα στην ιστορία της ανθρωπότητας, αλλά θα ήθελα πολύ να ήμουν από μια μεριά. 

ΚΑΙ για να ακούσω το ψέμα (δώσε μου κουτσομπολιά λέμε...), αλλά ΚΑΙ για να δω τη στιγμή ακριβώς πριν.

Τη στιγμή που ένας ανθρώπινος εγκέφαλος σκέφτηκε, με όποιον πρωτόγονο τρόπο μπορούσε τότε να σκέφτεται, "Εγώ ξέρω τι έγινε. Ο άλλος δεν ξέρει. Άρα μπορώ να τον κάνω να πιστέψει αυτό που θέλω εγώ".

Αν συνέβη κάπως έτσι, πρέπει να ήταν μια εκπληκτική στιγμή στην ιστορία της ανθρώπινης νόησης. Και μια αρκετά κακή μέρα για όλους τους ανυποψίαστους(;) υπόλοιπους.

Γιατί το ψέμα είναι πολύ περίπλοκο πράγμα.

Πριν από το ψέμα υπήρχε ήδη η εξαπάτηση. Η φύση εξαπατά ασύστολα και το έκανε πολύ πριν εμφανιστούμε εμείς για να της δώσουμε ταχύρυθμα σεμινάρια.

• Ένα έντομο μοιάζει με φύλλο. 
• Ένα ακίνδυνο είδος μιμείται την εμφάνιση ενός επικίνδυνου. 
• Ένα πουλί μπορεί να προσποιηθεί ότι είναι τραυματισμένο για να τραβήξει έναν θηρευτή μακριά από τη φωλιά του. 
• Θηλυκοί κοινοί βάτραχοι έχει παρατηρηθεί ακόμη και να προσποιούνται τους νεκρούς για να ξεφύγουν από ανεπιθύμητα αρσενικά (προφανώς ανακάλυψαν εγκαίρως ότι πρίγκιπες δεν γίνονται!) Τώρα επειδή η βιολογία μέσα μου με σκουντάει με νόημα... Δεν παριστάνουν τις νεκρές ακριβώς. Παθαίνουν τονική ακινησία ως μία από τις συμπεριφορές διαφυγής από αρσενικό που τις έχει ήδη αρπάξει, αλλά και πάλι... Όποια βατραχίνα το σκέφτηκε πρώτη, της βγάζω το καπέλο. Τη φαντάζομαι ήδη να φωνάζει στον βατραχομούρη που θέλει να γλεντήσει το φιλήδονο γλιτσερό κορμί της "Έτσι και μου τον ακουμπήσεις θα πεθάνω εδώ μπροστά σου, Γιώργο. ΑΥΤΟ θέλεις;"

Σσσσς, παρασύρθηκα και επανέρχομαι...

Τα ζώα λοιπόν, χρησιμοποιούν παραπλανητικά σήματα απέναντι σε ανταγωνιστές ή θηρευτές συνέχεια! Η εξαπάτηση, λοιπόν, δεν είναι ανθρώπινη εφεύρεση.

Όμως...

Το έντομο που μοιάζει με φύλλο δεν ξυπνάει το πρωί και σκέφτεται:

- Χε χε. Θα τους ξεγελάσω πάλι όλους. Σήμερα θα ντυθώ φίκος.

Η φυσική επιλογή μπορεί να παράγει χαρακτηριστικά που παραπλανούν χωρίς να υπάρχει νους που σχεδιάζει την παραπλάνηση.

Ακόμη και στις πολύ πιο σύνθετες συμπεριφορές ζώων, όπου υπάρχουν ενδείξεις σκόπιμης εξαπάτησης, είναι δύσκολο να ξέρουμε ακριβώς τι καταλαβαίνει το ζώο για τον νου του άλλου.

Γι' αυτό η εξαπάτηση και το ψέμα δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα.

Το ψέμα είναι μια πολύ ειδική μορφή εξαπάτησης. Απαιτεί αρκετή εγκεφαλική δουλειά. Για να σου πω ψέματα, πρέπει πρώτα να καταλάβω ότι δεν είσαι εγώ.

Ακούγεται αυτονόητο για εμάς τους φωστήρες Homo sapiens sapiens, αλλά στη φύση δεν είναι και τόσο.

Για να σε εξαπατήσω πραγματικά, πρέπει να μπορώ να αντιληφθώ ότι μέσα στο κεφάλι σου υπάρχει μια αναπαράσταση του κόσμου που μπορεί να είναι διαφορετική από τη δική μου.

Εγώ ξέρω Α. Εσύ μπορεί να πιστεύεις Β.

Και, ιδού το κρίσιμο σημείο. Miracolo! Εγώ μπορώ να επηρεάσω το τι θα πιστέψεις εσύ! Να μια ωραία ιδέα να τα κάνουμε όλα μπουρδέλο και να βγούμε λάδι.

Αυτή η ικανότητα συνδέεται με αυτό που στην ψυχολογία ονομάζεται "θεωρία του νου" και περιγράφει την ικανότητά μας να αποδίδουμε στους άλλους γνώσεις, πεποιθήσεις, προθέσεις και επιθυμίες διαφορετικές από τις δικές μας. 

Όχι πολύ εντυπωσιακό από μόνο του ομολογουμένως, αλλά με αυτόν τον τρόπο ξαφνικά το ταπεινό ψέμα γίνεται πολύ πιο εντυπωσιακό.

Για να πεις ένα αξιοπρεπές ψέμα πρέπει να κρατάς ταυτόχρονα στο κεφάλι σου:

1. τι συνέβη πραγματικά,
2. τι γνωρίζεις εσύ,
3. τι γνωρίζει ο άλλος,
4. τι νομίζει ότι γνωρίζεις εσύ,
5. τι θέλεις να πιστέψει,
6. και ποια εκδοχή πρέπει να του παρουσιάσεις ώστε να φτάσει εκεί.

Το ψέμα είναι γνωστικό multitasking. Δεν το κάνει βέβαια ηθικά ωραιότερο. Είναι όμως γνωστικά συναρπαστικό.

Και τα παιδιά μάς προδίδουν

Τα πολύ μικρά παιδιά είναι συνήθως αξιοθρήνητοι ψεύτες. Μπορεί να τα βλέπεις πασαλλειμένα με τη σοκολάτα μέχρι τα αυτιά και να σου λένε:

- Δεν την έφαγα εγώ.

Το οποίο ως εγκληματικό σχέδιο όσο να πεις έχει ορισμένες... αδυναμίες.

Μεγαλώνοντας όμως, τα ψέματά τους γίνονται πιο σύνθετα. Και αυτό δεν συμβαίνει επειδή σταδιακά διαφθείρονται και μετατρέπονται σε μικρούς απατεώνες.

Συμβαίνει επειδή αναπτύσσονται γνωστικά.

Αρχίζουν να καταλαβαίνουν καλύτερα ότι ο άλλος δεν έχει άμεση πρόσβαση σε όσα ξέρουν εκείνα. Ότι μπορεί να έχει κάποιος μια πεποίθηση που δεν τα συμφέρει και η πληροφορία που θα του δώσουν μπορεί να αλλάξει αυτή την πεποίθηση.

Με άλλα λόγια, η εμφάνιση πιο επιτυχημένου ψέματος στην παιδική ηλικία συνοδεύει την ανάπτυξη σημαντικών κοινωνικογνωστικών ικανοτήτων.

Πράγμα που αν το σκεφτείτε, δημιουργεί μια από τις ωραιότερες ειρωνείες της ανάπτυξης:

- Το παιδί σου μόλις σου είπε ένα αρκετά πειστικό ψέμα; Συγχαρητήρια! Ο εγκέφαλός του αναπτύσσεται μια χαρά. Τώρα κάτσε να εξηγήσεις στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο γιατί δεν πρέπει να το κάνει. Καλή τύχη...

Αλλά πότε ακριβώς έχουμε ψέμα;

Ας πούμε ότι λέω:

- Αύριο θα βρέξει.

Και τελικά δεν βρέχει. Είπα ψέματα ή απλώς έκανα λάθος;

Ας πούμε ότι μεταφέρω μια πληροφορία που πιστεύω ειλικρινά ότι είναι σωστή, αλλά αποδεικνύεται εντελώς ψευδής. Πάλι δεν είπα ψέματα. Είπα κάτι αναληθές.

Το ψέμα δηλαδή, δεν ορίζεται απλώς από την απόσταση ανάμεσα στα λόγια και στην πραγματικότητα. Ορίζεται και από την πρόθεση του ανθρώπου που μιλά.

Για να πω ψέματα πρέπει, σε μια συνηθισμένη έννοια του όρου, να παρουσιάζω κάτι που θεωρώ ψευδές ως αληθές με σκοπό να σε κάνω να το πιστέψεις.

Άρα το ψέμα δεν κατοικεί μόνο στις λέξεις. Κατοικεί κυρίως στη σχέση ανάμεσα σε δύο νόες (πληθυντικός της λέξης "νους")

Αυτό λοιπόν αλλάζει τα πάντα.

Μπορεί όμως να υπάρξει ψέμα χωρίς αλήθεια;

Εδώ αρχίζει η φιλοσοφία.

Όπως λένε και οι φιλόσοφοι Κατσιμηχαιοι "...δίχως το ψέμα θα 'ταν μαύρη η αλήθεια".

Έτσι και για να αποκρύψω την αλήθεια, πρέπει με κάποιον τρόπο να μπορώ να διακρίνω ανάμεσα σε αυτό που θεωρώ ότι συνέβη και αυτό που θέλω να πιστέψεις ότι συνέβη.

Άρα το ψέμα προϋποθέτει τουλάχιστον κάποια έννοια πραγματικότητας και πεποίθησης.

Δεν χρειάζεται να έχεις διαβάσει φιλοσοφία της αλήθειας για να το συμπεράνεις αυτό. Μην τρελαθούμε κιόλας. Οι Κατσιμηχαίοι, ας πούμε, το πιάσανε πίσω στο μακρινό 1992.

Χρειάζεται όμως να καταλαβαίνεις ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο "είναι" και στο "νομίζει". Και ακόμη περισσότερο, χρειάζεται να μπορείς να επέμβεις ανάμεσα σε αυτά τα δύο.

Εκεί βρίσκεται όλη η μεγαλοφυΐα του ψέματος!

Δεν αλλάζεις την πραγματικότητα. Αλλάζεις την πραγματικότητα μέσα στο κεφάλι κάποιου άλλου.

Κι έτσι σχεδόν νομοτελειακά, οδηγούμαστε στο ότι:

Το ψέμα χρειάζεται τον Άλλον

Ένας άνθρωπος ολομόναχος σ' ένα έρημο νησί μπορεί να κάνει λάθος. Μπορεί να αυταπατάται. Μπορεί να αρνείται κάτι που κατά βάθος ξέρει.

Αλλά το διαπροσωπικό ψέμα χρειάζεται τουλάχιστον δύο. Χρειάζεται κάποιον που ξέρει ή πιστεύει κάτι. Και κάποιον άλλο του οποίου την πεποίθηση θέλει να επηρεάσει.

Γι' αυτό το ψέμα είναι βαθιά κοινωνικό φαινόμενο. Και ίσως γι' αυτό ανθίζει δίπλα στη συνεργασία αντί απέναντί της.

Όσο πιο κοινωνικό γίνεται ένα είδος, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά το τι γνωρίζουν οι άλλοι, τι περιμένουν, ποιον εμπιστεύονται, ποιον φοβούνται, ποιον επιλέγουν ως σύμμαχο.

Σε έναν τέτοιο κόσμο, η πληροφορία αποκτά αξία. Και μόλις κάτι αποκτήσει αξία, αργά ή γρήγορα κάποιος θα προσπαθήσει να το νοθεύσει.

Και μετά μου τη σκάει κατάμουτρα:

- Και τα ψέματα που λέμε στον εαυτό μας; Τι γίνεται όταν "ο άλλος" είμαστε εμείς;

Εδώ χρειάζεται μια μικρή παρένθεση γιατί οτιδήποτε περνάει από την κρεατομηχανή που έχω για μυαλό πρέπει να το βγάλω κιμά από την άλλη μεριά για να το καταλάβω.

Υπάρχει σίγουρα ένας άνθρωπος στον οποίο φαίνεται ότι μπορούμε να πούμε ψέματα χωρίς να υπάρχει κανείς άλλος στο δωμάτιο. Ο εαυτός μας. 

Μόνο που εδώ... 

Για να πω συνειδητά ψέματα στον εαυτό μου, θα πρέπει ταυτόχρονα να γνωρίζω ότι κάτι είναι ψευδές και να καταφέρνω να το πιστέψω ως αληθινό. Γι' αυτό η αυτοεξαπάτηση δεν θεωρείται απλώς ένα συνηθισμένο ψέμα με πομπό και παραλήπτη το ίδιο πρόσωπο. Συχνότερα είναι επιλεκτική διαχείριση της πραγματικότητας. Προσέχω περισσότερο ό,τι με βολεύει, υποτιμώ ό,τι με δυσκολεύει και ερμηνεύω τα ενδιάμεσα όπως με συμφέρει.

Άρα, όταν λέμε ψέματα στον εαυτό μας, δεν καταφέρνουμε να εξαπατήσουμε κάποιον που γνωρίζει ήδη την αλήθεια. Καταφέρνουμε απλώς να μη δούμε ποτέ την αλήθεια αρκετά καθαρά ώστε να χρειαστεί να της πούμε ψέματα. Καλό;

Είμαστε άνθρωποι, στο κάτω κάτω. Το'χουμε άνετα αυτό.

Το ψέμα χρειάζεται και την εμπιστοσύνη

Και εδώ επιστρέφω στο The Invention of Lying, γιατί η ταινία κάνει κάτι πολύ έξυπνο. Να τη δείτε, σας το είπα ή το ξέχασα;

Όταν ο πρωταγωνιστής λέει το πρώτο ψέμα, οι υπόλοιποι δεν σκέφτονται:

- Λες να μας κοροϊδεύει;

Δεν μπορούν να το σκεφτούν. Η πιθανότητα κάποιος να τους παρουσιάζει εσκεμμένα κάτι ψευδές ως αληθές δεν υπάρχει ακόμη μέσα στο νοητικό τους πλαίσιο.

Και γι' αυτό τον πιστεύουν. Όχι επειδή είναι πειστικός. Αλλά επειδή δεν έχουν λόγο να μην τον πιστέψουν.

Και κάπου εδώ εμφανίζεται το υπέροχο παράδοξο:

Για να υπάρξει ψέμα, πρέπει πρώτα να υπάρχει εμπιστοσύνη.

Αν θεωρούσαμε κάθε ανθρώπινη πρόταση εξ ορισμού ύποπτη, το ψέμα θα έχανε μεγάλο μέρος της δύναμής του.

Όταν λέω σε κάποιον "το φαγητό είναι στο ψυγείο", δεν ανοίγει ανεξάρτητη έρευνα για να εξακριβώσει εάν πράγματι υφίσταται ψυγείο, φαγητό και σχέση μεταξύ τους.

Με πιστεύει. Και πολύ καλά... Δεν ξέρω εάν κάνει πολύ καλά γιατί μπορεί και να το έχω φάει, ΑΛΛΑ...

Η ανθρώπινη συνεργασία θα ήταν σχεδόν αδύνατη αν έπρεπε να επαληθεύουμε προσωπικά κάθε πληροφορία που δεχόμαστε.

Το ψέμα λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο, είναι ένα παράσιτο της εμπιστοσύνης. Εκμεταλλεύεται έναν μηχανισμό χωρίς τον οποίο η κοινωνική ζωή δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει.

Και αυτό οδηγεί σε μια σκέψη ακόμη πιο παράξενη. Μια κοινωνία στην οποία όλοι λένε πάντα ψέματα δεν θα ήταν κοινωνία ψευτών για πολύ. Θα ήταν μια κοινωνία στην οποία κανείς δεν πιστεύει κανέναν. Και τότε το ψέμα θα είχε χάσει το βασικό του εργαλείο. Κι αυτό είναι ο άνθρωπος που πιστεύει ότι του λες την αλήθεια.

Ξαναδιαβάστε το. Βγάζει νόημα σας το ορκίζομαι!

...Και μετά φτιάξαμε ολόκληρους κόσμους από πράγματα που δεν υπάρχουν

Η ίδια γνωστική ικανότητα που μας επιτρέπει να πούμε κάτι που δεν είναι αληθινό μάς επιτρέπει επίσης να μιλήσουμε για πράγματα που δεν υπάρχουν καθόλου.

• Να επινοήσουμε.
• Να φανταστούμε.
• Να αφηγηθούμε.
• Να κατασκευάσουμε ένα ενδεχόμενο μέλλον.
• Να γράψουμε ένα μυθιστόρημα.
• Να πούμε σε ένα παιδί μια ιστορία που και οι δύο γνωρίζουμε ότι δεν συνέβη ποτέ και, παρ' όλα αυτά, κανείς δεν εξαπατά κανέναν.

Η μυθοπλασία, ας πούμε, είναι ίσως το πιο παράξενο ξαδερφάκι του ψέματος.

Και τα δύο απομακρύνονται από την πραγματικότητα. Ομως... Η ίδια δυνατότητα του εγκεφάλου να αποδεσμεύεται από το αυτό που υπάρχει τώρα και μπορεί να παράξει απάτη, μπορεί να παράξει και λογοτεχνία, σχέδια, υποθέσεις, επιστημονικά μοντέλα, φανταστικούς κόσμους, ακόμα και θρησκείες ολάκερες.

Πράγμα που κάνει τα πράγματα λίγο ζόρικα για όποιον θα ήθελε απλώς να κατατάξει το ψέμα στα ελαττώματα του ανθρώπινου είδους και να τελειώνουμε.

Η ικανότητα να λέμε κάτι που δεν υπάρχει είναι ταυτόχρονα μία από τις πιο επικίνδυνες και μία από τις πιο δημιουργικές δυνατότητές μας.

Το ξέρουμε ότι μπορούμε να απομακρυνθούμε από την πραγματικότητα. Τι κάνουμε όμως αφού απομακρυνθούμε; Πώς χρησιμοποιούμε αυτή την ικανότητα απόστασης;

Άρα τελικά το ψέμα εφευρέθηκε ή ανακαλύφθηκε;

Η ερώτηση τώρα φαίνεται... Άδικη.

Η εξαπάτηση δεν εφευρέθηκε από τον άνθρωπο. Είναι πολύ παλαιότερη από εμάς και βαθιά ριζωμένη στην εξέλιξη της ζωής.

Το ανθρώπινο ψέμα, όμως, είναι κάτι πολύ περισσότερο.

Είναι η στιγμή κατά την οποία η εξαπάτηση περνά μέσα από έναν νου ικανό να αναπαριστά, να προβλέπει και να επηρεάζει τον νου ενός άλλου.

Ίσως λοιπόν ούτε ακριβώς το εφεύραμε, ούτε απλώς το ανακαλύψαμε.

Ίσως το ψέμα προέκυψε όταν αποκτήσαμε αρκετή κοινωνική νοημοσύνη ώστε να αντιληφθούμε ότι οι άνθρωποι δεν βλέπουν τον κόσμο όπως είναι. Βλέπουν μια εκδοχή του ο καθένας μέσα στο κεφάλι του. Και αυτή η εκδοχή μπορεί να χειραγωγηθεί.

Αν είναι έτσι, τότε το πρώτο πραγματικό ψέμα δεν ήταν απλώς μια σκοτεινή στιγμή της ανθρώπινης ιστορίας.

Ήταν και μια ένδειξη ενός τεράστιου γνωστικού άλματος. 

Κάποιος, με το δικό του νου, κατάλαβε ότι και ο άλλος έχει νου.

Και σχεδόν αμέσως βρήκε τρόπο να του τον κάνει πουτάνα.

Αχ, ρε άνθρωπε.

Ούτε πέντε λεπτά δεν μπορούσες να χαρείς το καινούργιο σου προσόν...

Πηγές:

1. The Definition of Lying and Deception
2. Self-Deception
3. Cooperation and deception: from evolution to mechanisms
4. Deception as a Derived Function of Language
5. Social and Cognitive Correlates of Children’s Lying Behavior
6. Drop dead! Female mate avoidance in an explosively breeding frog
7. Theory of mind 

Παίρνω βαθιά ανάσα και βουτάω με φόρα στο λαγούμι!

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να ξεδιαλύνουμε είναι ότι η λέξη "αποκλειστικότητα" σε μια σχέση, αυθαίρετα θεωρούμε πως σημαίνει ένα πράγμα ενώ περιγράφει τουλάχιστον πέντε. Τόσα μπορώ να σκεφτώ εγώ, τόσα θα σας πω...  (Εκ του "τόσα καταλαβαίνω, τόσα λέω").

Με αφορμή ένα αρκετά οικείο σε όλους μας γεγονός, που έχουμε ζήσει με διαφορετικούς πρωταγωνιστές ο καθένας μας (αδιάφορο το γεγονός αυτό καθαυτό στην προκειμένη) παρατήρησα πως έχουμε όλοι μας μια παράξενη συνήθεια.

Λέμε ότι πιστεύουμε στα λόγια. Ή στις πράξεις. Ή και στα δύο.

Στην πραγματικότητα, όμως, πολλές φορές πιστεύουμε περισσότερο απ’ όλα αυτό που θα θέλαμε να είναι αλήθεια.

Υπάρχουν μέρες που λεω: 

- Εντάξει, δεν γίνεται να βρισκόμαστε πάλι εδώ!

Και μετά έρχεται ο πρόεδρος των ΗΠΑ, υπογράφει εντολή να σπάσει το τριπλό εμβόλιο ιλαράς–παρωτίτιδας–ερυθράς (MMR) σε τρεις ξεχωριστές δόσεις, να γίνονται τα εμβόλια σε περισσότερες επισκέψεις και να ξαναμπεί από το παράθυρο η κουβέντα περί αυτισμού.

Το να βρίσκεσαι ανάμεσα σε πολλούς ανθρώπους δεν σημαίνει ότι είσαι συνδεδεμένος. Μερικές φορές, οι κοινωνικοί κύκλοι είναι απλώς μια θορυβώδης εκδοχή της μοναξιάς. Οι σχέσεις που δεν αγγίζουν την ψυχή δεν γεμίζουν το κενό. Το τονίζουν.

Να μια παρεξήγηση που τη μαθαίνουμε από μικροί και τη κουβαλάμε μέχρι πολύ αργότερα από όσο θα έπρεπε. 

Ότι η μοναξιά είναι η απουσία ανθρώπων.

Ε, δεν είναι.

Έχω δει ανθρώπους που περνούν τις ίδιες καταστάσεις ξανά και ξανά. Κάνουν τους ίδιους κύκλους, τα ίδια λάθη, επιλέγουν τους ίδιους ανθρώπους, πληγώνονται με τον ίδιο τρόπο και τελικά δεν μαθαίνουν τίποτα περισσότερο από το πώς να επιβιώνουν.

Κάθε άνθρωπος έχει τη δική του γλώσσα.

Και σχεδόν ποτέ δεν είναι οι λέξεις.

Είναι οι μικρές επαναλαμβανόμενες κινήσεις. Παράξενες συνήθειες. Ψυχαναγκαστικά ίχνη που στην αρχή μοιάζουν ασήμαντα, αλλά στην πραγματικότητα είναι χάρτες.

Γιατί οι άνθρωποι δεν λένε πάντα τι νιώθουν. Αλλά το δείχνουν. Συνεχώς. Και αν κάτσεις να παρατηρήσεις, σιγά σιγά φτιάχνεις ένα προσωπικό λεξικό για τον καθένα.