Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Μονογαμικό ή πολυγαμικό;

Θα ήταν πολύ βολικό αν μπορούσαμε να αποφασίσουμε επιτέλους τι διάολο είναι ο άνθρωπος, να τον βάλουμε στο σωστό κουτάκι και να σταματήσουμε να ασχολούμαστε άλλο ως προς το ποιοί πάμε κόντρα στη "φύση" μας.

Μόνο που ο άνθρωπος έχει ένα επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό που μας κάνει να πλακωνόμαστε σε κάθε ευκαιρία γιατί δεν συνεργάζεται ιδιαίτερα με τα κουτάκια.

Και η επιστημονική απάντηση στο ερώτημα "είμαστε από τη φύση μας μονογαμικοί;" είναι πιο... Συμπεριληπτική ας πούμε.

Ξεκινάμε όπως πάντα με λεξιλόγιο και ορισμούς για να μιλάμε όλοι την ίδια γλώσσα.

Μονογαμία: ένας σύζυγος ή ένας βασικός σύντροφος κάθε φορά. Στην αυστηρή ανθρωπολογική/κοινωνιολογική χρήση αφορά κυρίως το σύστημα γάμου ή ζευγαρώματος: ένα άτομο ↔ ένα άτομο.

Πολυγυνία: ειδική μορφή πολυγαμίας όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους ταυτόχρονα. Δεν σημαίνει απλώς ότι κάνει σεξ με πολλές γυναίκες. Σημαίνει ότι υπάρχουν πολλαπλοί αναγνωρισμένοι συζυγικοί δεσμοί. Το αντίστροφο, μία γυναίκα με περισσότερους συζύγους, λέγεται πολυανδρία.

Πολυσυντροφικότητα: πολύ ευρύτερος και λιγότερο αυστηρός όρος. Σημαίνει ότι ένα άτομο έχει περισσότερους από έναν ερωτικούς ή/και σεξουαλικούς συντρόφους, χωρίς να προϋποθέτει γάμο. Μπορεί να περιλαμβάνει ανοιχτές σχέσεις, polyamory, άλλες μορφές συναινετικής μη μονογαμίας κ.λπ.

Άρα, πολύ χοντρικά:

Μονογαμία = ένας.

Πολυγυνία = ένας άνδρας, πολλές σύζυγοι.

Πολυσυντροφικότητα = περισσότεροι από ένας σύντροφοι, χωρίς να σημαίνει απαραίτητα γάμο.

Το κρίσιμο σε όλα αυτά είναι το consensual (ομοφωνία/συναίνεση). Δεν είναι ο αριθμός των συντρόφων που κάνει τη διαφορά, είναι αν οι εμπλεκόμενοι ξέρουν και έχουν συναινέσει στους όρους.

Άρα, ομοίως πολύ χοντρικά:

• πολλοί σύντροφοι + συναίνεση = πολυσυντροφικότητα / μη μονογαμία
• πολλοί σύντροφοι + κρυψίνοια = δειλία/απιστία 

Και το δεύτερο δεν γίνεται πιο sophisticated όσο κι αν βάζετε μπροστά το "είμαι πολυγαμικός τύπος". Γκέγκε; Μπράβο καμάρια μου.

Πάμε παρακάτω.

Ο άνθρωπος λοιπόν, δεν φαίνεται να είναι ούτε υποχρεωτικά μονογαμικό ούτε υποχρεωτικά πολυγαμικό είδος.

Είμαστε ένα είδος με πολύ ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους (pair bonds) αλλά ταυτόχρονα παρουσιάζουμε μεγάλη ποικιλία στις στρατηγικές ζευγαρώματος. Οι ανθρώπινοι δεσμοί ζεύγους θεωρούνται σημαντικό χαρακτηριστικό της εξελικτικής μας ιστορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει ένα και μοναδικό ανθρώπινο σύστημα ζευγαρώματος.

Με απλά λόγια;

Το χαρακτηριστικό μας δεν φαίνεται να είναι ούτε η μονογαμία, ούτε η πολυγαμία...

Πάμε να ξεμπερδέψουμε λίγο τις λέξεις.

Στην καθημερινή γλώσσα λέμε "πολυγαμικός" για κάποιον που έχει ή επιθυμεί περισσότερους σεξουαλικούς συντρόφους.

Στην ανθρωπολογία όμως η polygamy αφορά κυρίως συστήματα γάμου στα οποία ένα άτομο μπορεί να έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Η συχνότερη μορφή είναι η πολυγυνία (polygyny), όπου ένας άνδρας έχει περισσότερες από μία συζύγους. Πολύ σπανιότερη είναι η πολυανδρία (polyandry), όπου μία γυναίκα έχει περισσότερους από έναν συζύγους.

Και εδώ έχουμε ένα ωραίο ανθρωπολογικό εύρημα.

Στο Standard Cross-Cultural Sample, που περιλαμβάνει 186 κοινωνίες, περίπου το 82% έχει ταξινομηθεί ως κοινωνίες που επιτρέπουν την πολυγυνία, το 17% ως μονογαμικές και περίπου το 1% ως πολυανδρικές.

Οπότε έρχεται εύκολα ο τίτλος στο πρωτοσέλιδο:

Ακούσατε, ακούσατε! Η επιστήμη έδειξε ότι ο άνθρωπος είναι πολυγαμικός!

Τότε γιατί δεν το πέτυχα σε κανένα πρωτοσέλιδο;

Γιατί αυτή η ερευνα απέδειξε ότι πολλές ανθρώπινες κοινωνίες επιτρέπουν την πολυγυνία. Όχι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι μέσα σε αυτές έχουν πράγματι περισσότερους συζύγους.

Μάλιστα, ακόμη και σε πολλές κοινωνίες όπου η πολυγυνία επιτρέπεται, η μεγάλη πλειονότητα των ανδρών καταλήγει στην πράξη σε έναν γάμο κάθε δεδομένη στιγμή. Να το πω το σεξιστικό μου; Οχι. Θα συνεχίσω. Η απόκτηση περισσότερων συζύγων συνδέεται συχνά με πλούτο και κοινωνική θέση, επειδή πολλαπλές οικογένειες σημαίνουν και πολλαπλές απαιτήσεις σε πόρους.

Άλλο λοιπόν να επιτρέπεται να έχεις πολλές συζύγους (άμα σου βαστάει).

Και άλλο να έχεις πολλές συζύγους κυριολεκτικά.

Οι στατιστικές, όπως και οι άνθρωποι, θέλουν λίγο ξεπακετάρισμα πριν τις χρησιμοποιήσεις.

Ποιό περίεργο ζώον είναι αυτό που φτιάχνει ζευγάρια;

Ακούστε τωρα ένα χαρακτηριστικό του ανθρώπου.

Δεσμευόμαστε οι μαλάκες. Δεν το ελέγχουμε.

Δημιουργούμε ιδιαίτερους και συχνά μακροχρόνιους δεσμούς με συγκεκριμένους συντρόφους. Αυτό το pair bonding φαίνεται ότι έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανθρώπινη εξέλιξη, μαζί με τη συνεργατική φροντίδα των παιδιών και την εκτεταμένη κοινωνική συνεργασία.

Και έχει λογική. Σκεφτείτε το λίγο.

Το ανθρώπινο παιδί είναι περίπου μια μικρή βιολογική οικονομική καταστροφή! Γεννιέται εξαιρετικά εξαρτημένο και χρειάζεται τροφή, προστασία, φροντίδα και εκπαίδευση για πάρα πολλά χρόνια. 

Η συνεργασία στην ανατροφή απογόνων επομένως έχει μεγάλη εξελικτική αξία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να πούμε απλοϊκά ότι οι απόγονοί μας είναι απαιτητικοί, άρα εξελίχθηκε η μονογαμία.

Για την εξέλιξη των ανθρώπινων δεσμών ζεύγους έχουν προταθεί διαφορετικοί και πιθανότατα αλληλεπικαλυπτόμενοι μηχανισμοί:

• πατρική και μητρική επένδυση,
• παροχή πόρων,
• επιλογή συντρόφου,
• ανταγωνισμός,
• δημογραφικές και οικολογικές συνθήκες.

Δεν διαθέτουμε μία και μοναδική ιστορία που να εξηγεί τα πάντα. Και αυτό είναι σημαντικό να το λέμε, επειδή η εξελικτική ψυχολογία έχει μια μικρή αδυναμία στις ωραίες ιστορίες που αρχίζουν με "Οι πρόγονοί μας..." και τελειώνουν σαν να ήμασταν όλοι εκεί κρυμμένοι πίσω από την κουρτίνα και κρατούσαμε τα πρακτικά.

Ωραία. Άρα είμαστε μονογαμικοί! Να δω νετφλιξ τώρα;

Ωπ ωπ ωπ... Όχι τόσο γρήγορα. Μείνε λίγο μαζί μου ακόμη.

Ο δεσμός ζεύγους δεν συνεπάγεται ένα μοναδικό και άκαμπτο σύστημα ζευγαρώματος.

Ο άνθρωπος είναι η τέλεια, η απόλυτη διαφήμιση της μεταβλητότητας.

Στην ανθρωπολογική και ιστορική καταγραφή βρίσκουμε μονογαμία, πολυγυνία, σπανιότερα πολυανδρία, διαζύγιο, επαναγάμους και διαδοχικούς μακροχρόνιους δεσμούς. Και ακόμη ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιήσει διαφορετικές στρατηγικές σε διαφορετικές περιόδους της ζωής του.

Μπορεί να έχει πολλούς συντρόφους σε μια περίοδο, έναν μακροχρόνιο σύντροφο σε κάποια άλλη, να χωρίσει και αργότερα να δημιουργήσει έναν νέο μακροχρόνιο δεσμό.

Η λεγόμενη σειριακή μονογαμία είναι ίσως το πιο γνώριμο παράδειγμα:

Ένας σύντροφος κάθε φορά παιδιά μην μπλέκουμε και τα ονόματα.

Όχι απαραίτητα ένας σύντροφος για πάντα.

Έτσι σας ακούγεται καλύτερα;

Και η ανατομία μας; Δεν μπορεί να λύσει το μυστήριο;

Το έχουν προσπαθήσει. Αλλά αντί για ετυμηγορία, πήραμε ενδείξεις.

Η διαφορά μεγέθους μεταξύ ανδρών και γυναικών, κυνόδοντες, μέγεθος όρχεων, χαρακτηριστικά του σπέρματος και διάφοροι άλλοι δείκτες έχουν χρησιμοποιηθεί για να βγάλουμε συμπεράσματα σχετικά με τον ανταγωνισμό για συντρόφους και τα προγονικά ανθρώπινα συστήματα ζευγαρώματος.

Όλα αυτά μπορούν να δώσουν ενδείξεις. Κανένα όμως δεν είναι ένα βιολογικό Tinder που γράφει: Homo sapiens - relationship status: Monogamous.

Η ανθρώπινη εξελικτική ιστορία δεν ανακατασκευάζεται με ασφάλεια από ένα ανατομικό χαρακτηριστικό.

Οπότε όταν βλέπουμε κάποιον να λέει ότι το μέγεθος των όρχεων αποδεικνύει ότι είμαστε πολυγαμικοί ή ότι ο σεξουαλικός διμορφισμός αποδεικνύει ότι είμαστε μονογαμικοί, καλό είναι να κρατάμε μικρό καλάθι.

Η πραγματικότητα είναι πιο μπερδεμένη.

...Ως συνήθως.

Αν λοιπόν είμαστε τόσο ευέλικτοι, γιατί "κέρδισε" η μονογαμία;

Εδώ γίνεται ενδιαφέρουσα η συζήτηση (έστω... ο μονόλογος που κάνω στο κεφάλι μου, σκάστε) γιατί υπάρχει μια φαινομενική αντίφαση.

Στην ανθρωπολογική καταγραφή οι περισσότερες κοινωνίες έχουν επιτρέψει κάποια μορφή πολυγυνίας. Σήμερα όμως η θεσμική μονογαμία είναι το κυρίαρχο νομικό μοντέλο στις περισσότερες ανεπτυγμένες κοινωνίες.

Γιατί; Τι συνέβη;

Πρώτα απ' όλα, ας ξεχωρίσουμε κάτι θεμελιώδες.

Άλλο το πώς οργανώνει μια κοινωνία τον γάμο και άλλο το αν οι άνθρωποί της κάνουν ποτέ σεξ έξω από αυτόν.

Η μονογαμία δεν χρειάζεται να εξαλείψει κάθε παράλληλη σεξουαλική συμπεριφορά για να λειτουργεί ως θεσμός.

Ο γάμος ιστορικά δεν οργανώνει μόνο ποιος κοιμάται με ποιον.

• Οργανώνει νοικοκυριά.
• Παιδιά.
• Περιουσία.
• Κληρονομιά.
• Συγγένειες.
• Υποχρεώσεις.
• Μεταβίβαση πόρων.

Και τότε ένας νόμιμος σύζυγος κάθε φορά μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο σύστημα ακόμη κι αν κάποιοι από τους ανθρώπους που ζουν μέσα σε αυτό το σύστημα κατά καιρούς ξενοπηδάνε (tres chic!) και κάπου αλλού.

Ο θεσμός δεν χρειάζεται να ελέγχει την επιθυμία. Δεν είναι αυτή η δουλειά του. Χρειάζεται να οργανώνει σχετικά προβλέψιμα την κοινωνική ζωή.

Και μπορεί η μονογαμία να είχε πλεονεκτήματα για ολόκληρες κοινωνίες;

Υπάρχει μια υπόθεση γι' αυτό.

Σύμφωνα με μια γνωστή θεωρία πολιτισμικής εξέλιξης, η επιβολή μονογαμικού γάμου μπορεί σε ορισμένες συνθήκες:

να μειώνει τον ανταγωνισμό μεταξύ ανδρών για πολλές συζύγους, 

να περιορίζει μεγάλες ανισότητες στην πρόσβαση σε γάμο και 

να μεταφέρει μεγαλύτερο μέρος της ανδρικής προσπάθειας από την αναζήτηση επιπλέον συντρόφων προς το νοικοκυριό και τα παιδιά (ΧΑ, τους παγίδευσαμε!). 

Έχουν επίσης προταθεί επιδράσεις στην κοινωνική σταθερότητα, στις επενδύσεις στους απογόνους και στην οικονομική παραγωγικότητα.

Προσοχή όμως.

Αυτά είναι επιστημονικές υποθέσεις με υποστηρικτικά δεδομένα, όχι κάποιος οριστικός νόμος που λέει:

πολυγαμία = χάος,

μονογαμία = πολιτισμός.

Νεότερες ανασκοπήσεις επισημαίνουν ότι οι σχέσεις μεταξύ πολυγυνίας, ανταγωνισμού, ανισότητας και κοινωνικών αποτελεσμάτων είναι σύνθετες και ότι ορισμένες προβλέψεις δεν έχουν επιβεβαιωθεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις μελέτες.

Και φυσικά οι ίδιοι οι άνθρωποι που θα έχαναν από την πολυγυνία είχαν λόγους να προτιμήσουν περιορισμούς της.

Τι εννοεί ο ποιητής;

Εννοεί ότι αν οι πολύ πλούσιοι ή ισχυροί μπορούν να συγκεντρώνουν πολλούς συζύγους, οι λιγότερο ισχυροί άνδρες έχουν προφανώς διαφορετικό συμφέρον. Που πας ρ3 μπιυρδα Καραβάγγο ένα πράγμα.

Αλλά ούτε οι γυναίκες (όχι πως τις ρώτησε κανείς) αποτελούν ενιαίο μπλοκ συμφερόντων. Ανάλογα με τους πόρους, τη θέση, τις διαθέσιμες επιλογές και την κοινωνική οργάνωση, τα πιθανά οφέλη και κόστη της πολυγυνίας αλλάζουν.

Οι κοινωνικοί θεσμοί σπανίως δημιουργούνται επειδή αυτό ήθελαν όλοι. Δημιουργούνται μέσα από συγκρούσεις συμφερόντων, εξουσία, οικονομία, θρησκεία και ιστορική συγκυρία. Το ξέρουμε; Το ξέρουμε. Κι αν δεν το ξέραμε, το μάθαμε.

Και εδώ μπαίνει η Ιστορία

Η θεσμική μονογαμία που σήμερα μας φαίνεται σχεδόν αυτονόητη δεν έπεσε από τον ουρανό ούτε προέκυψε αυτομάτως από τα γονίδιά μας.

Οι ρίζες του δυτικού μοντέλου βρίσκονται ήδη στην κλασική Ελλάδα και στη Ρώμη. Αργότερα ο Χριστιανισμός διαμόρφωσε και επέβαλε ένα πολύ συγκεκριμένο πρότυπο γάμου, και στη συνέχεια τα ευρωπαϊκά κράτη ανέλαβαν σταδιακά όλο και μεγαλύτερο μέρος της νομικής ρύθμισης του γάμου.

Με την παγκόσμια πολιτική και οικονομική επέκταση της Ευρώπης, το συγκεκριμένο μοντέλο εξαπλώθηκε πολύ πέρα από τον τόπο όπου είχε διαμορφωθεί.

Η Ιαπωνία απαγόρευσε νομικά την πολυγυνία το 1880, η Κίνα το 1953, η Ινδία (για την πλειονότητα των πολιτών) το 1955 και το Νεπάλ το 1963.

Άρα η σημερινή παγκόσμια κυριαρχία της μονογαμίας δεν είναι απλώς μέτρηση της ας πούμε... φυσικής ανθρώπινης προτίμησης.

Είναι επίσης αποτέλεσμα πολιτισμικής διάδοσης, νόμων, θρησκειών και κρατικών θεσμών.

Και αυτό αλλάζει την ερώτηση σε:

- Αφού σήμερα οι περισσότεροι παντρεύονται μονογαμικά, μήπως αυτό αποδεικνύει ότι είμαστε φυσικά μονογαμικοί;

Όχι.

Αποδεικνύει ότι ένα συγκεκριμένο σύστημα γάμου αποδείχθηκε ιστορικά εξαιρετικά επιτυχημένο στο να εξαπλώνεται και να θεσμοποιείται.

Δεν είναι το ίδιο πράγμα, Ε;

Και τότε γιατί υπάρχει ακόμη το "σπορ της ξεπέτας";

Επειδή θεσμικό σύστημα και η ανθρώπινη σεξουαλική ψυχολογία δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Η εξωσυντροφική σεξουαλική συμπεριφορά εμφανίζεται σε πολλούς πολιτισμούς, ακόμη και εκεί όπου υπάρχουν ισχυρές κοινωνικές απαγορεύσεις εναντίον της. Σε διαπολιτισμικά δεδομένα βρίσκουμε κοινωνίες όπου το εξωσυζυγικό σεξ είναι συχνό παρά την ύπαρξη κανόνων που το καταδικάζουν.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι επιδίδονται στο συγκεκριμένο σπορ.

Οι εκτιμήσεις διαφέρουν αρκετά ανάλογα με τον πληθυσμό, τον ορισμό της απιστίας και τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η έρευνα. 

Σε μεγάλη μετα-ανάλυση 305 μελετών, με περισσότερους από 500.000 συμμετέχοντες από 47 χώρες, η σταθμισμένη εκτίμηση για σεξουαλική απιστία κάποια στιγμή στη ζωή ήταν περίπου 17,5%. Τα δεδομένα όμως προέρχονταν δυσανάλογα από τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, άρα δεν έχουμε λόγο να αντιμετωπίσουμε το 17,5% ως κάποια παγκόσμια ανθρώπινη σταθερά. Αν με ρωτάτε, και σιγά μην έλεγαν την αλήθεια. Άλλο θέμα αυτό.

Και εδώ η καχυποψία μου δεν αποδεικνύεται εντελώς αντιεπιστημονική. Οι αναφερόμενοι αριθμοί αλλάζουν ακόμη και ανάλογα με τον τρόπο που τίθεται η ερώτηση και με το πόσο ιδιωτικά μπορούν να απαντήσουν οι συμμετέχοντες.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η εξωσυζυγική πατρότητα είναι στις περισσότερες καλά μελετημένες δυτικές ομάδες πολύ χαμηλότερη (γύρω στο 1–2%) αν και υπάρχουν πληθυσμοί με εντυπωσιακά μεγαλύτερα ποσοστά, πράγμα που μας θυμίζει ξανά ότι η ανθρώπινη ποικιλότητα είναι τεράστια.

Εδώ βέβαια δεν έχω το θέμα "σιγά μην είπαν την αλήθεια", γιατί οι σχετικές εκτιμήσεις βασίζονται σε γενετικά δεδομένα. Και για να μην αρχίσουμε πάλι να φτιάχνουμε καθολικούς κανόνες, σε μελέτη στους Himba της Ναμίμπια η εκτίμηση της εξωσυζυγικής πατρότητας έφτασε περίπου στο 48%.

Ο Homo sapiens ξαναπετάχτηκε από το κουτάκι που πήγαμε να τον βάλουμε.

Άρα ο άνθρωπος μπορεί να διατηρεί θεσμούς μονογαμικού γάμου ενώ μέρος του πληθυσμού αποκλίνει σεξουαλικά από αυτούς.

Καμία αντίφαση.

Ο ένας μηχανισμός οργανώνει κοινωνίες.

Ο άλλος αφορά ανθρώπινες επιθυμίες και επιλογές.

Και φυσικά αλληλεπιδρούν, αλλά επίσης δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Και τελικά τι σημαίνει "φυσικό";

Ρωτάμε "Ποιο είναι το φυσικό σύστημα για τον άνθρωπο;" σαν να πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει μόνο ένα. Αλλά η δυνατότητα ενός οργανισμού να τροποποιεί τη συμπεριφορά του ανάλογα με τις κοινωνικές και οικολογικές συνθήκες είναι και αυτή βιολογικό χαρακτηριστικό.

Λέγεται συμπεριφορική πλαστικότητα.

Ο πολιτισμός δεν είναι κάποιο ξένο πράγμα που ήρθε και έπεσε πάνω στη "φύση" μας.

Ο πολιτισμός είναι κάτι που παράγει ένα βαθιά κοινωνικό ζώο, και στη συνέχεια αυτός ο πολιτισμός επηρεάζει τη συμπεριφορά του.

Οπότε:

- Η πολυγαμία είναι αφύσικη;

Όχι.

- Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του μονογαμικός;

Πάλι όχι ως καθολική περιγραφή.

Και μάλιστα ακόμη κι αν αύριο βρίσκαμε αδιάσειστα στοιχεία ότι οι περισσότεροι πρόγονοί μας ζευγάρωναν με έναν συγκεκριμένο τρόπο, αυτό δεν θα μας έλεγε τι πρέπει να κάνουμε σήμερα.

Η επιθετικότητα είναι φυσική.

Ο ανταγωνισμός είναι φυσικός.

Η συνεργασία επίσης είναι φυσική.

Το "φυσικό" δεν σημαίνει αυτομάτως καλό, ηθικό ή επιθυμητό.

Η εξέλιξη περιγράφει. Δεν νομοθετεί.

Οπότε, για τελευταία φορά: τι ον είναι ο άνθρωπος;

Αν θέλουμε την πιο έντιμη επιστημονικά απάντηση:

Ένα εξαιρετικά κοινωνικό, συμπεριφορικά ευέλικτο πρωτεύον με ισχυρή ικανότητα δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών ζεύγους και περισσότερες από μία δυνατές στρατηγικές ζευγαρώματος.

Λίγο μεγάλο για μπλουζάκι, το παραδέχομαι.

Ας το κάνουμε μικρότερο:

Ευέλικτο. (Σας έφτιαξα. Μπαίνει και σε κούπα)

Δεν είμαστε κρυφά πολυγαμικοί που μας φυλάκισε ο πολιτισμός στη μονογαμία. Την εξασκούν όσοι θέλουν, με μεγάλη ευχέρεια μάλιστα. Δεν κρίνω. Παρατηρώ.

Ούτε γεννημένοι μονογαμικοί είμαστε που κατά καιρούς παρεκκλίνουμε από τη φυσική μας κατάσταση.

Η ικανότητα δημιουργίας σταθερού ζεύγους είναι ανθρώπινη.

Η δυνατότητα διαφορετικών στρατηγικών ζευγαρώματος επίσης είναι ανθρώπινη.

Η σειριακή αλλαγή μεταξύ τους είναι ανθρώπινη.

Και η κατασκευή κοινωνικών θεσμών που ρυθμίζουν όλα τα παραπάνω είναι (ίσως περισσότερο από οτιδήποτε άλλο) ανθρώπινη.

Ψάχνουμε λοιπόν επίμονα να βρούμε σε ποιο κουτάκι ανήκει ο άνθρωπος.

Και ο άνθρωπος, όπως συνήθως, έχει ήδη βγει από το κουτάκι και κάνει βόλτες.

Πηγές

• Walter Scheidel — A Peculiar Institution? Greco-Roman Monogamy in Global Context

https://web.stanford.edu/~scheidel/Scheidel_HISFAM.pdf

• Robert S. Walker et al. — Evolutionary History of Hunter-Gatherer Marriage Practices

• Laura Fortunato & Marco Archetti — Evolution of Monogamous Marriage by Maximization of Inclusive Fitness

https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/18427/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20069721/

• Laura Fortunato — Reconstructing the History of Marriage Strategies in Indo-European-Speaking Societies: Monogamy and Polygyny

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21453006/

 Κάποιος μου είχε πει πριν από μερικούς μήνες:

"Όποιος δεν με εκτίμησε χοντρό, δεν με αξίζει αδύνατο."

Χαμογέλασα, συμφώνησα και το κράτησα κάπου στο πίσω μέρος του μυαλού μου, αν και ήξερα πολύ καλά τι εννοούσε.

Δεν είναι η πρώτη φορά που χάνω πολλά κιλά. Στα 27 μου είχα χάσει περίπου σαράντα. Είχα δει και τότε τον κόσμο να αλλάζει εντελώς θέση και στάση απέναντί μου. Περισσότερα βλέμματα, περισσότερα χαμογελαστά πρόσωπα, περισσότερη προθυμία για κουβέντα ή εξυπηρέτηση, περισσότερη κοινωνικότητα από ανθρώπους που μέχρι πρότινος δεν είχαν ανακαλύψει καν ότι διαθέτω προσωπικότητα.

Και δεν μιλάω μόνο για άντρες. Κάποιες γυναίκες το ίδιο.

Λες και η παρέα μαζί μου τις προσέβαλλε κάπως. Λες και η κοινωνική συναναστροφή με χοντρή γυναίκα άφηνε λεκέ που μετά δεν φεύγει με τίποτα.

Αλλά μωρέ, στα 27, όλο αυτό το καραγκιοζιλίκι το εισπράττεις διαφορετικά. Ή τουλάχιστον εγώ το εισέπραττα αλλιώς γιατί ήμουν "διψασμένη" και έβλεπα όλη αυτή την προσοχή περισσότερο ως μέρος του γενικότερου τοπίου. Δεν είχα ακόμη αρκετά χρόνια παρατήρησης ανθρώπων και συμπεριφορών στην πλάτη μου, ούτε κατασταλαγμένη γνώμη για αυτά που άγγιζαν ευαίσθητα για μένα δεδομένα. Τζιζ.

Έτσι καταλήγεις λοιπόν εύκολα να χαίρεσαι περισσότερο με την αποδοχή που ξαφνικά κερδίζεις (ενώ πριν δεν είχες) και αναρωτιέσαι λιγότερο γιατί δεν την είχες πριν.

Στη δική μου περίπτωση, βέβαια, δεν χρειαζόταν και πολλή φαντασία για να καταλάβω τι έφταιγε. Μου το έλεγαν.

— Καλά, τώρα που έγινες μουνάρα σε κυκλοφορώ άνετα…

— Τι καλή που είσαι τώρα όπως πρέπει. Ευτυχώς που έχασες τα κιλά. Να βρεις και κάποιον να φτιάξεις τη ζωή σου.

Και μέχρι κι από διευθύντρια είχα ακούσει το αμίμητο:

— Είσαι υπέροχη τώρα. Και να σου πω την αλήθεια; Αν δεν μου έλεγε η προϊσταμένη σου ότι είσαι τόσο καλή στη δουλειά σου και αν δεν είχα στο μυαλό μου ότι κλεισμένη στο εργαστήριο θα είσαι και δεν θα σε βλέπουν και πολύ, δεν θα σε κρατούσα.

Ναι. Αυτό ειπώθηκε σε εργαζόμενη για τη δουλειά της!

Δεν θα σε κρατούσα στη δουλειά αν δεν ήσουν τόσο καλή και τόσο κρυμμένη.

Οπότε όχι, δεν ανακάλυψα τώρα ότι το βάρος επηρεάζει τον τρόπο που μας βλέπουν. Το είχα μάθει πολύ νωρίς και μάλιστα χωρίς ιδιαίτερες λεπτότητες.

Αλλά στα 27 δεν ήθελα να αφήσω αυτή τη διαπίστωση να μου χαλάσει την απόλαυση της αποδοχής που ξαφνικά γίνουν αποδέκτης. Βλέπετε, η στέρηση για να χορτάσει κάνει εύκολα συμβιβασμούς. Νομός κυριολεκτικος και μεταφορικός.

Τώρα όμως το βλέπω πεντακάθαρα και πολύ διαφορετικά. 

Δεν έχω ανάγκη να με δείτε. Σας έχω δει εγώ πρώτη.

Είκοσι πέντε κιλά κάτω και ξαφνικά στη δουλειά έχει περισσότερες "καλησπέρες". Άνθρωποι που μέχρι πριν λίγο καιρό περνούσαν δίπλα μου με την κοινωνική θέρμη ανθρώπου που προσπερνά τον πυροσβεστήρα στη γωνία, τώρα σταματούν για ψιλή κουβέντα. Κάποια "Μαρία" έγιναν ξαφνικά "Μαράκι μου", κάποια αγγίγματα χωρίς λόγο στην πλάτη και κάποια φιλικά χτυπήματα στον ώμο έκαναν την εμφάνιση τους.

Και σε εμένα, που δεν είμαι και πολύ του αγγίγματος, αυτά αμέσως καταγράφονται και μετά κατηγοριοποιούνται αυτόματα από το νευρικό μου σύστημα! Οπότε από ανθρώπους που δεν ξέρω καλά ή δεν περιμένω να με ακουμπήσουν σημάνει συναγερμός.

ΕΙΣΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΜΑΣ ΧΩΡΟ. MAYDAY. MAYDAY.

Τις τελευταίες εβδομάδες, λοιπόν, άλλοι περνούν απλώς για να πουν ένα γειά στο "Μαράκι" και άλλοι ανακάλυψαν ξαφνικά ότι είμαι αστεία, ευχάριστη και καλή παρέα και άλλοι ότι μπορούμε, λέει, να πάμε και για τσίπουρα.

Μα τι τιμή κι αυτή, ειλικρινά! Δακρύζω από συγκίνηση.

Και τι απίστευτη σύμπτωση που η προσωπικότητά μου άνθισε ακριβώς την ίδια περίοδο που μίκρυνε ο κώλος μου.

Δεν θα πω ψέματα. Με εκνευρίζει. Και όχι περισσότερο απ’ όσο με κολακεύει.

Δεν με κολακεύει καθόλου. Με εκνευρίζει και τέλος.

Δεν νιώθω καν εκείνη την "αποδοχή" που ένιωθα στα 27.

Γιατί δεν μιλάω ότι ξαφνικά κάποιοι με βρίσκουν πιο ελκυστική. Εκεί δεν έχω απολύτως κανένα πρόβλημα. Αν μου πεις "τώρα μου αρέσεις περισσότερο", πάσο. Ειλικρινές, καθαρό και σκέτο. Η έλξη επηρεάζεται από την εμφάνιση. Πάντα επηρεαζόταν και πάντα θα επηρεάζεται. Δεν ανακάλυψα σήμερα ούτε την Αμερική ούτε τα γεννητικά όργανα.

Αυτό που με ενοχλεί είναι κάτι άλλο.

Γιατί μαζί με την έλξη αναβαθμίστηκε ξαφνικά και η κοινωνική μου αξία;

Γιατί τώρα αξίζω περισσότερη κουβέντα;

Γιατί τώρα αξίζω στάση για χαιρετούρες;

Γιατί τώρα αξίζω ενδιαφέρον, χαβαλέ, πρόσκληση για τσίπουρα;

Τι ακριβώς άλλαξε;

Να πω και κάτι γελοίο; 

Εκατό κιλά άνθρωπος είμαι. Δεν λες ότι ξαφνικά πέρασα και στην απέναντι όχθη και μπήκα στην κατηγορία "φάε κάτι κορίτσι μου, θα πέσεις κάτω". Ούτε απέκτησα ξαφνικά κανένα κοινωνικώς εγκεκριμένο σώμα.

Απλώς έγινα λιγότερο χοντρή. Πράγμα που κάνει όλη την ιστορία ακόμη πιο γελοία. Γιατί τελικά δεν υπάρχει καν κάποιο όριο όπου ξαφνικά νε μεταμορφώνει από "αόρατη" σε "άξια για μια καλησπέρα".

Απλώς φαίνεται ότι όσο το σώμα πλησιάζει περισσότερο εκεί που κάποιοι θεωρούν ότι πρέπει να βρίσκεται, τόσο φαίνεται να ξεπαγώνει και η συμπεριφορά τους.

Τι καλά!

Είκοσι πέντε κιλά λιγότερα και ανέβηκα ήδη στη Β' Εθνική της άτυπης κοινωνικής κατάταξης. Ξεπάγωσαν οι καλοχαιρέτες, εμφανίστηκαν τα αγγίγματα, άνοιξαν οι προσκλήσεις και οι προσφωνήσεις.

Και τι οργανωμένο σύστημα! 

Ανθρώπινη ζεστασιά με κλιμακωτή χρέωση ανά κιλό.

Εγώ όμως είμαι η ίδια όπως εφτά μήνες πριν.

Ίδια δουλειά κάνω.

Τα ίδια αστεία λέω.

Τις ίδιες ιδιοτροπίες έχω.

Τα ίδια πράγματα μου τραβάνε το ενδιαφέρον.

Την ίδια σαχλαμάρα κουβαλάω.

Το ίδιο βρίζω σαν νταλικέρης.

Αν μη τι άλλο, απλώς εφτά μήνες μεγαλύτερη είμαι. Δεν άλλαξε δα και τόσο η προσωπικότητά μου.

Και στα 25–30 μας, πες στο διάολο να πάει. Τόσα καταλαβαίναμε, τόσα κάναμε. Όλοι λίγο πολύ ηλίθιοι ήμασταν.

Τώρα όμως; Στα πενήντα μας πάλι το ίδιο;

Και με σοκάρει που ειλικρινά πίστευα πως όσοι δεν μου μιλούσαν ιδιαίτερα ήταν επειδή απλώς χέστηκαν για την ύπαρξή μου όσο είχα χεστεί κι εγώ για τη δική τους. Και μου φαινόταν απολύτως φυσιολογικό όλο αυτό το "χέσε μέσα".

Δεν χρειάζεται να γίνουμε φίλοι. Δεν χρειάζεται καν να συμπαθιόμαστε. Να συνεργαζόμαστε αποτελεσματικά χρειάζεται μόνο.

Αλλά τώρα που βλέπω ανθρώπους να αλλάζουν ξαφνικά τόνο, οικειότητα και προθυμία, αρχίζω να αναρωτιέμαι μήπως τελικά δεν ήταν απλή αμοιβαία αδιαφορία.

Μήπως απλώς τότε, για εκείνους, δεν άξιζα τόση κοινωνική θέρμη και τώρα ξαφνικά την αξίζω.

Ε, λοιπόν, έχω νέα.

Δεν τη χρειάζομαι.

Δεν την θέλω.

Δεν την έχω ανάγκη.

Δεν περίμενα στην ουρά για να εγκριθεί η αίτησή μου για κανενός την καλησπέρα.

Δεν υπέφερα επειδή ο τάδε δεν περνούσε να μου πει "Τι γίνεται Μαράκι μου; Τι κάνεις;"

Δεν καθόμουν σπίτι τα βράδια κοιτάζοντας τη βροχή στο τζάμι, αναρωτώμενη πότε επιτέλους θα με καλέσει κάποιος από τους "δημοφιλείς" της επιχείρησης για "ποτάρες".

Μια χαρά ζούσα.

Και τώρα που εγκρίθηκε, λέει, η κοινωνική μου αναβάθμιση επειδή μίκρυνε το σώμα μου, συγγνώμη κιόλας, αλλά βάλτε την αποδοχή σας... Αλλού και μην μου την μοστράρετε.

Δεν με πειράζει να με θεωρεί κάποιος όμορφη ή άσχημη. Όλοι έχουμε αισθητικές προτιμήσεις.

Με εντυπωσιάζει όμως το πόσο εύκολα η αισθητική προτίμηση ξεχειλώνει και μετατρέπεται σε κοινωνική αποδοχή. Επηρεάζει δηλαδή ακόμη και την προθυμία κάποιων να μιλήσουν σ’ έναν άνθρωπο που δεν θεωρούν αρκετά ελκυστικό; Στα 50 μας;! Αλήθεια τώρα;!

Ξαφνικά δεν είμαι απλώς πιο "εύκολη στο μάτι", που λένε και οι φίλοι μας οι Αγγλοσάξονες, και αυτομάτως γίνομαι ΚΑΙ πιο ενδιαφέρουσα...

ΚΑΙ πιο αστεία...

ΚΑΙ πιο κατάλληλη για παρέα...

ΚΑΙ τελικά πιο άξια για εκείνη την καλησπέρα που προηγουμένως, προφανώς, κόστιζε πολύ.

Και να σας πω και κάτι άλλο;

Δεν με ένοιαζε τότε. Δεν με νοιάζει ούτε τώρα. Εγώ με το ζόρι λέω "καλημέρα". Σοβαρά τώρα;!

Και φτύνω κατάμουτρα και την "υπό αισθητικές προϋποθέσεις" αξιολόγηση ενός ολόκληρου ανθρώπου, όταν αυτή εκφράζεται μέσω ενός small talk, μιας καλησπέρας και, έτσι για κερασάκι, ενός "Να κανονίσουμε, Ε; Μη με γράψεις!"

Και τώρα θυμήθηκα πάλι εκείνη τη φράση:

"Όποιος δεν με εκτίμησε χοντρό, δεν με αξίζει αδύνατο."

Μόνο που εγώ αδύνατη δεν είμαι. Κι όμως οι καλησπέρες ήρθαν ήδη. Γι'αυτό και σήμερα θα την άλλαζα λίγο για να τη φέρω στα μέτρα μου.

Δεν ασχολούμαι καν με το ποιος με αξίζει. Δεν με αφορά να αξίζω σε κάποιον. Ο χειρότερος κριτής αποδεικνύεται ο εαυτός μου και με αυτόν έχω ήδη προβλήματα αποδοχής. Δεν θα πάρω κι εξωτερικούς συνεργάτες.

Και μπορεί να μη θυμάμαι ούτε πού πάρκαρα, αλλά είμαι τέτοιο αναποδογέννημα που κάτι τέτοιες αλλαγές και τις εντοπίζω και τις θυμάμαι.

Θυμάμαι ποιος και πώς μου μιλούσε όταν ήμουν 25 κιλά πάνω.

Θυμάμαι ποιος με ρωτούσε τι κάνω και πώς είμαι, πώς την παλεύω και πώς περνούσα στην ζωή μου, ακόμη κι αν δεν τον ένοιαζε πραγματικά. Small talk κάναμε, να περάσει η βάρδια.

Θυμάμαι όμως και ποιος ανακάλυψε ξαφνικά ότι είμαι συμπαθητική, αστεία και κατάλληλη για κοινωνική συναναστροφή κάπου ανάμεσα στα μείον 20 και στα μείον 25 κιλά.

Και εν τέλει, χαίρομαι που ολοκληρώθηκε επιτυχώς η αξιολόγηση και η αίτησή μου για κοινωνική αποδοχή εγκρίθηκε. Μπορώ να παραλάβω το αγαλματίδιο και να δεχτώ πλέον καλησπέρες, χτυπήματα στον ώμο, υποκοριστικά και προσκλήσεις για εξόδους.

Μόνο που υπάρχει ένα μικρό διοικητικό πρόβλημα. Δεν είχα υποβάλει ποτέ αίτηση. 

Οπότε την καθυστερημένη σας έγκριση μπορείτε να την αρχειοθετήσετε εκεί που ξέρετε.

Εγώ θα κρατήσω μόνο μία πληροφορία.

Πόσα κιλά μου κόστισε μια καλησπέρα σας που δεν ζήτησα.

Ξέραμε ότι υπήρχαν.
Ξέραμε ότι ήταν στενοί συγγενείς μας.
Ξέραμε ότι συνυπήρξαν και διασταυρώθηκαν τόσο με Νεάντερταλ όσο και με Homo sapiens.

Αλλά από τους ίδιους είχαμε ελάχιστα πράγματα να κοιτάξουμε.

Ένα κομμάτι από μικρό δάχτυλο, εδώ.
Μερικά δόντια, εκεί.
Μια κάτω γνάθο, παρακεί.
Κι αργότερα ένα κρανίο που συνδέθηκε μοριακά με τη γενεαλογική τους γραμμή.

Και τώρα, επιτέλους, έχουμε και πόδια!

Δύο οστά που είχαν ανασυρθεί από τον πυθμένα του στενού Penghu, ανάμεσα στην Ταϊβάν και την ηπειρωτική Κίνα, φαίνεται ότι ανήκαν σε Denisovan.

Το ένα είναι τμήμα μηριαίου οστού και το άλλο κνήμη.

Και τώρα the plot thickens και τα πράγματα γίνονται ενδιαφέροντα. Γιατί οι ερευνητές επιχείρησαν να ανακατασκευάσουν το μήκος των οστών και, από αυτό, να εκτιμήσουν το ύψος των ανθρώπων στους οποίους ανήκαν.

Ο ένας βγαίνει περίπου 1,80 μ.

Ο άλλος περίπου 1,90 μ.

Δηλαδή ντερέκια!

Οι εκτιμήσεις βάρους τους φτάνουν περίπου τα 83 και 91 κιλά αντίστοιχα και, σύμφωνα με τους ερευνητές, πρόκειται για μερικά από τα μεγαλύτερα γνωστά άτομα του γένους Homo από το Πλειστόκαινο.

Πριν όμως αρχίσουμε να ζωγραφίζουμε έναν ολόκληρο πληθυσμό Denisovan σαν ομάδα μπάσκετ, χρειάζεται η γνωστή ενοχλητική λεπτομέρεια που λέγεται επιστημονική ακρίβεια:

Έχουμε δύο ανθρώπους.

Δεν γνωρίζουμε ποιο ήταν το μέσο ύψος των Denisovan. Τα δύο συγκεκριμένα άτομα ήταν μεγαλόσωμα. Μέχρι εκεί μπορεί να ειπωθεί, αλλά το να βγει το συμπέρασμα ότι οι Denisovan ήταν όλοι τεράστιοι θα χρειαστεί αρκετά περισσότερα... πόδια.

Το δεύτερο ενδιαφέρον στοιχείο προέρχεται από την κνήμη, το λεγόμενο Penghu 3.

Η ανάλυση σταθερών ισοτόπων δείχνει ότι ο άνθρωπος αυτός κατανάλωνε μεγάλη ποσότητα ζωικής πρωτεΐνης, σε επίπεδα που θυμίζουν ορισμένους Νεάντερταλ. Παρότι το οστό βρέθηκε σήμερα στον βυθό της θάλασσας, δεν εμφανίζει σαφές ισοτοπικό σήμα σημαντικής κατανάλωσης ψαριών ή άλλων υδρόβιων τροφών.

Δεν σημαίνει ότι οι Denisovan δεν γούσταραν παραλία, ψαράκι, ουζάκι.

Σημαίνει ότι αυτός ο συγκεκριμένος Denisovan φαίνεται να βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό σε χερσαίες ζωικές πηγές τροφής.

Και υπάρχει ακόμη μία ωραία πληροφορία.

Η ίδια κνήμη είχε στο παρελθόν θεωρηθεί πολύ παλαιότερη. Με νέα άμεση χρονολόγηση με άνθρακα-14 τοποθετείται περίπου 45.000 χρόνια πριν. Αν η χρονολόγηση επιβεβαιωθεί, πρόκειται για έναν από τους νεότερους άμεσα χρονολογημένους Denisovan που γνωρίζουμε.

Να επισημανω κατι ακόμη.

Οι δύο σχετικές μελέτες δημοσιεύθηκαν τον Αύγουστο του 2026 ως preprints στο bioRxiv. Δηλαδή πρόκειται για κανονική επιστημονική έρευνα, διαθέσιμη για έλεγχο από την επιστημονική κοινότητα, πριν από το peer review που είναι η διαδικασία όπου μια επιστημονική μελέτη, πριν δημοσιευτεί επίσημα σε περιοδικό, ελέγχεται από άλλους ειδικούς του ίδιου πεδίου. Οι reviewers κοιτάζουν αν η μεθοδολογία στέκει, αν τα δεδομένα υποστηρίζουν τα συμπεράσματα, αν υπάρχουν λάθη ή υπερβολές και αν χρειάζονται διορθώσεις ή επιπλέον αναλύσεις.

Άρα αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αναξιόπιστες αλλά δεν τις παρουσιάζουμε σαν τελεσίδικη γνώση.

Οπότε προς το παρόν η εικόνα είναι κάπως έτσι:

Ένας εξαφανισμένος ανθρώπινος πληθυσμός που μέχρι πριν από δεκαέξι χρόνια δεν ξέραμε καν ότι υπήρξε, αρχίζει σιγά σιγά να αποκτά πρόσωπο, σώμα, διατροφή και ιστορία.

Και όσο προστίθενται οστά στο παζλ, γίνεται ολοένα πιο εμφανές πόσο φτωχή ήταν η παλιά εικόνα της ανθρώπινης εξέλιξης.

Δεν υπήρχαμε απλώς "εμείς οι φωστήρες" και οι Νεάντερταλ.

Η Ευρασία φιλοξενούσε διαφορετικούς ανθρώπινους πληθυσμούς που συναντήθηκαν, διασταυρώθηκαν και άφησαν γενετικό υλικό ο ένας στον άλλον. Μερικό από αυτό το Denisovan DNA υπάρχει ακόμη και σήμερα σε σύγχρονους ανθρώπους.

Και κάπου πριν από περίπου 45.000 χρόνια, στην ανατολική Ασία, κυκλοφορούσε τουλάχιστον ένας τύπος κοντά στο 1,90, έτρωγε μπόλικη ζωική πρωτεΐνη και μάλλον δεν είχε ιδέα ότι δεκάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα θα ψαρεύαμε την κνήμη του από τον βυθό για να μάθουμε τι έτρωγε.

Κακά τα ψέματα, η επιστήμη έχει κατά καιρούς μια εντυπωσιακή έλλειψη σεβασμού στην ιδιωτική ζωή...

Πηγές

https://www.biorxiv.org/content/10.64898/2026.08.07.743438v1.full.pdf

https://www.biorxiv.org/content/10.64898/2026.08.07.743455v1.full.pdf

Εικόνες / Αναπαραστάσεις

https://www.eurekalert.org/multimedia/713417

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Denisovans.jpg

Στο σκάκι υπάρχει η κίνηση που δεν επιλέγεις.

Αλλά την κάνεις. Κι ας μην θες.

Την κάνεις γιατί όλες οι προηγούμενες κινήσεις σου έχουν φροντίσει να εξαφανίσουν τις υπόλοιπες επιλογές σου.

Πράγμα που βρίσκω εξαιρετικά ανθρώπινο.

Γιατί κι εμείς έχουμε αυτή τη γελοία ιδέα ότι οι μεγάλες αποφάσεις της ζωής παίρνονται με μουσικές, εσωτερικούς μονολόγους και βλέμμα προς το άπειρο.

Ε... Ποτέ.

Οι μεγάλες αποφάσεις παίρνονται πολύ νωρίτερα, όταν δεν καταλαβαίνουμε καν ότι αποφασίζουμε.

Είναι κάτι που οδηγήσαμε μόνοι μας, σιγά σιγά, τον εαυτό μας χωρίς καν να το έχουμε σχεδιάσει.

Και μετά, μια ωραία πρωία, κοιτάζεις τη σκακιέρα και διαπιστώνεις ότι απέμεινε μία κίνηση.

Και έχεις το θράσος να λες "Δεν είχα επιλογή".

Είχες. Απλώς την είχες πριν από δέκα κινήσεις.

Αυτό είναι το forcé.

Η στιγμή όπου η ζωή σου παρουσιάζει τον λογαριασμό χωρίς να έχεις παραγγείλει εκείνη τη στιγμή τίποτα.

Τα είχες παραγγείλει όλα νωρίτερα.

Και τώρα ήρθε το γκαρσόνι.

Υπάρχει, βέβαια, κάτι αισχρά γοητευτικό στο αναπόφευκτο.

Η ηρεμία του.

Δεν σου ζητάει γνώμη.

Δεν ενδιαφέρεται αν είσαι έτοιμος.

Δεν περιμένει να "δουλέψεις" λίγο τον εαυτό σου.

Δεν δίνει δεκάρα για το timing σου.

Σου λέει μόνο:

- Αυτή είναι η θέση σου και αυτή η μόνη κίνηση που μπορείς να κάνεις. Παίξε.

Κι εκεί τελειώνουν οι θεωρίες. Εύκολο είναι να μιλάς για ελευθερία όταν έχεις δεκαπέντε δρόμους ανοιχτούς.

Το ενδιαφέρον αρχίζει όταν έχεις έναν.

Εκεί φαίνεσαι. 

Όταν έχεις ξεμείνει από επιλογές και τώρα πρέπει να ζήσεις μ’ εκείνες που έκανες.

Γι’ αυτό το forcé μου φαίνεται τόσο όμορφη λέξη.

Γιατί δεν είναι ακριβώς η μοίρα. Η μοίρα είναι πολύ βολική. Έχει κάτι το αθώο μέσα της. Κάτι το "μου συνέβη".

Το forcé είναι πιο άτιμο.

Σου θυμίζει ότι το αναπόφευκτο πολλές φορές δεν κατέβηκε από τον ουρανό.

Το έχτισες μόνος σου. Ένα τετράγωνο τη φορά.

Και τώρα πρέπει να κάνεις την κίνηση.

Μπορεί να είναι η κίνηση που σε σώζει.

Μπορεί να είναι η κίνηση που σε καταστρέφει.

Μπορεί απλώς να καθυστερεί το ματ.

Δεν έχει σημασία.

Το χέρι είναι ακόμα δικό σου. Η κίνηση είναι δική σου.

Κι αυτό είναι το τελευταίο προνόμιο που μας αφήνει η ζωή όταν μας έχει πάρει όλες τις άλλες επιλογές. 

Να κινήσουμε μόνοι μας το κομμάτι.

Forcé λοιπόν. 

Η στιγμή όπου η ελευθερία συναντά τις συνέπειές της.

Όχι όταν δεν έχεις πια ελευθερία.

Όταν ανακαλύπτεις τι έκανες μ’ αυτήν όσο την είχες.

Σήμερα φοβήθηκα. Σιγά το γεγονός, θα μου πείτε. Γνωστή χέστρα, θα παραδεχτώ κι εγώ.

Όλα είναι αποκυήματα της φαντασίας μου. Δεν έμαθα ότι έχω κάτι. Δεν έχω κανένα αποτέλεσμα, δεν έχω την παραμικρή διάγνωση ούτε την ελάχιστη υπόνοια. Κι όμως, μέσα σε λίγες ώρες πρόλαβα να αρρωστήσω, να αρνηθώ τη θεραπεία, να πουλήσω ό,τι έχω, να αποχαιρετήσω τους πάντες και να φύγω για τη Νέα Ζηλανδία.

Αν και πέρασε κι από το μυαλό μου ότι οι πωλήσεις των "ό,τι έχω" μου μπορεί να μην επέφεραν το οικονομικό όφελος που έχω υπολογίσει και άφησα ανοιχτο το ενδεχόμενο να φτάσω μέχρι τα Καμένα Βούρλα και να επιστρέψω.

Δεν ήταν όμως μια υποτιθέμενη διάγνωση καρκίνου αυτό που με τρόμαξε περισσότερο σήμερα. Αυτό κατάλαβα. Ήταν η σκέψη του "μόνη".

Μόνη στη διάγνωση.

Μόνη στις αποφάσεις.

Μόνη στις θεραπείες.

Μόνη στις κακές μέρες.

Μόνη να πρέπει να θέλω αρκετά να σωθώ.

Θυμήθηκα εκείνη τη ζωγραφιά. Είχε πεθάνει η μάνα μου. Γύρισα από την κηδεία και την είχε κολλήσει απ’ έξω στην πόρτα.

We’re in this together.

Πόσο απλό.

Δεν μου έλεγε ότι θα μου πάρει τον πόνο. Δεν γινόταν.

Δεν μου έλεγε ότι όλα θα πάνε καλά. Δεν πήγαιναν.

Μου έλεγε μόνο ότι ό,τι κι αν ήταν αυτό το πράγμα μέσα στο οποίο είχα πέσει, δεν ήμουν εκεί μόνη. Ήμασταν μέσα μαζί.

...Και τρεις μήνες αργότερα πέθανε κι εκείνος.

Πού να ξέραμε τότε πόσο ειρωνική θα γινόταν εκείνη η ζωγραφιά.

Πού να ξέραμε ότι από εκεί και πέρα το "we’re in this together" θα γινόταν, για μένα, I’m in this alone από εδώ και πέρα.

Όχι επειδή δεν υπήρχαν άνθρωποι. Υπήρχαν και υπάρχουν. Όσο κι αν σας φαίνεται περίεργο (και σε εμένα μερικές φορές), είμαι αξιαγάπητη η ρουφιάνα!

Υπάρχουν φίλοι. Υπάρχει οικογένεια. Υπάρχουν άνθρωποι που νοιάζονται, άνθρωποι που θα βοηθούσαν με προθυμία, άνθρωποι που θα στεναχωριόντουσαν αν μου συνέβαινε κάτι.

Αλλά αυτό δεν είναι το ίδιο. Δεν είναι το "η ζωή σου είναι και λίγο δική μου υπόθεση", "Αν πας να πέσεις, είμαι εδώ. Υπολόγιζέ με". Δεν είναι εκείνη η παράξενη μορφή οικειότητας όπου δεν χρειάζεται καν να ζητήσεις, γιατί ο άλλος έχει ήδη θεωρήσει αυτονόητο ότι θα σταθεί δίπλα σου.

Αυτό μου λείπει. 

Και για να μου λείπει, πάει να πει ότι το έζησα; 

Έστω κι αν δεν πρόλαβα ποτέ να μάθω πώς θα ήταν πέρα από τα δώδεκα χρόνια που προλάβαμε, ναι, το έζησα. Και σήμερα κατάλαβα πόσο πολύ το βίωσα μέσα μου. Σοκαρίστηκα πολύ περισσότερο απ’ όσο ήθελα να παραδεχτώ.

Για χρόνια έλεγα ότι τα καταφέρνω μια χαρά μόνη μου. Και τα καταφέρνω. Δουλεύω. Πληρώνω λογαριασμούς. Φροντίζω σπίτι, γάτες, υποχρεώσεις, ανθρώπους. Διαβάζω. Μαθαίνω. Γελάω. Βγαίνω. Γράφω. Ζωγραφίζω. Μαστορεύω. Κάνω σχέδια. Περνάω ωραία με τον εαυτό μου. Του κάνω καλή παρέα. 

Η ζωή μου δεν είναι δυστυχισμένη. Το αντίθετο. Αν κάνω τον απολογισμό μέχρι σήμερα, το πρόσημο είναι θετικό. Έχω ζήσει όμορφα. Μου αρέσει η ζωή. Μου αρέσει τόσο, που ξέρω πως δεν θα της έκλεινα ποτέ την πόρτα. Έχει έναν τρόπο να πετάει εκπλήξεις όταν δεν τις περιμένεις και όσο κι αν μεγαλώνοντας εκπλήσσομαι όλο και λιγότερο, έχω υπερβολική περιέργεια για να χάσω επίτηδες την επόμενη.

Απλώς έχω κουραστεί. Όχι από την ίδια τη ζωή. Από την συντήρησή της. Από το ατελείωτο "σήκω, πήγαινε, δούλεψε, πλήρωσε, φτιάξε, οργάνωσε, κανόνισε, κοιμήσου, ξανασήκω".

Και κάπου μέσα σε όλο αυτό το συφερτό εμφανίστηκε μια σκέψη που δεν μου αρέσει καθόλου. Ότι χωρίς ουσιαστικό μοίρασμα, η ζωή πολλές φορές μοιάζει περισσότερο με κάτι που συντηρώ μόνο και μόνο για να επιβιώσω και όχι για να ζήσω.

Και τελικά εγώ φαίνεται πως είμαι άνθρωπος του "μαζί". Ποιος να το περίμενε από μια τόσο βαθιά ακοινώνητη ύπαρξη που δεν αντέχει ούτε τα άντερά της.

Όσο και να πεις, το λες και κακό timing για να το ανακαλύπτω στα σαράντα εννιά.

Ή μάλλον όχι. Το ήξερα. Απλώς όταν βίωνα το μαζί, δεν είχα μπει στον κόπο να το ονομάσω.

Μετά το έχασα. Και από τότε κάνω κάτι που τώρα μου φαίνεται ταυτόχρονα λογικό και απολύτως παράλογο ανάλογα με τη φάση μου. 

Ζω με το μότο "Ή θα το ζήσω όσο σωστά ξέρω ότι μπορεί να βιωθεί ή δεν ασχολούμαι καν. Τα πάνω-πάνω για ξαράχνιασμα και γεια σας. Να πάτε να γαμηθείτε κι εσείς κι εγώ περισσότερο γιατί το σεξ δεν κόβεται".

Δεν το αποφάσισα φυσικά ένα πρωί.

Έγινε σιγά σιγά και ανεπαίσθητα.

Ένας άνθρωπος δεν μου έκανε.

Έναν άλλον δεν άφησα εγώ.

Κάπου φοβήθηκα.

Κάπου απογοητεύτηκα.

Κάπου δεν υπήρχε αρκετή αμοιβαιότητα.

Κάπου προτίμησα την ησυχία μου.

Κάπου βαρέθηκα.

Και οι μέρες πέρασαν.

Πολύ ευχάριστα, πολλές φορές.

Ανώδυνα, ακόμα περισσότερες.

Και σήμερα, μπροστά σε μια εντελώς υποθετική αρρώστια, είδα ξαφνικά όλη την έλλειψη μαζί. Και όχι πολύ κομψά. Με μαστεκτομές που δεν μου έχουν προταθεί, χημειοθεραπείες που δεν χρειάζομαι και αεροπορικά εισιτήρια που δεν έχω κλείσει και ανησυχώ μήπως δεν βγαίνω οικονομικά ούτε για one way. Τρελή; Τρελή!

Αλλά την είδα.

Και αυτό είναι πρωτίστως λίγο σαλεμένο (το παραδέχομαι κι αυτό) αλλά και λίγο χρήσιμο. 

Γιατί σκέφτηκα...

Έχω ζήσει, και λόγω δουλειάς και προσωπικής εμπειρίας πόσο δύσκολες, επίπονες, άχαρες και πραγματικά εξουθενωτικές σωματικά και ψυχικά μπορούν να γίνουν αυτές οι καταστάσεις κυρίως για τον πάσχοντα και έπειτα για τους γύρω του που ανακαλύπτουν καθημερινά ότι δεν μπορούν να βοηθήσουν όσο θα ήθελαν.

Ε, και αρνούμαι. Όλο αυτό, σήμερα, το αρνούμαι... 

Μην παρεξηγηθώ. Εαν υπάρχει κάτι που μπορεί να φτιαχτεί, θα προσπαθήσω να το φτιάξω. Όχι μέχρι τελευταίας ρανίδας όμως. Δεν έχω και τέτοια ηρωική σχέση με τη ζωή. Όχι πια. 

Και γιατί όχι πια; Εκεί είναι η σημερινή ανακάλυψη!

Δεν ξέρω αν θα ξαναβρεθεί κάποιος που να χωρέσει μέσα μου κι εγώ μέσα του. Σήμερα, πάντως, οι πιθανότητες μου φαίνονται ελάχιστες. Δεν ξέρω καν εάν έχω αυτή την ικανότητα πια. 

Κατά πάσα πιθανότητα λοιπόν, έστω ότι δεν θα ζήσω δεύτερο "we’re in this together". Άρα... Τι σημασία έχει η επιβίωση σε μια τέτοια ανίατη περίπτωση; Οτιδήποτε και να κάνω, θα νιώθω ότι χάνει από κάπου η ζωή μου σαν τρύπια βάρκα. Ε, άστο να πάει στο διάολο, θα σταματήσω να παλεύω και μέχρι να βουλιάξω εντελώς θα πλατσουρίζω στα νερά και θα χαζεύω το ηλιοβασίλεμα. Ωραίο σχέδιο;! 

Και σίγουρα δεν ξέρω πώς θα αντιδρούσα αν η σημερινή προσομοίωση γίνει κάποτε πραγματικότητα.

Μπορεί να βγει από μέσα μου ένα ζώο που θα θέλει να ζήσει με νύχια και με δόντια.

Μπορεί να κουραστώ εξ αρχής.

Μπορεί να αλλάξω γνώμη εκατό φορές.

Και ξέρετε κάτι;

Σήμερα δεν χρειάζεται να ξέρω.

Σήμερα χρειάζεται μόνο να κρατήσω αυτό που ανακάλυψα:

Δεν έχει νόημα να κάνω την επιβίωση αυτοσκοπό, αν έχω ξεχάσει αυτά που με κάνουν να θέλω να ζω.

Και ίσως αυτό να είναι μια αρκετά καλή πληροφορία για το πώς οφείλω να ζήσω όσο ακόμη είμαι εδώ.

Το πρόβλημα ήταν πιο... Οργανικό.

Μέσα σε ένα relay του Harvard Mark II είχε σφηνώσει ένας σκόρος.

Οι μηχανικοί τον έβγαλαν, τον κόλλησαν με σελοτέιπ στο ημερολόγιο του μηχανήματος και έγραψαν από κάτω:

"First actual case of bug being found."

(Η πρώτη πραγματική περίπτωση που βρέθηκε bug)

...Και κάπως έτσι ένα ταπεινό λεπιδόπτερο εξασφάλισε μεταθανάτια καριέρα στην ιστορία της πληροφορικής.

Έτσι διάβασα και έτσι κυκλοφορεί στα social. 

Μόνο που τώρα χρειάζεται η πρώτη διόρθωση στον, κατά τα άλλα, πολύ ωραίο μύθο.

Η λέξη bug δεν γεννήθηκε εκείνη την ημέρα. Οι μηχανικοί χρησιμοποιούσαν τη λέξη για μικρές τεχνικές δυσλειτουργίες ήδη από τον 19ο αιώνα. Ο Thomas Edison μιλούσε για "bugs" στα ηλεκτρικά κυκλώματα από τη δεκαετία του 1870.

Και γιατί bug και όχι hair; Όχι pin, roach... Ξέρω κι εγώ... Γιατί όχι κάτι άλλο;

Στα αγγλικά η λέξη bug είχε πολύ παλιότερα μια σημασία κοντά στο "μικρό ενοχλητικό πράγμα / φόβητρο / κάτι που σε ταλαιπωρεί και δεν το βρίσκεις εύκολα". Συνδέεται ετυμολογικά με παλιότερες λέξεις όπως bugbear και bugaboo, δηλαδή κάτι σαν φόβητρο ή ενοχλητικό "δαιμονάκι". Αργότερα η λέξη χρησιμοποιήθηκε και γενικότερα για μικρά έντομα. Διαδικτυακό λεξικό ετυμολογίας

Στην τηλεγραφία του 19ου αιώνα, όμως, το bug απέκτησε πολύ συγκεκριμένη τεχνική χροιά. Στα τηλεγραφικά κυκλώματα εμφανίζονταν μικρά, ενοχλητικά, συχνά δύσκολο να εντοπιστούν σφάλματα ή ψευδή σήματα. Οι μηχανικοί τα αποκαλούσαν bugs και χρησιμοποιούσαν μέχρι και τον όρο bug trap για διατάξεις που εξουδετέρωναν τέτοια προβλήματα.

Και ο Edison το διασκέδαζε κιόλας! Σε επιστολή του το 1878 μιλά για ένα πρόβλημα στο τηλέφωνό του σαν να ήταν πραγματικό έντομο και γράφει ότι το "έντομο" φαίνεται να βρίσκει ευνοϊκές συνθήκες στα κυκλώματα κλήσης. Δηλαδή η μεταφορά "ένα μικρό διαβολάκι έχει χωθεί μέσα και χαλάει τη μηχανή" ήταν ήδη ζωντανή και χρησιμοποιούταν. IEEE Spectrum

Το bug δηλαδή ήταν τέλειο επειδή ήταν αόριστο. Κάτι μικρό, ενοχλητικό, κρυμμένο, που προκαλεί ανεξήγητη δυσλειτουργία.

Κάπως σαν να λέγαμε ελληνικά: Κάποιο διαβολάκι έχει μπει μέσα.

Και γι’ αυτό η ατάκα του 1947 είναι τόσο καλή. Το αστείο δεν ήταν "α, βρήκαμε ένα ζουζούνι και από σήμερα θα λέμε τα σφάλματα bugs".

Ήταν ακριβώς το αντίστροφο. "Τόσα χρόνια λέμε τα τεχνικά προβλήματα bugs και τώρα βρήκαμε επιτέλους ένα πραγματικό bug (ζωύφιο) μέσα στη μηχανή."

Γι’ αυτό άλλωστε το σημείωμα γράφει actual bug.

Και τώρα ακολουθεί η δεύτερη διόρθωση.

Η γυναίκα με την οποία συνδέθηκε για πάντα η ιστορία, η Grace Murray Hopper, δεν ξέρουμε αν ήταν εκείνη που ανακάλυψε προσωπικά τον σκόρο. Το Smithsonian αναφέρει ότι τον βρήκαν οι μηχανικοί που δούλευαν στον Mark II και ότι το συγκεκριμένο ημερολόγιο πιθανότατα δεν ήταν καν δικό της.

Η Hopper όμως ήταν μέλος της ομάδας και αργότερα διηγούνταν την ιστορία στις διαλέξεις της. Εκείνη και οι συνάδελφοί της συνέβαλαν ώστε τα bug και debugging να μπουν για τα καλά στο λεξιλόγιο των προγραμματιστών.

Αν όμως σταματούσαμε εδώ, θα ήταν προσβολή για την ίδια.

Γιατί ο σκόρος ήταν απλώς ένα ωραίο ανέκδοτο.

Η Grace Hopper ήταν ένα από τα άτομα που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε τον προγραμματισμό (σκεφτόΣαστε βασικά, εγώ δεν σκέφτομαι τίποτα για τον προγραμματισμό).

Η Grace Brewster Murray γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη το 1906 και φαίνεται ότι είχε από μικρή μια ελαφρώς επικίνδυνη σχέση με την ερώτηση:

- Και πώς δουλεύει αυτό;

Σύμφωνα με μια ιστορία που διηγούνταν και η ίδια, όταν ήταν περίπου επτά ετών αποφάσισε να ανακαλύψει πώς λειτουργούσε ένα ξυπνητήρι.

Το διέλυσε. Δεν κατάφερε να το ξαναφτιάξει. Η λογική συνέχεια για ένα φυσιολογικό επτάχρονο θα ήταν να σταματήσει. Η Grace Hopper όμως διέλυσε κι άλλα. Μέχρι να την πάρει χαμπάρι η μητέρα της, είχαν πέσει θύματα της επιστημονικής της μεθόδου 7 (επτά) οικογενειακά ξυπνητήρια.

Τελικά της επέτρεψαν να πειραματίζεται μόνο με ένα. Ευτυχώς για την ανθρωπότητα, δηλαδή, μερικές φορές αυτό που ακούγαμε όλοι μικροί και άρχιζε με το "Μην το πειράζεις..." και συνέχιζε με "...αυτό που κρατάς" δεν πιάνει.

Η Hopper σπούδασε μαθηματικά και φυσική στο Vassar College και συνέχισε στο Yale, όπου πήρε μεταπτυχιακό το 1930 και διδακτορικό στα μαθηματικά το 1934. Κι αυτό, να σημειωθεί, σε μια εποχή όπου αυτό δεν ήταν ακριβώς η συνηθισμένη επαγγελματική διαδρομή μιας γυναίκας. 

Έπειτα δίδαξε μαθηματικά στο Vassar και πιθανότατα θα μπορούσε να είχε συνεχίσει μια απολύτως αξιοπρεπή ακαδημαϊκή καριέρα. Μόνο που ήρθε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και το 1943 η Hopper αποφάσισε να μπει στο αμερικανικό Ναυτικό.

Υπήρχαν όμως δύο μικρά προβλήματα.

Ήταν μεγαλύτερη από το συνηθισμένο όριο ηλικίας και ζύγιζε λιγότερο από το απαιτούμενο κατώτατο βάρος.

Με άλλα λόγια, το Ναυτικό κοίταξε αυτή τη μελλοντική Rear Admiral και αρχικά σκέφτηκε περίπου:

- Μμμ... Μπα, ούτε καν.

Χρειάστηκε ειδική εξαίρεση για να ενταχθεί στις WAVES, το γυναικείο σώμα της Naval Reserve.

Το 1944 βρέθηκε στο Harvard, στην ομάδα του Howard Aiken.

Και εκεί συνάντησε τον Harvard Mark I. Δεν ήταν υπολογιστής σαν αυτούς που ξέρουμε.

Ήταν ένας τεράστιος ηλεκτρομηχανικός μηχανισμός, μήκους περίπου ενός δωματίου, γεμάτος διακόπτες, relays και κινούμενα μέρη. Και η Hopper έγινε μία από τους πρώτους ανθρώπους που χρειάστηκε να μάθουν πώς ακριβώς δίνεις εντολές σε κάτι που ακόμη καλά καλά δεν είχε αποφασιστεί τι σημαίνει να προγραμματίζεις υπολογιστή.

Δηλαδή, το επάγγελμα ουσιαστικά κατασκευαζόταν ενώ το ασκούσαν.

Και τότε δημιουργήθηκε μια πολύ παράλογη αλλά πολύ απλή ερώτηση

Σήμερα γράφω σε Python:

print("Hello")

και κανείς δεν εντυπωσιάζεται ιδιαίτερα. Και πολύ καλά κάνει. Ούτε κι εγώ. 

Εκείνη την εποχή όμως ο προγραμματισμός ήταν πολύ πιο κοντά στη γλώσσα της ίδιας της μηχανής. Αριθμητικοί κωδικοί, διευθύνσεις μνήμης, εντολές που απαιτούσαν από τον άνθρωπο να προσαρμοστεί στον υπολογιστή.

Και η Hopper άρχισε να σκέφτεται κάτι που τότε φαινόταν σε πολλούς σχεδόν ανόητο.

- Γιατί;

Γιατί πρέπει ο άνθρωπος να μάθει να μιλά σαν μηχανή;

Γιατί να μη γράφει κάτι πιο κοντά στη δική του γλώσσα και να υπάρχει ένα πρόγραμμα που θα κάνει τη μετάφραση;

Σήμερα η ιδέα φαίνεται αυτονόητη. Τότε δεν ήταν καθόλου.

Ο compiler

Το 1952 η Hopper ολοκλήρωσε το A-0, ένα από τα πρώτα συστήματα compiler στην ιστορία.

Εδώ χρειάζεται να καταρρίψουμε και τον μύθο ότι η Grace Hopper εφηύρε μόνη της τον πρώτο compiler και τελείωσε.

Η ιστορία των πρώτων compilers έχει τεχνικές και ορολογικές αποχρώσεις και η έννοια του compiler εξελίχθηκε μαζί με τα ίδια τα συστήματα.

Αλλά το A-0 αποτελεί αναμφισβήτητα ένα από τα πρωτοποριακά πρώτα compiler systems και είχε χαρακτηριστικά που αναγνωρίζουμε στους μεταγλωττιστές που ακολούθησαν. 

Η ουσία της ιδέας ήταν επαναστατική:

Ας κάνουμε τον υπολογιστή να αναλάβει ένα μέρος της δουλειάς του προγραμματιστή. Δεν χρειάζεται ο άνθρωπος να ξαναγράφει από την αρχή κάθε στοιχειώδη διαδικασία. Μπορεί να χρησιμοποιεί ήδη γραμμένες υπορουτίνες και ένα πρόγραμμα να αναλαμβάνει να τις οργανώσει σε κάτι που μπορεί να εκτελέσει η μηχανή.

Γιατί το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της Hopper ήταν ότι δεν έβλεπε την ευκολία ως τεμπελιά. Την έβλεπε ως πρόοδο. Ο υπολογιστής υπάρχει για να αναλαμβάνει δουλειά από τον άνθρωπο. Όχι για να του δημιουργεί περισσότερη.

Και τώρα ας βάλουμε και λέξεις!

Η Hopper όμως δεν σταμάτησε εκεί.

Εργαζόμενη στην Eckert-Mauchly Computer Corporation και αργότερα στην UNIVAC, προχώρησε στην ανάπτυξη συστημάτων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν εκφράσεις πολύ πιο κοντά στην κανονική αγγλική γλώσσα.

Έτσι φτάσαμε στο FLOW-MATIC, την πρώτη γλώσσα επεξεργασίας δεδομένων που χρησιμοποίησε σε σημαντικό βαθμό αγγλικές λέξεις.

Και εδώ αρκετοί δεν ενθουσιάστηκαν καθόλου. Η αντίληψη τότε, ήταν ότι οι υπολογιστές κάνουν αριθμητική. Οι λέξεις είναι δουλειά των ανθρώπων.

Η Hopper επέμενε. Οι άνθρωποι των επιχειρήσεων δεν θα έπρεπε να μάθουν μια σχεδόν εξωγήινη σημειογραφία για να χρησιμοποιήσουν έναν υπολογιστή. Ο υπολογιστής μπορούσε να προσαρμοστεί σε αυτούς.

Εδώ είναι το σημείο όπου αρχίζει να διαφαίνεται γιατί η συνεισφορά της είναι πολύ μεγαλύτερη από έναν compiler.

Η Hopper προωθούσε μια διαφορετική φιλοσοφία για την τεχνολογία.

Μην αναγκάζεις εκατομμύρια ανθρώπους να προσαρμοστούν στη μηχανή αν μπορείς να προσαρμόσεις τη μηχανή στους ανθρώπους.

Και κάπως έτσι φτάνουμε στην COBOL.

Το 1959 δημιουργήθηκε μια επιτροπή με στόχο μια κοινή γλώσσα προγραμματισμού για επιχειρηματικές εφαρμογές. Από εκεί προέκυψε η COBOL - Common Business-Oriented Language.

Εδώ έχουμε άλλον έναν μύθο που αξίζει να ξεκαθαρίσουμε.

Όχι, η Grace Hopper δεν έγραψε μόνη της την COBOL. Η COBOL ήταν συλλογική δουλειά πολλών ανθρώπων στο πλαίσιο της CODASYL. Η Hopper όμως είχε σημαντική επιρροή στην κατεύθυνσή της. Το FLOW-MATIC αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους προδρόμους της και η ίδια εργάστηκε έντονα για την ανάπτυξη, τυποποίηση και διάδοσή της. 

Και η COBOL δεν υπήρξε κάποια ιστορική υποσημείωση που εξαφανίστηκε με τις διάτρητες κάρτες. Έγινε μία από τις σημαντικότερες γλώσσες επιχειρηματικού λογισμικού στην ιστορία και παρέμεινε για δεκαετίες βαθιά χωμένη σε τράπεζες, κυβερνητικά συστήματα, ασφαλιστικές εταιρείες και μεγάλα πληροφοριακά συστήματα.

Με άλλα λόγια, υπάρχει μια αξιοπρεπής πιθανότητα κάπου στον πλανήτη να τρέχει ακόμη κώδικας που κουβαλάει "DNA" από τις ιδέες της Grace Hopper.

Η γυναίκα που μοίραζε... νανοδευτερόλεπτα

Κι εδώ ερχόμαστε σε ένα από τα αγαπημένα μου fun facts. 

Η Hopper είχε ένα πρόβλημα ως καθηγήτρια και ομιλήτρια.

Πώς εξηγείς σε κάποιον πόσο μικρό είναι ένα nanosecond;

Ένα νανοδευτερόλεπτο είναι 0,000000001 δευτερόλεπτο.

Ωραία. Το διάβασες. Το ένιωσες; Το αντιλήφθηκες;

Οπότε η Hopper έπαιρνε κομμάτια σύρματος μήκους περίπου 30 εκατοστών. Αυτή είναι περίπου η απόσταση που μπορεί να διανύσει ένα ηλεκτρικό σήμα σε ένα νανοδευτερόλεπτο, και τα μοίραζε στους ακροατές της.

- Να. Ένα nanosecond!

Το Smithsonian έχει μάλιστα στη συλλογή του μια δεσμίδα περίπου εκατό τέτοιων καλωδίων που είχε φέρει η Hopper σε διάλεξή της το 1985.

Και όταν άρχισε να χρειάζεται να εξηγεί picoseconds, δηλαδή τρισεκατομμυριοστά του δευτερολέπτου;

Τα καλώδια παραήταν μικρά. Οπότε χρησιμοποιούσε κόκκους πιπεριού.

Εκπαιδευτική τεχνολογία Grace Hopper "σύρμα και πιπέρι". Και λειτουργεί ακόμη!

Και ναι, είχε και ένα ρολόι που πήγαινε ανάποδα.

Στην Hopper αποδίδεται μια φράση που περιγράφει αρκετά καλά τη σχέση της με την παράδοση:

- Οι άνθρωποι είναι αλλεργικοί στην αλλαγή. Λατρεύουν να λένε "Πάντα έτσι το κάναμε".

Και λέγεται ότι είχε στον τοίχο της ένα ρολόι που γύριζε αριστερόστροφα για να θυμίζει σε όποιον το κοιτάζει ότι κάτι δεν γίνεται σωστό απλώς επειδή συνηθίσαμε να γίνεται έτσι. 

Αυτό, αν το σκεφτεί κανείς, περιγράφει σχεδόν ολόκληρη την καριέρα της.

"Οι υπολογιστές δουλεύουν έτσι."

- Γιατί;

"Έτσι τους προγραμματίζουμε."

- Γιατί;

"Οι άνθρωποι πρέπει να μάθουν τη γλώσσα της μηχανής."

- Γιατί;

Από τις καλύτερες ερωτήσεις όσων ασχολούνται με την επιστήμη!

Την ανάγκασαν να αποστρατευτεί και μετά τη φώναξαν πίσω.

Το 1966 η Hopper αναγκάστηκε να αποχωρήσει από το Ναυτικό λόγω ηλικιακών περιορισμών. Αργότερα χαρακτήρισε εκείνη την ημέρα μία από τις πιο θλιβερές της ζωής της.

Μερικούς μήνες αργότερα το Ναυτικό συνειδητοποίησε ότι... βασικά τη χρειαζόταν.

Την επανέφερε στην ενεργό υπηρεσία για να βοηθήσει στην τυποποίηση των γλωσσών και των συστημάτων υπολογιστών του.

Η "προσωρινή" επιστροφή κράτησε περίπου δεκαεννέα χρόνια. 

Το 1986 αποστρατεύτηκε οριστικά. Στην τελετή της έδωσαν 43 κόκκινα τριαντάφυλλα, ένα για κάθε χρόνο υπηρεσίας. Ήταν 79 ετών, είχε τον βαθμό Rear Admiral και τότε ήταν ο γηραιότερος εν ενεργεία αξιωματικός στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις.

Ζήτησε η τελετή αποστρατείας της να γίνει πάνω στο USS Constitution, το παλαιότερο εν ενεργεία πολεμικό πλοίο του αμερικανικού Ναυτικού. 

Η γηραιότερη εν ενεργεία αξιωματικός στο γηραιότερο εν ενεργεία πλοίο! 

Touché!

Και επειδή προφανώς στα 79 δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα να καθίσει σπίτι της, αμέσως μετά πήγε να εργαστεί στη Digital Equipment Corporation.

Γιατί σύνταξη μπορείς να πάρεις μεν, η έμφυτη περιέργεια δεν είναι απαραίτητο να συνεργαστεί με αυτή σου την απόφαση δε. 

Από το "είσαι πολύ μεγάλη" στο USS Hopper

Η Hopper πέθανε την 1η Ιανουαρίου 1992. Τάφηκε με πλήρεις στρατιωτικές τιμές στο Arlington National Cemetery. Είχε ήδη αποκτήσει περισσότερα από σαράντα τιμητικά πτυχία και το 1991 είχε γίνει η πρώτη γυναίκα που έλαβε ως μεμονωμένη αποδέκτρια το National Medal of Technology. 

Το 1996 το αμερικανικό Ναυτικό βάφτισε προς τιμήν της ένα αντιτορπιλικό κατευθυνόμενων πυραύλων: USS Hopper.

Το 2016 της απονεμήθηκε μεταθανάτια το Presidential Medal of Freedom, η υψηλότερη πολιτική τιμή των ΗΠΑ. 

Και σήμερα το όνομά της βρίσκεται σε πανεπιστημιακούς χώρους, υποτροφίες, συνέδρια και βραβεία πληροφορικής.

Αλλά ίσως το σημαντικότερο μνημείο της δεν έχει πάνω του το όνομά της.

Είναι κάθε φορά που ένας άνθρωπος γράφει μια εντολή σε μια γλώσσα που μπορεί να καταλάβει και αφήνει τον υπολογιστή να κάνει τη μετάφραση...

Τελικά, τι έκανε η Grace Hopper;

• Δεν ανακάλυψε το πρώτο bug.
• Δεν εφηύρε μόνη της την COBOL.
• Αν ψάξουμε την ιστορία της πληροφορικής για έναν μοναδικό άνθρωπο που εφηύρε τον compiler, μάλλον θα καταλήξουμε να τσακωνόμαστε για τους ορισμούς.

Η πραγματική ιστορία της όμως είναι καλύτερη από τον μύθο.

Η Grace Hopper βρέθηκε σε μια εποχή όπου ο υπολογιστής ήταν ένα τεράστιο, δύσχρηστο μηχάνημα που μόνο μια χούφτα ειδικών μπορούσε να χειριστεί.

Και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της υποστηρίζοντας μια ιδέα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητη:

Ο σκόρος απλώς ήταν εκεί την κατάλληλη στιγμή. 

Η Hopper ήταν αυτή που κατάλαβε προς τα πού έπρεπε να πάει το πράγμα.

Και υπάρχει κάτι υπέροχο στο γεγονός ότι μια γυναίκα που στα επτά της διέλυε ξυπνητήρια για να μάθει πώς λειτουργούν, πέρασε τελικά τη ζωή της διαλύοντας μια πολύ μεγαλύτερη ιδέα:

Έτσι γίνεται επειδή πάντα έτσι γινόταν.

Ευτυχώς, μερικοί άνθρωποι δεν μπορούν να αφήσουν ούτε το ξυπνητήρι ούτε τον κόσμο στην ησυχία του.

Πηγές:

• Telegraph History — The origin of the word bug: https://www.telegraph-history.org/bug/

• Smithsonian National Museum of American History — το αυθεντικό ημερολόγιο με τον σκόρο: https://americanhistory.si.edu/collections/search/object/nmah_334663

• Smithsonian — Grace Hopper, Navy and Computers: https://www.si.edu/spotlight/women-mathematicians/grace-hopper-the-navy-and-computers

• Smithsonian — τα περίφημα «nanoseconds» της Grace Hopper: https://www.si.edu/object/nanoseconds-associated-grace-hopper%3Anmah_692464

• Yale University — Biography of Grace Murray Hopper: https://president.yale.edu/biography-grace-murray-hopper

• Computer History Museum — Software & Languages Timeline: https://www.computerhistory.org/timeline/software-languages/

• Computer History Museum — Grace Murray Hopper: https://computerhistory.org/profile/grace-murray-hopper/

• Computer History Museum — Oral History of Captain Grace Hopper, PDF: https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2015/06/102702026-05-01-acc.pdf

• Vassar College — Grace Hopper: Life: https://www.vassar.edu/grace-hopper/life

• U.S. Navy — USS Hopper DDG-70: https://www.surfpac.navy.mil/Warships/USS-Hopper-DDG-70/About/

Όταν έχεις ήδη θυμώσει. Έχεις ήδη πληγωθεί. Έχεις ήδη πει, έχεις ήδη ακούσει άλλα τόσα, έχεις ήδη απογοητευτεί από ανθρώπους και πιθανότατα έχεις απογοητεύσει κι εσύ κάποιους.

...Και κανείς δεν βγαίνει λάδι.

Γι'αυτό... σας παρακαλώ... Τρυφερά από δω και πέρα.

Όχι σαν υπόσχεση ότι από δω και πέρα δεν θα πονέσουμε. Το αντίθετο.

...Όλοι καίγονται από χέρι μια φορά.

Τρυφερά, επειδή ήδη ξέρουμε ότι θα πονέσουμε.

Η τρυφερότητα έχει αξία ακριβώς όταν έχεις μάθει τι σημαίνει η απουσία της. Όταν έχεις καεί, ξέρεις πια τη διαφορά ανάμεσα στο χέρι που σε αγγίζει και στο χέρι που σε πληγώνει.

Και ίσως τότε η εμπειρία να μην σε κάνει σκληρότερο. Να σε κάνει πιο προσεκτικό.

Ο σκληρός άνθρωπος αφού πληγώθει, δεν ξαναδίνει τίποτα.

Ο τρυφερός άνθρωπος αφού ξέρει πόσο πονάει, προσπαθεί να μη γίνει το "έγκαυμα" κάποιου άλλου.

Από τις πιο δύσκολες μορφές ωριμότητας αυτή. Να σταματήσεις να θεωρείς την πληγή σου άλλοθι για να πληγώνεις.

Και κουράζεσαι από την σκληρότητά...

Από τις στρατηγικές.

Από το ποιος λέει, τι.

Από το ποιος ενδιαφέρεται περισσότερο.

Από το να μην αφήσεις να καταλάβει πόσο σε νοιάζει, να κρατάς αποστάσεις.

Και καταλαβαίνεις ότι όλη αυτή η συναισθηματική "γεωπολιτική" είναι λίγο γελοία.

Δεν θέλεις να κερδίσεις. Θέλεις έναν άνθρωπο. 

...Έναν άνθρωπο "χωρίς πολλά πολλά".

Αυτό είναι το πιο όμορφο σημείο του τραγουδιού. Δεν ζητά τον τέλειο έρωτα. Την κινηματογραφική μεγάλη αγάπη. Τον έναν άνθρωπο που θα διορθώσει ό,τι πήγε στραβά στη ζωή μας.

Ζητά κάτι πολύ μικρότερο. Και γι’ αυτό πολύ μεγαλύτερο.

...Έναν άνθρωπο ζητάμε να χωρά, στο τσεπάκι ενός παλιού πορτοφολιού.

Έναν άνθρωπο να χωράει στην καθημερινότητα. 

Σε μια μικρή συνήθεια.

Σε μια φωτογραφία στο πορτοφόλι.

Σε μια αγκαλιά.

Στο "θέλω να σε δω".

Στο "έφαγες;".

Στο "να προσέχεις".

Κι αυτό το "όλα είναι τυχερά" έχει κάτι σκληρά αληθινό. Γιατί, ναι ρε γαμώτο, είναι.

Δεν αποφασίζουμε πάντα ποιον θα συναντήσουμε.

Δεν ξέρουμε πότε.

...Κι ας θυμίζει η σταθερή του αγκαλιά, μια υπόσχεση σε μια πρωταπριλιά.

Δεν ξέρουμε αν η αγκαλιά που σήμερα μοιάζει τόσο όμορφη θα είναι και σταθερή.

Μπορεί να αποδειχθεί υπόσχεση πρωταπριλιάς. Μπορεί και όχι. Κανείς δεν ξέρει. Δοκίμασε.

Αλλά το τραγούδι δεν ενδιαφέρεται τόσο για το πόσο θα κρατήσει. Ασχολείται για το πώς είμαστε εμείς όσο κρατάει. Κι αυτό αλλάζει τα πάντα.

...Για να πάρουμε απ' τη σύντομη χαρά, το ακατάλυτο σημάδι.

Η σύντομη χαρά δεν γίνεται ασήμαντη επειδή ήταν σύντομη. Όπως κι ένα χάδι δεν χάνει την αξία του επειδή σταμάτησε.

Κάποια πράγματα αφήνουν σημάδι ακριβώς επειδή δεν κράτησαν για πάντα. Και μπορεί αυτό να ζητάμε. Να πάρουμε από ό,τι μας χαρίζεται, ένα "κάτι" που να μείνει μαζί μας όταν εκείνο περάσει.

Ένα ακατάλυτο σημάδι.

Χωρίς μεγάλες υποσχέσεις. Χωρίς πολλά πολλά. Και κυρίως χωρίς να σκληρύνουμε από φόβο μήπως ξανακαούμε και δεν νιώθουμε πια ούτε το χάδι.

Όλοι θα καούμε κάπου. Θα χάσουμε, θα απογοητευτούμε, θα απογοητεύσουμε. Αυτό δεν το γλιτώνουμε.

Κι αφού δεν μπορούμε να αποφύγουμε εντελώς τον πόνο, να μπορούμε τουλάχιστον να διαλέξουμε τον τρόπο με τον οποίο αγγίζουμε ο ένας τον άλλον όσο είμαστε εδώ.

Τρυφερά.

Όχι γιατί η ζωή είναι τρυφερή.

...Αλλά ακριβώς επειδή δεν είναι.

Δεν έψαχνα τον Κούντερα. 

Και, μεταξύ μας τώρα, ποιά διαταραγμένη το κάνει αυτό επί τούτου;

Έφτιαχνα τη βιβλιοθήκη. Ξέρετε τώρα... Μία από εκείνες τις δουλειές που αρχίζεις με την αφελή πεποίθηση ότι θα βάλεις σε τάξη τα πράγματά τάκα τάκα και καταλήγουν να βάζουν εκείνα χέρι μέσα σου.

Κάπου ανάμεσα σε βιβλία που θυμόμουν, βιβλία που είχα ξεχάσει και βιβλία που εξακολουθώ να πιστεύω ότι θα διαβάσω κάποια στιγμή, ξαναβρήκα την "Αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι".

Το ξεσκόνισα και δεν άντεξα. Το άνοιξα και το ξεφύλλισα για να το ξαναθυμηθώ...

Τι μαλακισμένη γίνομαι ώρες ώρες! Πόσο κακή ιδέα!

Δεν χρειάστηκε να το ξαναδιαβάσω ολόκληρο. Τουλάχιστον μέχρι εκεί μου έκοβε. Μερικές σελίδες τσακισμένες, κάποιες υπογραμμισμένες φράσεις (ναι, είμαι από αυτές που τα καταστρέφουν τα βιβλία, δικά μου δεν είναι;) και κυρίως, ο τίτλος ήταν αρκετά.

Και αυτός ακριβώς ο τίτλος που θυμόμουν πάντοτε ως ωραίο, βαρύγδουπο και μυστηριώδες λογοτεχνικό κατασκεύασμα ξαφνικά αποφάσισε να μου εξηγήσει τι σημαίνει...

Και κάπου εκεί γαμήθηκε όλο το δικό μου "είναι", μαζί με όλη την αβάσταχτη ελαφρότητά του!

Δεν ξέρω ακριβώς τι είχα καταλάβει όταν διάβασα το βιβλίο την πρώτη φορά. Πάει καμιά εικοσαετία από τότε. Θυμόμουν τον έρωτα, τα σώματα, τις απιστίες, τη φυγή, την Πράγα, την εισβολή, την εξορία. Δεν θυμόμουν ούτε κατά διάνοια, φυσικά, τον Τόμας, την Τερέζα, τη Σαμπίνα, τον Φραντς. Και σίγουρα δεν θυμόμουν να είχα σταθεί πραγματικά στη λέξη "είναι".

Κάνω χώρο στο χαμό γύρω μου και ξεκινάω διάλειμμα (αφορμή έψαχνα για καθισιό) με ένα ταλαιπωρημένο βιβλίο, μια παγωμένη μαύρη μπύρα από το ψυγείο και 18 τσιγάρα ακριβώς!

Το "είναι", σου λέει, δεν είναι ούτε το "Εγώ" ούτε το "Υπερεγώ" ούτε το φροϋδικό "Εκείνο" που έμαθα πρόσφατα. Είναι η ύπαρξη.

Το γεγονός ότι βρεθήκαμε εδώ και έχουμε μία ζωή να ζήσουμε, χωρίς πρόβα, χωρίς επανάληψη και χωρίς τη δυνατότητα να δούμε τι θα είχε συμβεί αν, σε μια κρίσιμη στιγμή, είχαμε στρίψει προς μια άλλη κατεύθυνση.

Σαν πείραμα με δείγμα n=1, χωρίς ομάδα ελέγχου και χωρίς δυνατότητα αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων. Επιστημονικό αίσχος, δηλαδή. 

Κι όμως, αυτό είναι όλο κι όλο η ζωή μας.

Ο Κούντερα ανοίγει το βιβλίο με την ιδέα της αιώνιας επιστροφής του Νίτσε (άλλη ψυχή του πάρτι κι αυτός!). 

Μια ιδέα σύμφωνα με την οποία κάθε στιγμή της ζωής μας επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, αιώνια, ίδια και απαράλλακτη. Όχι, δεν επιστρέφουμε σοφότεροι για να διορθώσουμε τα λάθη μας. Δεν είναι "Η μέρα της μαρμότας" με υπαρξιακό μεταπτυχιακό. Ζούμε την ίδια ζωή, κάνουμε τις ίδιες επιλογές, πατάμε τις ίδιες μπανανόφλουδες και πέφτουμε με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, άπειρες φορές. Μαρτύριο!

Στην ανάγνωση του Κούντερα, αυτή η αιώνια επανάληψη φορτώνει κάθε πράξη με το βάρος της αιωνιότητας. Επειδή τίποτα δεν περνά πραγματικά. Κάθε στιγμή επιστρέφει και επιμένει για πάντα. Άρα κάθε πράξη καλείται να αντέξει το βάρος της αιωνιότητας, σαν να μας ρωτά "Θα άντεχες να ζεις με αυτή σου την απόφαση για πάντα;"

Αντίθετα, μια ζωή που συμβαίνει μόνο μία φορά εμφανίζεται, περνά και χάνεται. Δεν επαναλαμβάνεται, δεν επιβεβαιώνεται και δεν αφήνει κανένα αιώνιο αποτύπωμα. Γι’ αυτό ο Κούντερα τη χαρακτηρίζει "ελαφριά". Μπροστά στον άπειρο χρόνο, μοιάζει σαν τον καπνό από το τσιγάρο μου που περνάει για μια στιγμή και εξαφανίζεται.

Κάπου εδώ άφησα την μπύρα κάτω και άρχισα να μαλώνω με τον συγχωρεμένο τον συγγραφέα.

- Συγγνώμη, Μίλαν μανάρι μου, αλλά θα με πεθάνεις κι εμένα; Από πού κι ως πού; Επειδή ζω μόνο μία φορά, η ζωή μου έχει μικρότερο βάρος; Επειδή μια στιγμή δεν θα επαναληφθεί ποτέ, σημαίνει λιγότερο και όχι περισσότερο βάρος; Επειδή μια απόφαση είναι οριστική και καμία δεύτερη εκδοχή μου δεν θα επιστρέψει για να επιλέξει διαφορετικά, αυτό την κάνει ελαφριά;

Εμένα μου φαίνεται ακριβώς το αντίθετο. Τι έχω καταλάβει λάθος; 

Πάμε... Άλλο τσιγάρο ενώ μουρμουράω...

- Τι λέει αυτός ο Τσέχος ρε φίλε;!

Γυρίζω πάλι στο βιβλίο.

• Ο Τόμας προσπαθεί να ζήσει ελαφριά. Να μη δεθεί, να μη φυλακιστεί μέσα σε μία μοναδική επιλογή, να κρατήσει την ελευθερία του διαθέσιμη. 
• Η Τερέζα φέρνει μαζί της το βάρος της αγάπης, του σώματος, της αποκλειστικότητας και της ανάγκης να σημαίνουν τα πράγματα κάτι. 
• Η Σαμπίνα αναζητά την ελαφρότητα στη φυγή από κάθε ρόλο, κάθε δέσμευση και κάθε ταυτότητα που απειλεί να την καθορίσει. 
• Ο Φραντς, αντίθετα, χρειάζεται το βάρος των μεγάλων ιδεών για να νιώσει ότι η ζωή του συμμετέχει σε κάτι σημαντικότερο από τον ίδιο.

Κανείς τους δεν είναι μόνο βαρύς ή μόνο ελαφρύς. Και ο Κούντερα ούτε που ασχολείται να δώσει μια καθαρή απάντηση. 

Βάζει τους ανθρώπους του να κινούνται ανάμεσα στα δύο, να πληρώνουν το τίμημα και των δύο και να ανακαλύπτουν ότι αυτό που κάποτε έμοιαζε ελευθερία μπορεί αργότερα να μοιάζει κενό, ενώ αυτό που έμοιαζε βάρος μπορεί να αποδειχθεί το μόνο πράγμα που τους κρατούσε πραγματικά πάνω στη γη.

Γιατί, φυσικά, ένα βάρος μπορεί να γίνει αβάσταχτο.

Οι δεσμοί μπορούν να γίνουν αλυσίδες. 

Η ευθύνη μπορεί να γίνει φυλακή. 

Η αγάπη μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία για έλεγχο, κατοχή και αυτοκατάργηση. 

Επιπλέον, υπάρχουν και βάρη που δεν τα επιλέξαμε και δεν έχουμε κανένα χρέος να τα κουβαλάμε.

Αλλά ούτε η ελαφρότητα είναι πάντοτε ελευθερία.

Μπορεί να είναι φόβος που έμαθε να συστήνεται ως ανεξαρτησία. (Γκουχ γκουχ κάτι κόλλησε στον λαιμό μου)

Μπορεί να είναι η μόνιμη ανάγκη να μένει μια πόρτα ανοιχτή, ώστε να μπορούμε να φύγουμε πριν κάτι αποκτήσει αρκετή σημασία για να μας πληγώσει. (Ω να σου... Μου βγήκε η μπύρα από τη μύτη!)

Υπάρχει μια ολόκληρη εκδοχή της σύγχρονης ωριμότητας που μας προτρέπει να μη χρειαζόμαστε κανέναν. Να μην περιμένουμε τίποτα. Να περνάμε καλά όσο κρατάει. Να είμαστε ανά πάσα στιγμή έτοιμοι να συνεχίσουμε μόνοι, χωρίς απώλειες, χωρίς εξαρτήσεις, χωρίς δράματα.

Ακούγεται σοφό. Και μερικές φορές ίσως και να είναι. (Ξέρω εγώ που σας λέω)

Άλλες φορές όμως, είναι απλώς ο φόβος ντυμένος με καθαρό λινό πουκάμισο.

Για πολύ καιρό πίστευα κι εγώ ότι η ελαφρότητα ήταν ασφάλεια. (Σσσσσσς, ακόμα το πιστεύω)

Αν δεν περιμένω, δεν θα απογοητευτώ.

Αν δεν χρειάζομαι, δεν θα εξαρτηθώ.

Αν δεν δεθώ πολύ, δεν θα πονέσω πολύ.

Αν κρατάω πάντοτε ένα μέρος μου έξω από την πόρτα, θα μπορέσω να φύγω πριν καταρρεύσει το κτίριο.

Άψογο σχέδιο. Με μία μικρή ατέλεια. Λειτουργεί θαυμάσια μόνο εφόσον είσαι φίκος στην γλάστρα.

"Οι άνθρωποι αποκτούμε βάρος ο ένας μέσα στον άλλον χωρίς να συμπληρώσουμε αίτηση και χωρίς να υπογράψουμε συγκατάθεση", μου είχε πει ο ψυχοβγάλτης μου μια μέρα που τον πλήρωσα για να με συγχύσει. "Μπαίνουμε σε μια καθημερινότητα, σε συνήθειες, σε μνήμη, σε μικρές έστω προσδοκίες. Κάποιος γίνεται η φωνή που θέλεις να ακούσεις, η παρουσία που υπολογίζεις, ο άνθρωπος στον οποίο θέλεις να πεις κάτι που σου συνέβη ή πριν καν ακόμα συμβεί".

Και τότε αρχίζει ο πανικός μου... Γιατί ό,τι αποκτά βάρος μπορεί και να χαθεί. Και εάν χαθεί... Όχι όχι όχι.

Γι'αυτό υπάρχει ο πολύ αποτελεσματικός τρόπος που εφαρμόζω χρόνια, με οχτώ στα δέκα (πες εφτά στα δέκα καλύτερα) επιτυχία ωστε να μην υποφέρω ποτέ από την απώλεια κάποιου: 

• Να φροντίσεις να μην τον έχεις ποτέ πραγματικά κοντά. 
• Να μειώσεις προκαταβολικά τη σημασία του. 
• Να αραιώσεις την οικειότητα. 
• Να κρατήσεις τη σχέση αρκετά ελαφριά ώστε η πιθανή απουσία της να παραμείνει διαχειρίσιμη. 

(Δεν το μάθατε από εμένα).

Μόνο που έτσι πληρώνεις από πριν για μια απώλεια που μπορεί και να μη συμβεί. "Κάτι κερδίζεις, κάτι χάνεις" θα σου πω εγώ. Αρκεί να ξέρεις τι χάνεις. Πως μπορείς να ξέρεις όμως; Τέλος πάντων, δεν μπορούμε να τα έχουμε και όλα!

Αφαιρείς λίγο από την παρουσία, για να προστατευτείς από μια μελλοντική απουσία. 

Χάνεις τον άλλον ηθελημένα και προκαταβολικά σε ελεγχόμενες δόσεις όσο βρίσκεται ακόμη στην ζωή σου, ώστε να μην κινδυνεύσεις κάποτε να πληγωθείς μαζεμένα όταν τον χάσεις ολόκληρο.

Και ξαφνικά η "ελαφρότητα" μοιάζει να βαραίνει... 

Η ελαφρότητα μοιάζει πολύ με μια ζωή από την οποία έχει αφαιρεθεί προσεκτικά οτιδήποτε θα μπορούσε να την κάνει πολύτιμη.

Ίσως, τελικά, να μη μας βαραίνουν μόνο όσα επιτρέψαμε να αποκτήσουν σημασία. 

Ίσως μας βαραίνουν και όσα κρατήσαμε ελαφριά από φόβο.

Οι άνθρωποι που κρατήσαμε ένα βήμα πιο μακριά. 

Οι λέξεις που δεν ειπώθηκαν. 

Οι επιθυμίες που μικρύναμε για να χωρέσουν μέσα στην υποτιθέμενη αυτάρκειά μας.

Γιατί το βάρος δεν είναι μόνο φορτίο. Είναι και σημασία.

Ανεξαρτησία δεν σημαίνει να μη χρειάζεσαι ποτέ κανέναν. Σημαίνει να μη χάνεις τον εαυτό σου μέσα σε εκείνους που χρειάζεσαι. Άλλο να στέκεσαι στα πόδια σου και άλλο να απαγορεύεις στον εαυτό σου να ακουμπήσει κάπου, επειδή αυτό το "κάπου" μπορεί μια μέρα να πάψει να υπάρχει.

Ποιος αποφάσισε να εκδόσει αυτόν τον καργιόλη τέλος πάντων;!

Δεν ξέρω αν υπάρχει σωστή αναλογία βάρους και ελαφρότητας. Έκανα δώδεκα τσιγάρα πριν κι έχω κάνει άλλα εφτά τώρα που γράφω κι ακόμα δεν έχω βρει κάτι αξιόπιστο να βασιστώ.

Ούτε ο Κούντερα προσφέρει κάποια εύχρηστη συνταγή μπας και πάρω μια ιδέα. Δεν λέει πόσο να αγαπάμε, πόσο να μένουμε, πότε να φεύγουμε ή ποια βάρη αξίζει να σηκώσουμε.

Μάλλον επειδή στη ζωής μας δεν χρειάζεται να επιλέξουμε το βάρος ή την ελαφρότητα μία φορά και για πάντα.

Η διαλογή γίνεται ξανά και ξανά. 

• Ποιο βάρος μας συντρίβει και ποιο μας γειώνει. 
• Ποια ελαφρότητα μας ελευθερώνει και ποια μας αδειάζει. 
• Πότε ένας δεσμός είναι αλυσίδα και πότε είναι άγκυρα. 
• Πότε η ανοιχτή πόρτα είναι διέξοδος και πότε είναι απλώς η δικαιολογία μας για να μη μπούμε ποτέ ολόκληροι σε κανένα δωμάτιο.

Έκλεισα το βιβλίο και το έβαλα ξανά στη θέση του. Φτάνει!

Η βιβλιοθήκη ήταν πλέον ελάχιστα πιο τακτοποιημένη. Εγώ καθόλου.

Τόσα χρόνια το βιβλίο μάζευε σκόνη, περιμένοντας να αποκτήσω οτιδήποτε χρειαζόταν για να καταλάβω τον τίτλο του. Κάποια γαμημένα βιβλία έχουν την ιδιότητα να μένουν ήσυχα στο ράφι μέχρι να τα φτάσει επιτέλους η ζωή μας και να τα ανοίξει.

Εγώ απλώς ξεσκόνισα το εξώφυλλο κι εκείνο ξεσκόνισε την ψευδαίσθηση μου ότι, αν κρατήσω τη ζωή μου αρκετά ελαφριά, θα μπορέσω να την περάσω χωρίς να πονέσω άλλο.

Και τώρα που το είδα γραμμένο κατάλαβα.

Κάθαρμα Μίλαν... Με γάμησες!

.

Κάτι περίεργες πεποιθήσεις που υπάρχουν εκεί έξω.

Αν παραδεχτείς ότι έκανες λάθος, είσαι αδύναμος. 

Αν εγκαταλείψεις μια επιλογή που δεν σε εκφράζει πια, είσαι ασυνεπής. Ενώ αν συνεχίζεις επί δέκα χρόνια να χτυπάς το κεφάλι σου στο ίδιο ντουβάρι, αυτό λέγεται χαρακτήρας!

Έχει μια λογική...

Τη λογική του ντουβαριού βέβαια, αλλά μια κάποια συλλογιστική παρ' όλα αυτά.

Οι άνθρωποι έχουμε μια ιδιαίτερη εμμονή με τη συνέπεια.

"Αααα, εγώ ό,τι λέω το κάνω!" λέει ο άλλος. Μπράβο. Πέρασε από βδομάδα να παραλάβεις το παράσημο.

Η συνέπεια είναι όντως υπέροχη. Αρκεί να μην είναι συνέπεια στη βλακεία. 

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι απαραίτητα αστάθεια. Μπορεί να είναι η απολύτως φυσιολογική συνέπεια του γεγονότος ότι έμαθες κάτι που πριν δεν γνώριζες. Ότι απέκτησες εμπειρία. Ότι είδες τα πράγματα από άλλη οπτική. Ότι άλλαξαν οι συνθήκες. Ότι άλλαξες εσύ.

Ο άνθρωπος που είσαι σήμερα δεν διαθέτει ακριβώς τις ίδιες πληροφορίες, τις ίδιες εμπειρίες, τις ίδιες ανάγκες και τα ίδια ψυχικά εργαλεία με εκείνον που πήρε μια απόφαση στο παρελθόν. Γιατί λοιπόν θα έπρεπε υποχρεωτικά να καταλήξει στην ίδια απόφαση;

Και κάπου εδώ μπαίνει η επιστήμη, γιατί δεν θα αφήσουμε όλο αυτό να γίνει ένα ακόμη τσιτάτο του τύπου "να αλλάζεις, πεταλούδα μου".

Ο εγκέφαλος δεν είναι πέτρα. Είναι ένα δυναμικό όργανο που μεταβάλλεται μέσα από την εμπειρία. Η μάθηση, η επανάληψη, οι σχέσεις, οι απώλειες, οι επιτυχίες, τα λάθη και γενικότερα όσα ζούμε μπορούν να μεταβάλλουν τη λειτουργία και τις συνδέσεις των νευρωνικών μας δικτύων.

Αυτή η ικανότητα ονομάζεται νευροπλαστικότητα.

Δεν σημαίνει ότι ξυπνάς ένα πρωί άλλος άνθρωπος επειδή είδες ένα podcast και ανακάλυψες το inner child σου. Ούτε ότι πάντα αλλάζει προς το καλύτερο (άλλη κουβέντα αυτή).

Σημαίνει ότι ο εγκέφαλος μπορεί να μαθαίνει, να προσαρμόζεται και, ως έναν βαθμό, να αναδιοργανώνει τον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζεται πληροφορίες και αντιδρά στις εμπειρίες.

Χάρη σε αυτή την ικανότητα μπορούμε να μάθουμε μια νέα γλώσσα, να αποκτήσουμε μια καινούργια δεξιότητα, να αλλάξουμε συνήθειες, να επεξεργαστούμε φόβους και να διαμορφώσουμε νέους τρόπους αντίδρασης. Με βοήθεια από κάποιο ψυχολόγο; Γιατί όχι; Έτσι, με λίγη τύχη και πολλή δουλειά, μπορεί να πάψουμε κάποια στιγμή να θεωρούμε μοιραίο έρωτα κάθε άνθρωπο που μας φτύνει κι εμείς λέμε ότι βρέχει.

Ο εγκέφαλος, λοιπόν, μπορεί να ενημερώνεται. Το ερώτημα είναι αν ενημερωνόμαστε κι εμείς ή αν πατάμε το snooze από το 2009.

Το να αλλάζεις γνώμη είναι δεξιότητα. Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται ο όρος γνωστική ευελιξία για την ικανότητά μας να προσαρμόζουμε τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας όταν αλλάζουν οι συνθήκες, οι απαιτήσεις ή οι διαθέσιμες πληροφορίες.

Με απλά λόγια: Με αυτά που ήξερα τότε, αποφάσισα αυτό. Με αυτά που ξέρω τώρα, αποφασίζω διαφορετικά.

Αυτό δεν ακυρώνει τον παλιό σου εαυτό. Δεν χρειάζεται να τον θεωρήσεις ηλίθιο για να μην του επιτρέψεις να είναι ισόβιος δερβέναγας της ζωής σου. Γιατί αυτό είναι ένα από τα προβλήματα της αναθεώρησης. Δεν συγκρούεσαι μόνο με μια παλιά απόφαση. Συγκρούεσαι και με την εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.

"Εγώ δεν κάνω τέτοια."

"Εγώ πάντα πίστευα αυτό."

"Εγώ όταν αποφασίζω κάτι δεν κάνω πίσω."

Και κάπως έτσι μπορεί να φτάσεις να υπερασπίζεσαι όχι πια την απόφαση, αλλά την ταυτότητά σου.

Δεν θέλεις απλώς να αποδειχθεί σωστό αυτό που επέλεξες. Θέλεις να αποδειχθεί ότι εσύ ήσουν σωστός που το επέλεξες.

Και τότε αρχίζει το γλέντι.

- Αφού έδωσα τόσα…

Υπάρχει μια πολύ γνωστή γνωστική παγίδα που ταιριάζει θαυμάσια εδώ: το sunk cost fallacy, το φαινόμενο του βυθισμένου κόστους.

Με δυο λόγια, αφού έχω επενδύσει τόσα, ας επενδύσω κι άλλα.

Έδωσες δέκα χρόνια σε μια σχέση; Μην είσαι μαλάκας και το διαλύσεις τώρα. Δώσε άλλα πέντε. Αντέχει το κορόιδο.

Έχασες ήδη χρήματα σε μια αποτυχημένη επένδυση; Ρίξε κι άλλα. Τώρα θα γυρίσει. Τι διάολο;

Παρήγγειλες το χειρότερο πιάτο της ζωής σου; Φάτο μέχρι τέλους επειδή το πλήρωσες. Λες και το στομάχι σου εργάζεται στο λογιστήριο και πρέπει να κλείσει ταμείο.

Το θέμα όμως είναι ότι ο χρόνος, το χρήμα, ο κόπος ή το συναίσθημα που έχουν ήδη δαπανηθεί έχουν ήδη δαπανηθεί. Δεν επιστρέφουν επειδή συνεχίζεις. Το μόνο που αποφασίζεις τώρα είναι αν θα προσθέσεις καινούργιο κόστος στο παλιό.

Κι όμως, η αποχώρηση συχνά μοιάζει με παραδοχή αποτυχίας.

Κι μετά αρχίζουν τα:

"Δεν μπορεί, τόσα χρόνια…" 

Μπορεί!

"Θα αλλάξει αυτή τη φορά." 

Το πας στοίχημα;

"Θα δικαιωθώ στο τέλος το ξέρω" 

Στο τέλος ποιανού;

"Δεν γίνεται να πάνε όλα χαμένα." 

Γίνεται.

Ο άνθρωπος λατρεύει την ιδέα ότι το αύριο θα δικαιολογήσει το χθες.

Μόνο που το σύμπαν δεν έχει καμία υποχρέωση να αποζημιώσει τις κακές μας επιλογές. Ούτε η ζωή λειτουργεί με πόντους επιβράβευσης. Δεν παίρνεις δωρεάν ευτυχία επειδή άντεξες αρκετά.

Ξέρεις όμως ποιο είναι το πιο αστείο; Μερικές φορές απλώς άντεξες αρκετά. Νέτο-σκέτο. Χωρίς παρελκόμενα.

Ο παλιός σου εαυτός έκανε την καλύτερη επιλογή που μπορούσε με τις πληροφορίες, τις ανάγκες και τις δυνατότητες που είχε τότε. Ο σημερινός σου εαυτός όμως έχει καινούργια δεδομένα. Αν απαιτείς να αποφασίζει σαν να μην έμαθε τίποτα από τότε, αυτό δεν λέγεται συνέπεια. Λέγεται στασιμότητα.

Ώπα όμως!

Επειδή ο άνθρωπος δεν αφήνει ποτέ μια καλή ιδέα χωρίς να τη διαστρεβλώσει, κάπου εδώ θα εμφανιστεί και ο άλλος...

- Τι θες να πεις δηλαδή; Αυτός που αλλάζει γνώμη κάθε δέκα λεπτά είναι εξαιρετικά ώριμος;

Όχι, καμάρι μου. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην αναθεώρηση και στην αστάθεια.

Ο ώριμος άνθρωπος μπορεί να αλλάξει γνώμη όταν αλλάζουν τα δεδομένα, όταν αντιλαμβάνεται ότι είχε κάνει λάθος ή όταν καταλαβαίνει ότι μια επιλογή δεν υπηρετεί πια τις ανάγκες και τις αξίες του.

Ο παρορμητικός αλλάζει γνώμη επειδή άλλαξε διάθεση.

• Σήμερα θέλει να ανοίξει καφέ.
• Αύριο να γίνει δύτης.
• Μεθαύριο να μετακομίσει στη Νέα Ζηλανδία. (Εγώ! Εγώ!)
• Την Πέμπτη αποφασίζει ότι τελικά χρειάζεται να ακολουθήσει τη ροή της ζωής του.
• Την Παρασκευή να επιστρέφει σε πρώην.
• Το Σάββατο ανακοινώνει ότι μπαίνει σε εποχή απόλυτης αυτογνωσίας.
• Και την Κυριακή πληρώνει για να του πουν τα ταρώ.

κ.ο.κ

Αυτό δεν είναι γνωστική ευελιξία. Είναι να έχεις τον εγκέφαλο στο shuffle όπως το Spotify.

Η συχνή και απότομη μεταβολή αποφάσεων μπορεί να έχει πολλές αιτίες. Από παρορμητικότητα, αναποφασιστικότητα, φόβο της ευθύνης, ανάγκη εξωτερικής επιβεβαίωσης, δυσκολία να αντέξεις την αβεβαιότητα μέχρι απλώς το γεγονός ότι δεν ξέρεις ακόμη τι θέλεις.

Δηλαδή μπορεί να μην άλλαξες άποψη επειδή επεξεργάστηκες καλύτερα τα δεδομένα. Μπορεί απλώς να σου μίλησε κάποιος τελευταίος.

Ούτε το "ποτέ δεν αλλάζω" είναι αρετό γιατί είσαι εγκλωβισμένος στις χθεσινές του βεβαιότητες. (Νάτο το μουλάρι)

Ούτε το "αλλάζω κάθε πέντε λεπτά" είναι εξέλιξη γιατί γίνεσαι όμηρος της τελευταίας σου σκέψης. (Να και η άδεια σακούλα σε μέρα με οκτώ μποφόρ)

Και, παραδόξως, μπορεί και οι δύο να αποφεύγουν ακριβώς το ίδιο πράγμα. Την ουσιαστική ευθύνη μιας απόφασης. Γιατί η πραγματική ωριμότητα απαιτεί δύο πράγματα που στην πράξη είναι πολύ δύσκολα.

1. Να έχεις αρκετή ταπεινότητα για να παραδεχτείς ότι έκανες λάθος.
2. Και αρκετή σταθερότητα για να μην εγκαταλείπεις κάθε επιλογή μόλις γίνει δύσκολη.

Να μην παραμένεις από πείσμα. Αλλά να μη φεύγεις και από πανικό. Να μπορείς να δώσεις χρόνο σε μια απόφαση χωρίς να την κάνεις ισόβια καταδίκη. Να μπορείς να ακούσεις τα συναισθήματά σου χωρίς να τους παραδώσεις το τιμόνι και να καθίσεις πίσω να βλέπεις.

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι αποτυχία. Αποτυχία είναι να γνωρίζεις ότι κάτι δεν λειτουργεί και να συνεχίζεις μόνο και μόνο για να μη χαλάσει η εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.

Αλλά ούτε και η διαρκής μεταβλητότητα είναι ωριμότητα. Γιατί όταν αλλάζεις συνεχώς χωρίς επεξεργασία, απλώς να περιστρέφεσαι.

Η ωριμότητα βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην ακαμψία και στην αστάθεια. Στο σημείο όπου μπορείς να κοιτάξεις τον χθεσινό σου εαυτό και να του πεις:

- Σ’ ευχαριστώ. Έκανες ό,τι μπορούσες με αυτά που ήξερες. Τώρα όμως κάτσε λίγο στην άκρη, γιατί έμαθα κάτι καινούργιο.

Και ταυτόχρονα να κοιτάξεις τον σημερινό σου εαυτό και να του πεις:

- Ωραία. Μην ενθουσιάζεσαι. Θα το σκεφτούμε λίγο καλύτερα πριν μετακομίσουμε στη Νέα Ζηλανδία.

Πηγές:

• Structural brain plasticity in adult learning and development

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23458777/

• Cognitive and behavioural flexibility: neural mechanisms and clinical considerations

https://www.nature.com/articles/s41583-021-00428-w

• The psychology of sunk cost

https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4