Situationship: σχέση χωρίς ταμπέλα ή φόβος με ωραίο όνομα;

Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν την δεξιότητα να αγαπούν βαθιά αλλά δεν θέλουν σχέση. Νοιάζονται αρκετά για να ξεκινήσουν μια σχέση αλλά ξέρουν πόσο πονάει το τέλος της ή τους αγχωνει η διαχείριση των ευθυνών. Κι έτσι προτιμούν μια μορφή επικοινωνίας και επαφής που δεν είναι σχέση με την στενή έννοια της λέξης. Ας πούμε μια μορφή σχέσης που προσπαθεί να επιβιώσει χωρίς να προκαλεί κανέναν από τους εμπλεκόμενους. Και πριν το κρίνουμε, ίσως χρειάζεται να καταλάβουμε τι συμβαίνει όταν κάποιος προτιμά να αγαπά με αυτόν τον τρόπο.

Νοιάζεσαι λοιπόν για καποιον, είστε "μαζί" με κάποιον τρόπο, αλλά δεν το λετε “σχέση”. Δεν είναι μόνο σεξ, δεν είναι μόνο φίλοι, δεν είναι ούτε δεσμός όμως. Είναι κάτι ενδιάμεσο. Έχει αγκαλιές. Έχει μοίρασμα. Έχει επικοινωνία. Έχει γέλιο. Έχει οικειότητα. Έχει σεξ. Έχει τρυφερότητα, αλλά δεν έχει όνομα. Ή μάλλον τα τελευταία χρόνια έχει, και λέγεται situationship. Δεν είναι άλλο είδος συναισθήματος. Είναι άλλο επίπεδο συμφωνίας.

Ξέρω τι σκέφτεστε, αλλά δεν είναι μοντέρνα μόδα. Είναι παλιά ιστορία με καινούργιο branding. Υπήρχε και υπάρχει γιατί κάποιοι άνθρωποι έμαθαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο ότι η αγάπη πονάει πραγματικά. Όχι μεταφορικά. Όχι “χωρίσαμε και στεναχωρήθηκα, θα βάλω καψουροτράγουδα στη διαπασών, θα πιώ και θα ξεχάσω”. Μιλάμε για μια απώλεια που σου έχει αλλάξει τη ζωή. Όταν έχεις αγαπήσει και χάσει, μερικές φορές κάτι μέσα σου γράφει και λέει "αν δεθώ πολύ, θα διαλυθώ πολύ". Δεν είναι μόνο ιδέα. Είναι σωματική μνήμη. Ο εγκέφαλος δεν σκέφτεται φιλοσοφικά. Θυμάται τον πόνο και αποφεύγει την πηγή του μετά.

Ο εγκέφαλος μαθαίνει τις σχέσεις όπως μαθαίνει τους φόβους. Η απώλεια ενεργοποιεί τα ίδια κυκλώματα με τον σωματικό πόνο. Και η προσκόλληση συνδέεται με οξυτοκίνη, ντοπαμίνη και αμυγδαλή. Όταν χαθεί κάποιος σημαντικός, ο εγκέφαλος δεν λέει "χάθηκε η ασφάλεια". Γι’ αυτό οι άνθρωποι δεν φοβούνται την αγάπη. Φοβούνται τη στέρηση της.

Και τότε γεννιέται το situationship... Ή αλλιώς αγάπη με καλά φρένα, ή σχέση με ενισχυμένη άμυνα. Δεν ξέρω πως αλλιώς να το περιγράψω. Το situationship είναι η σχέση μιας εποχής που δεν πιστεύει στη διάρκεια. Όχι επειδή οι άνθρωποι έγιναν ρηχοί, αλλά επειδή ο κόσμος έγινε ασταθής. Θα μου πείτε "τώρα έγινε μωρέ ασταθής ο κόσμος; Πάντα ήταν!"

Λάθος. Ο κόσμος πάντα ήταν επικίνδυνος. Δεν ήταν όμως πάντα ασταθής με τον ίδιο τρόπο. Παλιά ο κόσμος ήταν σκληρός, σήμερα είναι ρευστός. Παλιά γεννιόσουν, ήξερες από την αρχή πόλη, δουλειά, κοινωνικό ρόλο, παντρευόσουν "μέχρι να πεθάνεις" (με το καλό ή το κακό) και αυτό ήταν. Δεν είχες πολλές επιλογές μεν, αλλά είχες προβλεψιμότητα δε.

Και ο εγκέφαλος τι έχουμε πει; Λατρεύει την προβλεψιμότητα.

Παλιά γιατί έμεναν οι άνθρωποι λοιπόν; Όχι επειδή αγαπούσαν περισσότερο. Αλλά επειδή υπήρχε κοινωνική πίεση, οικονομική εξάρτηση, θρησκεία, ντροπή, παιδιά χωρίς επιλογές. Η σχέση και ο γάμος τότε ήταν θεσμός επιβίωσης. Τώρα είναι επιλογή. Και η επιλογή είναι ΠΑΝΤΑ πιο δύσκολη από την ανάγκη.

Το ίδιο συμβαίνει και με τους νέους σήμερα που προτιμούν αυτού του είδους τη σχέση. Δεν πόνεσαν και έχασαν φυσικά. Ούτε γεννήθηκαν αλλεργικοί στη σχέση. Μεγάλωσαν σε έναν κόσμο που τους έμαθε ότι τίποτα δεν κρατάει.

Όταν δεν ξέρεις πού θα δουλεύεις, σε ποια πόλη θα ζεις, αν θα έχεις λεφτά για ενοίκιο, δεν χτίζεις εύκολα "για πάντα". Στην Ελλάδα ειδικά, με μισθούς-λάστιχο και μετακομίσεις για δουλειά, η σχέση μοιάζει πολυτέλεια. Αν το καλοσκεφτείς, είναι καθαρό logistics.
Έπειτα, πολλοί γονείς χωρισμένοι, κουρασμένοι, πικραμένοι. Γάμοι-νεκροταφεία που κρατήθηκαν "για τα παιδιά". Τι μαθαίνει ένα παιδί; Η αγάπη πονάει, η δέσμευση φυλακίζει, το τέλος είναι βέβαιο. Οπότε λέει ας μην ξανοίγομαι και πολύ. Δεν είναι κυνισμός αυτό. Ειναι πρόληψη.
Tinder-κουλτούρα σημαίνει άπειρες επιλογές. Όταν έχεις swipe σε 300 άτομα κανείς δεν φαίνεται μοναδικός, όλοι φαίνονται αντικαταστάσιμοι (κι αν θέλουμε να γίνουμε αρκετα κυνικοι, είναι). Ο εγκέφαλος μπαίνει σε mode πλατφόρμας "μήπως υπάρχει κάτι καλύτερο;" Και δεν επενδύεις.
Και μερικές φορές δεν είναι ούτε τραύμα ούτε η κοινωνία η άδικη. Είναι απλώς κάποιος που θέλει τα οφέλη της σχέσης χωρίς το κόστος της.

Τι έχουν χάσει οι νεότεροι που επιλέγουν αυτή τη συνθήκη σχέση; Όχι τον έρωτα. Έχουν χάσει την πίστη ότι η σταθερότητα υπάρχει. Δεν εμπιστεύονται ότι κάτι μπορεί να κρατήσει. Θέλουν σχέση, απλώς δεν αντέχουν το ρίσκο.

Το παράδοξο είναι ότι οι άνθρωποι που δεν θέλουν τη δέσμευση δεν φοβούνται την αγάπη αυτή καθαυτή. Φοβούνται το τέλος της. Γιατί έχουν δει πώς είναι να αγαπάς κάποιον και να μην έχει την κατάληξη που είχες υπολογίσει. Ή να αγαπάς κάποιον που φεύγει για πάντα. Και ο εγκέφαλος κάνει τον λογικό συνειρμό:

Λιγότερη αγάπη => λιγότερη προσδοκία => λιγότερος πόνος όταν τελειώσει.

Δεν ισχύει απαραίτητα, αλλά νιώθεται λογικό και μια δοκιμή θα επιβεβαιώσει ή θα διαψεύσει μόνο όσους το δοκιμάσουν. Ας μην έχουμε προσδοκίες λοιπόν μπας και σώσουμε την ψυχική μας ισορροπία. Εάν θα σωθούμε όμως τελικά ή όχι, μένει να το ανακαλύψουμε.

Μετά από οποιαδήποτε απώλεια η καρδιά λοιπόν δεν λέει "δεν αγαπώ ξανά" (που μεταξύ μας, και να το πει, ελέγχεται νομίζετε;). Λέει "αγαπώ μέχρι εκεί που αντέχω".

Ανωριμότητα ή τραύμα που έγινε λογική, λοιπον; Δεν ξέρω. Ξέρω ότι υπήρχε πάντα. Παλιά το λέγανε εραστές, δεσμός χωρίς προοπτική, φίλοι με προνόμια, "ας περνάμε καλά όσο κρατήσει". Σήμερα απλώς το βαφτίσαμε επίσημα. Καιρός του ήταν.

Η διαφορά είναι ότι τώρα το παραδεχόμαστε. Η σχέση δεν είναι πιο βαθιά. Είναι πιο δεσμευτική. Το situationship δεν είναι πιο ρηχό. Είναι πιο ελεύθερο γιατί δεν υπάρχει θεσμική ευθύνη. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι φυσικά και μπορείς να τρέξεις και να νοιαστείς αν πάθει κάτι ο άλλος, αλλά κανείς δεν οφείλει να το κάνει. Είναι θέμα δομής.

Σκεφτείτε το έτσι:

Σχέση = συμβόλαιο.

Situationship = καλή πρόθεση.

Και τα δύο μπορεί να έχουν αγάπη και νοιάξιμο, αλλά μόνο το πρώτο εμπεριέχει την έννοια της ευθύνης.

"Ευθύνη" σε σχέση δεν είναι το "αν πάθει κάτι θα τρέξω". Αυτό είναι ηθική ευθύνη και το κάνει και φίλος, και γνωστός και άγνωστος μερικές φορές. "Ευθύνη" σε σχέση είναι η συμφωνημένη ευθύνη. Είναι προτεραιότητα, συνέπεια, λογοδοσία, κοινό βίωμα. Όχι επειδή απαραίτητα είναι, αλλά επειδή είναι μέρος της σχέσης (λένε) να ανήκετε ο ένας στη ζωή του άλλου.

Είναι κακό το situationship; Όχι, αν με ρωτάτε. Είναι κακό μόνο όταν οι εμπλεκόμενοι λένε διαφορετικές ιστορίες για την κοινή τους κατάσταση. Αν θέλουν και οι δύο το ίδιο είναι τίμιο και αληθινό. Αν δεν αντέχουν και οι δύο το ίδιο βάθος, τότε αυτός που ελπίζει να γίνει σχέση… συνήθως πνίγεται.

Η αλήθεια που δεν λέγεται, είναι ότι δεν υπάρχει τρόπος να αγαπήσεις χωρίς ρίσκο. Το situationship είναι μια προσπάθεια να βρεις τη σωστή απόσταση. Σαν το δίλημμα του σκαντζόχοιρου. Να ζεσταθείς κοντά σε κάποιον χωρίς να ματώσει κανείς.

Δύσκολο; Δύσκολο!

Δουλεύει; Μερικές φορές δουλεύει.

Μερικές φορές απλώς βαριέστε σιγά-σιγά και άλλες πάλι καταλήγετε να τσουρομαδιέστε γιατί βγαίνει η κτητικότητα παγανιά και πέφτουν κεφάλια.

Η ζήλια είναι το σημείο που το situationship ξεβρακώνεται. Γιατί στην πραγματικότητα η ζήλια δεν είναι απόδειξη αγάπης. Είναι φόβος απώλειας δικαιώματος. Δηλαδή σε θέλω αποκλειστικά, σε θεωρώ δικό μου, φοβάμαι να σε χάσω. Και αυτό προϋποθέτει… να έχεις κάτι να χάσεις. Και εδώ έγκειται το μπέρδεμα...

Στο situationship δεν υπάρχει συμφωνημένη αποκλειστικότητα. Εάν συμβεί θα είναι καθαρά από συμπτωματική ταυτόχρονη επιλογή. Άρα εάν ανθρώπινα ζηλέψεις, ζηλεύεις ξέροντας ότι δεν έχεις αυτό το δικαίωμα. Γιατί δεν έχετε συμφωνήσει τίποτα και με το να ζηλεύεις είναι σαν να βάζεις συναγερμό σε σπίτι που δεν είναι δικό σου. Δείχνει ότι έχεις ήδη επενδύσει. Απλώς δεν το έχεις πει...

Γιατί όμως ζηλεύουμε έτσι κι αλλιώς; Γιατί ο εγκέφαλος δεν διαβάζει ταμπέλες να πει "Α, είναι situationship, χαλαρά". Λέει "έχω δεθεί και δεν θέλω να χάσω". Η ζήλια είναι αρχαίο σύστημα προσκόλλησης. Δεν ξέρει από μοντερνιές και τάχα μου να λέγαμε.

Στο situationship έχουμε συναισθήματα σχέσης και όρια μη-σχέσης. Δηλαδή, ζηλεύεις, αλλά δεν μπορείς να πεις τίποτα. Ή ο άλλος μπορεί να προτιμά να ζηλεύει λίγο από το να δεσμευτεί. Ή να το πεις και να γίνει της πουτάνας. Και μην με κάνετε να ψάχνω τρόπους που μπορεί να δουλέψει ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Είναι αδύνατον. Ενδεικτικά αναφέρθηκα. Και μετά αρχίζουν τα passive-aggressive, οι εξαφανίσεις, τα "καλά να περνάς" και τα λοιπά χαριτωμένα κλισέ.

Η ζήλια δείχνει ότι το situationship έχει ξεπεράσει το πλαίσιο του. Δεν υπάρχει "χαλαρό" όταν υπάρχει ζήλια. Και τότε τι κάνεις; Δεν υπάρχει σωστή απάντηση. Υπάρχει μόνο ειλικρίνεια. Να ξέρεις γιατί το κάνεις εξαρχής. Να το πεις στον άλλον εάν αλλάξει κάτι. Να μην πουλήσεις κάτι που δεν έχεις να δώσεις. Γιατί το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι το situationship. Το πρόβλημα είναι να κοροϊδεύεις (ακόμα και τον εαυτό σου). Οπότε μάλλον το πιο σωστό είναι να αποφασίσεις. Βάζεις όρια; Ζητάς σχέση; Ή φεύγεις;

Είναι απολύτως λογικό να μην είμαστε όλοι έτοιμοι για σχέση την ίδια στιγμή. Γι'αυτό μερικές φορές η πιο έντιμη μορφή επικοινωνίας είναι η παρουσία χωρίς υπόσχεση, η τρυφερότητα χωρίς αφήγημα, η αγάπη χωρίς όνομα... μέχρι να γιατρευτείς, να βαρεθείς ή μέχρι να αποφασίσεις ότι μπορεί το νευρικό σου σύστημα να αντέξει άλλο ένα ρίσκο.

Εγώ υποστηρίζω ότι δεν υπάρχει λάθος μορφή σχέσης. Υπάρχει μόνο συναίνεση. Το situationship δεν είναι τεμπελιά, ανωριμότητα ή μόδα. Είναι άλλος ένας τρόπος να αγαπιούνται δύο άνθρωποι. Και αυτό μπορεί να φαίνεται σχεδόν αστείο και ότι κοροϊδεύουν τους εαυτούς τους, αλλά δεν είναι ακριβώς έτσι.

Είναι αγάπη που φοβάται.

Κι αυτό μερικές φορές είναι εντιμότητα.

Μερικές φορές είναι άμυνα.

Μερικές φορές είναι απλώς δύο άνθρωποι που αγαπιούνται όσο αντέχουν.

Και ίσως το πιο δύσκολο δεν είναι να αποφασίσεις αν θέλεις σχέση ή όχι.

Είναι να παραδεχτείς πόσο αντέχεις να χάσεις.

Πηγές:

Helen Fisher – Brain in Love (TED Talk)

https://www.ted.com/talks/helen_fisher_the_brain_in_love

Simply Psychology – Attachment Styles

https://www.simplypsychology.org/attachment.html

Frontiers in Psychology – Adult attachment and relationships