Συν-ρύθμιση. Δύο νευρικά συστήματα συνομιλούν

Δεν ξέρω αν το έχουμε συνειδητοποιήσει, αλλά κανένας άνθρωπος δεν έμαθε αρχικά να ηρεμεί μόνος του.

Το μωρό κλαίει. Κάποιος το παίρνει αγκαλιά. Και το νευρικό του σύστημα μαθαίνει τι σημαίνει ηρεμία από το νευρικό σύστημα κάποιου άλλου. Αν αυτό γίνει καλά το παιδί χτίζει αυτορρύθμιση. Αν όχι, το παιδί ψάχνει ρύθμιση παντού ή φοβάται την εγγύτητα.

Αυτό λέγεται συν-ρύθμιση.

Δεν είναι life-hack. Είναι το αρχαιότερο πράγμα στον κόσμο. Δύο οργανισμοί που συγχρονίζονται χωρίς να το καταλάβουν. Η καρδιά χτυπά λίγο πιο αργά. Η αναπνοή βαθαίνει. Οι ώμοι κατεβαίνουν. Και δεν έγινε τίποτα μαγικό. Απλώς κάποιος έμεινε δίπλα μας.

Ο εγκέφαλος δεν είναι μόνο σκέψεις. Πρωτίστως είναι ένα νευρικό σύστημα που κινείται ανάμεσα σε συναγερμό και ασφάλεια.

• Όταν φοβόμαστε ενεργοποιείται το συμπαθητικό σύστημα: κορτιζόλη, αδρεναλίνη, ταχυκαρδία.
• Όταν νιώθουμε ασφάλεια ενεργοποιείται το παρασυμπαθητικό: χαλάρωση, πέψη, ανάσα.

Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτά τα συστήματα επηρεάζονται από άλλους ανθρώπους. Ο τόνος της φωνής. Η έκφραση του προσώπου. Το βλέμμα. Η φυσική επαφή. Το σώμα "διαβάζει" τον άλλον πριν το καταλάβει το μυαλό. 

1.  Mirror neurons (καθρεφτικοί νευρώνες). Μιμούμαστε ασυνείδητα τον άλλον. Αν ο άλλος αγχώνεται, ανεβαίνει και το δικό μας στρες. Αν ο άλλος είναι ήρεμος, τότε πέφτει. Γι’ αυτό υπάρχουν άνθρωποι που μπαίνουν σε δωμάτιο και δημιουργούν ένταση χωρίς να πουν λέξη.
2. Οξυτοκίνη. Η επαφή (αγκαλιά, βλέμμα, σεξ, γέλιο) αυξάνει οξυτοκίνη. Τι κάνει αυτή; Μειώνει την κορτιζόλη, αυξάνει την εμπιστοσύνη, ενισχύει το δεσμό. Δεν είναι η "ρομαντική ορμόνη". Είναι νευρορυθμιστής ασφάλειας.
3. Πνευμονογαστρικό νεύρο. Όταν ο άλλος μιλά ήρεμα, γελάει, σε κοιτάει με ζεστό βλέμμα, ενεργοποιείται το παρασυμπαθητικό. Γι’ αυτό και η φωνή μόνο κάποιου μπορεί να μας ηρεμήσει περισσότερο από χάπι.

Σε αυτό εμπλέκεται το λεγόμενο κοινωνικό σύστημα εμπλοκής (ένας όρος από τη θεωρία του Stephen Porges). Με απλά λόγια, είναι η κατάσταση όπου μπορείς να μιλήσεις, να γελάσεις, να κοιτάξεις τον άλλον χωρίς να ψάχνεις εξόδους κινδύνου σαν κλεπτομανής στο σούπερ μάρκετ.

Δεν είναι ένα σημείο στον εγκέφαλο. Είναι ολόκληρο δίκτυο:

1. πνευμονογαστρικό νεύρο που ρυθμίζει καρδιά, αναπνοή, έντερο
2. κρανιακά νεύρα που ελέγχουν βλέμμα, φωνή, έκφραση
3. ακουστικό σύστημα που φιλτράρει τη φωνή του άλλου

Ενεργοποιείται όταν νιώθουμε ασφάλεια. Πέφτουν παλμοί, χαλαρώνει το στομάχι, καθαρίζει το μυαλό. Κλείνει όταν ο εγκέφαλος δει απειλή. Τότε περνάμε σε fight/flight (μάχη/φυγή) ή freeze (πάγωμα). Και τότε δεν ακούμε, δεν νιώθουμε, δεν συνδεόμαστε.

Δύο νευρικά συστήματα που επηρεάζουν το ένα το άλλο σε πραγματικό χρόνο δεν είναι μόνο ψυχολογικό. Είναι σωματικός συγχρονισμός. Συγχρονίζονται παλμοί. Συγχρονίζεται αναπνοή. Συγχρονίζεται μυϊκός τόνος. Συγχρονίζεται εγκεφαλική δραστηριότητα (EEG studies το δείχνουν σε μητέρα-βρέφος και σε ζευγάρια). Ο εγκέφαλος είναι "κοινωνικό" όργανο. Δεν σχεδιάστηκε για να λειτουργεί μόνος του.

Δεν μπορούμε πάντα να το κάνουμε όμως. Η συν-ρύθμιση δεν είναι να "ηρεμήσω" τον άλλον, ούτε να με ηρεμήσει εκείνος. Είναι να είμαι αρκετά ρυθμισμένος εγώ ο ίδιος ώστε να μπορώ να συνδέομαι και να επικοινωνώ με επιτυχία. Αν είμαι ήδη σε πανικό, δεν μπορώ να γίνω άγκυρα. Λογικό. Το νευρικό σύστημα έχει χωρητικότητα και συγκεκριμένη αντοχή στον καθένα.

Στις σχέσεις, η συν-ρύθμιση είναι εκείνες οι στιγμές που δεν χρειάστηκε να ειπωθεί τίποτα και παρ’ όλα αυτά ησύχασε το μέσα μας. Δεν λύθηκε κάποιο πρόβλημα. Απλώς κάποιος έμεινε. Δεν σημαίνει ότι μας έσωσε απαραίτητα από τίποτα. Σημαίνει ότι για λίγο δεν ήμασταν μόνοι με το σύστημα συναγερμού μας. 

Ομολογουμένως με κάποιους νιώθουμε "σαν σπίτι" από νωρίς. Με άλλους παίρνει λίγο χρόνο. Με άλλους δεν συμβαίνει ποτέ. Το νευρικό μας σύστημα αναγνωρίζει συμβατό ρυθμό. Όπως στη μουσική. Κάποιοι παίζουν στην ίδια κλίμακα. Άλλοι σε άλλη. Και εκεί αρχίζει το "δεν ξέρω γιατί, αλλά μαζί του ηρεμώ". Πρακτικά πρόκειται για δύο νευρικά συστήματα που αλληλεπιδρούν, προσπαθώντας να φτάσουν σε ισορροπία. Δεν πρόκειται για κάποια συγκεκριμένη τεχνική, αλλά για αθέατη επικοινωνία. Για την ικανότητα να υπάρχω δίπλα στον άλλον χωρίς να "διορθώνω" ή να "διορθώνομαι", επιτρέποντας στο σώμα και στο συναίσθημα να καταλαγιάσουν μέσα από την παρουσία. Σε αντίθεση με την αυτορρύθμιση, η οποία προϋποθέτει εσωτερική δουλειά, αυτή η διαδικασία βασίζεται στο μαζί. Η ηρεμία του ενός μπορεί να λειτουργήσει ως σημαδούρα για τον άλλον. Και κάποιες φορές, αυτό είναι το μόνο που χρειάζεται.

Μέσα από αυτή την εμπειρία δημιουργείται αυτό που στην ψυχολογία ονομάζεται "ασφαλής βάση". Αυτό είναι ένας χώρος όπου μπορούμε να χαλαρώσουμε την άμυνά χωρίς να φοβόμαστε ότι θα εκτεθούμε. Εκεί, η ευαλωτότητα δεν ισοδυναμεί με αδυναμία, αλλά με ανθρώπινη παρουσία. Υπαρξιακά, αυτό σημαίνει ότι ο άλλος δεν λειτουργεί ως απειλή για την αυτονομία μου, αλλά ως μάρτυρας της ύπαρξής μου. Με βλέπει, με ακούει και αντέχει αυτό που είμαι χωρίς να αποσύρεται.

Και γι’ αυτό οι σωστές αγκαλιές θεραπεύουν και γι'αυτό πονάνε όταν λείπουν. Το σώμα θυμάται. Και ναι, εδώ κολλάει και ο φόβος απώλειας. Όταν έχεις χάσει και πονέσει, το νευρικό σύστημα φοβάται να συν-ρυθμιστεί ξανά με κάποιον γιατί ξέρει πόσο πονάει όταν χαθεί. Επιπλέον η υπερ-ανεξαρτησία ως καλυμμένη αποφυγή σύνδεσης, και τα τραυματικά βιώματα κάνουν την εγγύτητα να βιώνεται ως συναγερμός. Επίσης η σωματική και ψυχική εξάντληση αδειάζει τους συναισθηματικούς μας πόρους.  Τότε η παρουσία του άλλου ενδέχεται να μοιάζει με απειλή. Και μετά λέμε (και λέω) "δεν θέλω σχέση", ενώ στην πραγματικότητα φοβόμαστε μην τυχόν και βιώσουμε την απορρύθμιση που ζήσαμε.

Προσοχή. Η συν-ρύθμιση δεν σημαίνει να κουβαλάς τον άλλον. Δεν είναι να γίνεις θεραπευτής του, ούτε το αντίστροφο. Είναι να μπορείς να πεις "Είμαι εδώ. Δεν έχω λύση. Αλλά δεν φεύγω. Μένω και σε βιώνω". Και πολλές φορές αυτό είναι πιο θεραπευτικό από όλες τις συμβουλές του κόσμου.

Ένα από τα πιο παρεξηγημένα θέματα στις σχέσεις δημιουργείται γιατί η συν-ρύθμιση μοιάζει εξωτερικά με εξάρτηση, αλλά είναι εντελώς άλλο πράγμα. Η ωριμότητα στις σχέσεις δεν είναι να μην απορρυθμιζόμαστε. Είναι μέσω της συν-ρύθμισης να μπορούμε να αυτορυθμιζόμαστε, να εξηγούμε και να κατανοούμε.

Η βασική διαφορά με την εξάρτηση είναι ότι η συν-ρύθμιση τελικά βοηθά να γίνεις πιο σταθερός μόνος σου ενώ στην εξάρτηση χωρίς τον άλλον καταρρέεις. Η συν-ρύθμιση είναι μια σχέση που αυξάνει την αυτονομία μας ενώ η εξάρτηση τη μειώνει.

Στην πράξη η συν-ρύθμιση φαίνεται όταν μας ακούνε χωρίς να μας πνίγουν, όταν δεν εξαφανίζονται για παιχνίδια, όταν δεν μας κάνουν να φοβόμαστε. Μετά από επαφή είμαστε πιο ήρεμοι, πιο γεμάτοι, με πιο καθαρό μυαλό, πιο... ο εαυτός μας.

Στην εξάρτηση έχουμε αγωνία αν δεν απαντήσει, μπαίνουμε σε πανικό με την απόσταση, προσαρμιζόμαστε για να μην χάσουμε. Μετά από επαφή νιώθουμε ανακούφιση και άγχος μαζί, εξάντληση, μπέρδεμα.

Η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει σχέση χωρίς λίγη εξάρτηση. Ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ζώον. Η διαφορά είναι η υγιής εξάρτηση vs παθολογική εξάρτηση. Όπως φαγητό vs βουλιμία.

Υγιής εξάρτηση είναι όταν χαίρεσαι να είναι εκεί αλλά όταν σου λείπει δεν καταρρέεις. Όταν έχεις ζωή και εκτός σχέσης. Όταν μπορείς να πεις "όχι σήμερα" χωρίς να φοβασαι μην χαλάσει κάτι. Εδώ υπάρχει ασφάλεια. Παθολογική εξάρτηση είναι όταν χρειάζεσαι επιβεβαίωση συνέχεια. Όταν φοβάσαι συνεχώς κάτι. Όταν αλλάζεις τον εαυτό σου για να μην χάσεις τον αλλο. Όταν μένεις τελικά σε κακή σχέση. Εδώ υπάρχει trauma bond.

Τρία σημάδια υγιούς σχέσης συμπεριλαμβάνουν τα εξής: 

• Δεν φοβάσαι να πεις μια ανάγκη σου.
• Δεν φοβάσαι να είσαι μόνος σου.
• Δεν φοβάσαι να φύγεις αν πονάς.

Μια φράση να θυμόμαστε όλοι. 

Η συν-ρύθμιση μας κάνει πιο ελεύθερους. 

Η εξάρτηση μας κάνει πιο φοβισμένους.

Τελικά η ηρεμία δεν είναι ατομικό κατόρθωμα. Αν δεν αλληλεπιδρούμε με κανέναν, τι διάολο, θα ηρεμήσουμε κάποια στιγμή. Η ηρεμία όμως είναι ολόκληρο νευρικό σύστημα. Και αν βρεις άνθρωπο που σε ρυθμίζει χωρίς να σε ελέγχει… κράτα τον.

Δεν είναι πολλοί.