Κάθε μέρα κάνουμε μέσα στο κεφάλι μας συζητήσεις που δεν ακούγονται πουθενά.
Τι; Εσείς όχι; Αποκλείεται!
Προβάρουμε απαντήσεις.
Ξαναπαίζουμε σκηνές που έγιναν πριν από χρόνια, λες και ο εγκέφαλος είναι σκηνοθέτης που δεν έμεινε ευχαριστημένος από την πρώτη λήψη.
Φανταζόμαστε το μέλλον.
Ξαναγράφουμε το παρελθόν.
Μαλώνουμε τον εαυτό μας.
Τον παρηγορούμε.
Του δίνουμε οδηγίες.
Του λέμε "μην το κάνεις αυτό" και μετά, συνήθως, το κάνει. Έλα, αμέσως να κρίνετε. Όλοι τόσοι πειθαρχημένοι είστε; Δεν μπορεί!
Αυτή η εσωτερική φωνή μοιάζει τόσο οικεία, που αυθόρμητα τη θεωρούμε "εμάς".
Κι όμως, υπάρχει ένα τόσο δα μικρό πρόβλημα. Μικρό σαν μαύρη τρύπα.
Αν η φωνή μέσα στο κεφάλι μου είμαι εγώ, τότε ποιος την ακούει;
Δεν είναι απλώς μια ποιητική ερώτηση. Είναι από εκείνες τις ερωτήσεις που στην αρχή μοιάζουν χαριτωμένες, τύπου φιλοσοφικό μεζεδάκι για να το πετάξεις σε μια παρέα. Και μετά, αν την πάρεις σοβαρά για πάνω από τριάντα δευτερόλεπτα, αρχίζει να τρίζει το πάτωμα της πραγματικότητας.
Η εσωτερική ομιλία δεν είναι μυστικισμός. Είναι πραγματικό γνωστικό φαινόμενο, σου λέει.
Η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη τη μελετούν ως μορφή εσωτερικά προσομοιωμένης γλώσσας, που σχετίζεται με τη μνήμη εργασίας, την αυτορρύθμιση, τον σχεδιασμό, τη μεταγνώση και την αίσθηση του εαυτού. Δεν είναι λοιπόν απλώς "μιλάω μόνη μου, άρα πάει, χάλασε το μηχάνημα". Το μηχάνημα έτσι παράχθηκε από το εργοστάσιο. Απλώς δεν συνοδεύεται από εγχειρίδιο χρήσης, γιατί ο Θεός/η εξέλιξη/το χάος είναι γνωστοί τσαπατσούληδες.
Όμως η εσωτερική φωνή δεν είναι ολόκληρη η συνείδηση κι αυτό μπορεί να το δει κανείς πολύ απλά. Αν σταματήσεις για λίγα δευτερόλεπτα να σχηματίζεις λέξεις μέσα σου, δεν εξαφανίζεσαι. Δεν μένει κενό, σαν να έπεσε το ρεύμα στο εργοστάσιο. Μένει επίγνωση. Μένει αίσθηση σώματος. Μένει χώρος. Μένει παρουσία.
Άρα η φωνή είναι κάτι που εμφανίζεται μέσα στη συνείδηση. Δεν είναι η ίδια η συνείδηση.
Πάμε... Βαθιά ανάσα και βουτιά.
Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε τον εαυτό σαν ένα κέντρο ελέγχου. Κάπου, θεωρούμε δεδομένο, ότι υπάρχει ένα "εγώ" που αποφασίζει, σκέφτεται, επιλέγει, κρίνει, ακούει, βλέπει, θυμάται. Ένας μικρός κυβερνήτης μέσα στο κρανίο. Ένα ανθρωπάκι σε γραφείο, με καφέ, νεύρα και πρόσβαση στα αρχεία.
Μόνο που αυτό το ανθρωπάκι δεν έχει βρεθεί ποτέ.
Αν κοιτάξεις μέσα σου, δεν βρίσκεις έναν παρατηρητή. Βρίσκεις σκέψεις. Εικόνες. Αναμνήσεις. Επιθυμίες. Φόβους. Σωματικές αισθήσεις. Μικρές ενοχλητικές προτάσεις τύπου "μήπως να ξαναφάς κάτι;" ενώ έχεις ήδη φάει, ας πούμε. Αλλά δεν βρίσκεις ποτέ τον ιδιοκτήτη τους ως ξεχωριστό πράγμα.
Ο Ντέιβιντ Χιουμ το είχε διατυπώσει κάπως σαν όταν κοιτούσε προς τα μέσα, δεν συναντούσε έναν σταθερό εαυτό, αλλά μια διαρκή ροή αντιλήψεων, αισθήσεων και συναισθημάτων. Με άλλα λόγια, όχι έναν βασιλιά στον θρόνο. Μάλλον μια βουλή σε μόνιμη προ ημερησίας διατάξεως συζήτηση.
Άρα...
Ίσως το "εγώ" να μην είναι πράγμα.
Ίσως είναι διαδικασία.
Όπως μια δίνη στο νερό. Τη βλέπεις και λες "να, μια δίνη". Φαίνεται σαν αντικείμενο. Μπορείς να τη δείξεις. Μπορεί να έχει διάρκεια. Μπορεί να έχει σχήμα. Αλλά αν προσπαθήσεις να την πιάσεις και να τη βγάλεις από το ποτάμι, δεν υπάρχει τίποτα να πιάσεις. Υπάρχει μόνο νερό που κινείται με συγκεκριμένο τρόπο.
Ίσως κι ο εαυτός να είναι έτσι.
Όχι ένα μικρό συμπαγές "κάτι" που κάθεται μέσα μας. Αλλά ένα μοτίβο.
Μια δυναμική οργάνωση μνήμης, σώματος, γλώσσας, προσδοκιών, φόβου, επιθυμίας, ιστορίας και προσοχής. Ένα συνεχώς ενημερωμένο μοντέλο που φτιάχνει ο εγκέφαλος για να μπορεί να κινείται στον κόσμο χωρίς να παθαίνει κάθε τρία λεπτά υπαρξιακό 502 Bad Gateway.
Η θεωρία του "μοντέλου του εαυτού", όπως την ανέπτυξε ο Thomas Metzinger, κινείται προς αυτή την κατεύθυνση.
Αυτό που βιώνουμε ως εαυτό μπορεί να είναι ένα φαινομενικό μοντέλο που παράγει ο εγκέφαλος. Όχι ψεύτικο με την έννοια του ανύπαρκτου. Ψεύτικο όπως ψεύτικος είναι κι ένας χάρτης. Δεν είναι η ίδια περιοχή, αλλά χωρίς αυτόν βρέθηκες αλλού.
Η νευροεπιστήμη από το την άλλη, δεν λέει "δεν υπάρχεις". Αυτό θα ήταν αγενές αρχικά από μέρους της και λίγο άχρηστο τελικά. Λέει όμως ότι αυτό που ονομάζουμε "εγώ" φαίνεται να εξαρτάται από πολλά δίκτυα και διεργασίες, όχι από ένα μοναδικό κέντρο. Το default mode network, για παράδειγμα, έχει συνδεθεί με αυτοαναφορική σκέψη, ανάκληση προσωπικών αναμνήσεων και νοητική περιπλάνηση. Δηλαδή με εκείνες τις στιγμές που ο εγκέφαλος μοιάζει να μην "κάνει τίποτα" και φυσικά κάνει δεκαεπτά πράγματα ταυτόχρονα, γιατί η τεμπελιά του εγκεφάλου είναι απλώς δουλειά χωρίς δελτίο τύπου.
Από την άλλη, θεωρίες όπως το Global Neuronal Workspace προτείνουν ότι κάτι γίνεται συνειδητό όταν μια πληροφορία αποκτά ευρεία πρόσβαση σε πολλά εξειδικευμένα συστήματα του εγκεφάλου.
Δηλαδή δεν υπάρχει απαραίτητα ένας θεατής στην πλατεία τους θεάτρου. Υπάρχει μάλλον μια σκηνή. Όταν κάτι ανεβαίνει στη σκηνή και φωτίζεται αρκετά, πολλά συστήματα μπορούν να το δουν, να το χρησιμοποιήσουν, να το συνδέσουν με μνήμη, γλώσσα, απόφαση, πράξη.
Αυτό όμως εξηγεί κυρίως το πώς πληροφορίες γίνονται διαθέσιμες στον εγκέφαλο. Δεν εξηγεί πλήρως γιατί υπάρχει εμπειρία.
Και μεταφερόμαστε στο hard problem of consciousness του David Chalmers. Το δύσκολο δεν είναι μόνο να εξηγήσουμε πώς ο εγκέφαλος διακρίνει χρώματα, αναγνωρίζει πρόσωπα, κρατά μνήμες ή παράγει λέξεις.
Το πραγματικά δύσκολο είναι να εξηγήσουμε γιατί όλη αυτή η επεξεργασία συνοδεύεται από βίωμα. Γιατί υπάρχει κάτι που είναι "να είσαι εσύ". Γιατί το κόκκινο δεν είναι απλώς μήκος κύματος και νευρωνική ενεργοποίηση, αλλά έχει και αίσθηση κόκκινου. Γιατί ο πόνος δεν είναι απλώς σήμα κινδύνου, αλλά πονάει.
Κι εδώ εγώ προσωπικά παραιτούμαι γιατί αλλιώς θα φτάσω να μιλάω για ενέργειες, δονήσεις και "το σύμπαν μου στέλνει σήματα", και για να έρθω στα ίσια μου θα χρειαστώ ολόσωμη και εσωτερική απολύμανση.
Πάμε λοιπόν να αργιεψουμε λίγο, επιστημονικά πάντα.
Η ερώτηση "ποιος ακούει τη φωνή μέσα στο κεφάλι μου;" δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει ψυχή, ανώτερος εαυτός, κοσμικός παρατηρητής ή κάποιος αιθέριος τύπος με λευκά λινά που κατοικεί πίσω από τον προμετωπιαίο φλοιό. Αυτά είναι ερμηνείες. Μπορεί να έχουν φιλοσοφικό ή πνευματικό ενδιαφέρον και μάλιστα μεγάλο, αλλά δεν είναι επιστημονικά συμπεράσματα.
Αυτό που μπορούμε να πούμε πιο καθαρά είναι το εξής:
- Η εμπειρία του εαυτού δεν είναι τόσο απλή όσο νομίζουμε.
- Η φωνή μέσα μας είναι μέρος του συστήματος, όχι απαραίτητα ο κυβερνήτης του συστήματος.
- Ο παρατηρητής που νομίζουμε ότι υπάρχει δεν είναι απαραίτητα ένα ξεχωριστό "πράγμα", αλλά η ίδια η λειτουργία της επίγνωσης.
- Και ο εαυτός μπορεί να είναι λιγότερο ένα σταθερό αντικείμενο και περισσότερο μια ιστορία που ο εγκέφαλος ανανεώνει συνεχώς για να μπορεί να συνεχίσει να ζει, να θυμάται, να σχεδιάζει και να μη βγαίνει με το βρακί στο δρόμο.
Αν το δεις έτσι, αλλάζει και ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τις σκέψεις μας. Αυτό μάλιστα!
Γιατί αν η σκέψη "δεν αξίζω" εμφανιστεί μέσα μας, δεν χρειάζεται να είναι αλήθεια. Είναι ένα γεγονός του νου, όχι χρησμός των Δελφών.
Αν η σκέψη "θα γίνει κάτι κακό" εμφανιστεί, ακόμα κι αν γίνει τελικά, δεν σημαίνει ότι βλέπεις το μέλλον. Σημαίνει ότι ο εγκέφαλος τρέχει ένα σενάριο κινδύνου. Μερικές φορές χρήσιμο. Μερικές φορές για τα μπάζα.
Αν η εσωτερική φωνή σε κατηγορεί, δεν σημαίνει ότι μιλάει ο αληθινός σου εαυτός. Μπορεί να μιλάει μια παλιά μάθηση. Μια άμυνα. Μια ανάμνηση. Ένα κομμάτι σου που κάποτε προσπάθησε να σε προστατεύσει και τώρα έχει μείνει σαν παλιό πρόγραμμα σε υπολογιστή που ανοίγει μόνο του μαζί με τα Windows.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίπτουμε τις σκέψεις μας.
Σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να τις λατρεύουμε κιόλας.
Μπορούμε να τις ακούμε χωρίς να τις πιστεύουμε όλες. Να τις παρατηρούμε χωρίς να τις κάνουμε νόμο. Να αναγνωρίζουμε ότι κάτι μέσα μας μιλάει, χωρίς να βιαζόμαστε να αποφασίσουμε ότι αυτό το κάτι είναι ολόκληρη η αλήθεια μας.
Μάλλον τελικά η ερώτηση "ποιος ακούει;" να μην έχει μία απάντηση.
Μπορεί να είναι παγίδα της ίδιας της γλώσσας.
Γιατί όταν υπάρχει ακοή, εμείς ψάχνουμε αυθόρμητα έναν ακροατή.
Όταν υπάρχει σκέψη, ψάχνουμε έναν σκεπτόμενο.
Όταν υπάρχει εμπειρία, ψάχνουμε έναν ιδιοκτήτη της εμπειρίας.
Αλλά ας μην αφήνουμε απ'έξω η πραγματικότητα να είναι πιο παράξενη.
- Μπορεί να υπάρχει σκέψη χωρίς έναν μικρό συγγραφέα πίσω από κάθε σκέψη.
- Μπορεί να υπάρχει επίγνωση χωρίς έναν μικρό θεατή πίσω από την επίγνωση.
- Μπορεί αυτό που λέμε "εγώ" να είναι η ίδια η οργανωμένη ροή της εμπειρίας, όχι κάποιος που κάθεται απ’ έξω και την παρακολουθεί.
Και αυτό ίσως τελικά να δρα απελευθερωτικά.
Γιατί αν δεν είμαι κάθε σκέψη που περνάει από το κεφάλι μου, τότε δεν είμαι καταδικασμένη από την πρώτη ανοησία που θα μου σερβίρει το νευρικό μου σύστημα στις τρεις το πρωί.
Αν δεν είμαι η εσωτερική φωνή, τότε μπορώ να πω:
- Σε άκουσα. Κάτσε τώρα λίγο στην άκρη, γιατί δεν κάνεις κουμάντο μόνη σου το μαγαζί.
Και αφού ο εαυτός είναι μια διαδικασία, τότε μπορεί να αλλάζει.
Όχι επειδή το αποφάσισα και αύριο θα ξυπνήσω φωτισμένος Βούδας με καλύτερη ενυδάτωση.
Αλλά επειδή τα μοτίβα αλλάζουν. Οι συνδέσεις αλλάζουν. Οι ερμηνείες αλλάζουν. Η προσοχή εκπαιδεύεται. Η γλώσσα που χρησιμοποιώ για να μιλήσω στον εαυτό μου μπορεί να γίνει λιγότερο δικαστής και περισσότερο μάρτυρας τους συμβάντος.
Κι εδώ βρίσκεται το πιο πρακτικό δώρο αυτής της περίεργης ερώτησης.
Όχι στο να βρούμε οριστικά ποιος ακούει. Αλλά στο να καταλάβουμε ότι δεν χρειάζεται να υπακούμε τυφλά σε ό,τι ακούγεται.
Η φωνή μέσα μας είναι σημαντική, ναι. Ως πληροφορία. Γιατί ειναι ένας τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος προσπαθεί να φτιάξει νόημα.
Και κάπου ανάμεσα στη φωνή, στη σιωπή, στο σώμα, στη μνήμη και στην επίγνωση, υπάρχει αυτό το παράξενο φαινόμενο που λέμε "εγώ".
Όχι σαν αντικείμενο.
Σαν δίνη.
Σαν φλόγα.
Σαν τραγούδι που υπάρχει μόνο όσο παίζεται.
Μάλλον γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να το πιάσουμε.
Γιατί δεν είμαστε κάτι που κοιτάζει τη ζωή από απόσταση.
Είμαστε η ζωή την ώρα που κοιτάζει τον εαυτό της.
Πηγές:
- Alderson-Day & Fernyhough — Inner Speech: Development, Cognitive Functions, Phenomenology, and Neurobiology
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4538954/
- Morin — Self-Awareness and the Importance of Inner Speech
Για τη σχέση εσωτερικής ομιλίας και αυτοεπίγνωσης.
https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00410.x
- Hurlburt, Heavey & Kelsey — Toward a Phenomenology of Inner Speaking
Ωραίο για το πώς βιώνουν οι άνθρωποι την εσωτερική ομιλία, όχι απλώς τι νομίζουμε ότι συμβαίνει.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24184987/
- Pristine Inner Experience and Descriptive Experience Sampling
Για την ιδέα ότι η εσωτερική εμπειρία δεν είναι μόνο λέξεις· έχει εικόνες, αισθήσεις, άμορφες σκέψεις, συναισθήματα.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5733077/
- 20 Years of the Default Mode Network
Για το δίκτυο που σχετίζεται με αυτοαναφορική σκέψη, μνήμη, φαντασία μέλλοντος και mind-wandering.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10524518/
- The Default Network and Self-Generated Thought
Πολύ σχετικό με το "ο εγκέφαλος μιλάει μόνος του όταν δεν του δίνεις κάτι εξωτερικό να κάνει".
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/4039623/
- Conscious Processing and the Global Neuronal Workspace Hypothesis
Για τη θεωρία ότι κάτι γίνεται συνειδητό όταν "broadcastάρεται" σε ευρύτερα δίκτυα του εγκεφάλου.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8770991/
- David Chalmers — Facing Up to the Problem of Consciousness
Το κλασικό κείμενο για το hard problem of consciousness. Αυτό είναι το "γιατί υπάρχει εμπειρία και όχι απλώς επεξεργασία πληροφορίας;".
https://consc.net/papers/facing.html
- Stanford Encyclopedia of Philosophy — Consciousness
Σοβαρή εγκυκλοπαιδική βάση για τη φιλοσοφία της συνείδησης.
https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/
- David Hume — Of Personal Identity
Το κλασικό σημείο για την ιδέα ότι όταν ψάχνουμε τον εαυτό, βρίσκουμε μόνο ροή αντιλήψεων, όχι έναν σταθερό εσωτερικό ιδιοκτήτη.
https://davidhume.org/texts/t/1/4/6
- Thomas Metzinger — Being No One: The Self-Model Theory of Subjectivity
Για την ιδέα ότι ο εαυτός είναι μοντέλο που παράγει ο εγκέφαλος, όχι μικρός καπετάνιος μέσα στο κεφάλι.
https://direct.mit.edu/books/monograph/1991/Being-No-OneThe-Self-Model-Theory-of-Subjectivity
