Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Η λέξη "τσίπα" έχει κάτι πολύ λαϊκό μέσα της. Δεν ακούγεται σαν έννοια που θα συζητούσαν επί ώρες τέσσερις φιλόσοφοι μπροστά σε ένα τζάκι. Ακούγεται σαν λέξη που θα εκσφενδόνιζε η γιαγιά σου ενώ σε έβλεπε να βγαίνεις για μπαρότσαρκα επιεικώς ημίγυμνη:

- Μα δεν έχεις καθόλου τσίπα πάνω σου;

Και όλοι θα καταλάβαιναν περίπου τι εννοεί, χωρίς να χρειαστεί να ανοίξουν τον Καντ. Πράγμα εξαιρετικά βολικό, διότι ο Καντ δεν είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να σου συμβεί ενώ σε βρίζει η γιαγιά σου.

Σύμφωνα με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, η λέξη προέρχεται από τη μεσαιωνική ελληνική "τσίπα", πιθανότατα σλαβικής προέλευσης, και είχε κυριολεκτικές σημασίες όπως πέπλο, τσεμπέρι, λεπτός υμένας ή πέτσα. Σε διάφορα τοπικά ιδιώματα συναντάται με συγγενικές αλλά όχι ταυτόσημες σημασίες. Στη Λευκάδα, για παράδειγμα, δηλώνει κεφαλομάντηλο, ενώ αλλού μπορεί να σημαίνει υμένα, κρούστα ή πέτσα.

Η γοητευτική εξήγηση ότι ο "ξετσίπωτος" είναι εκείνος που δεν έχει δέρμα (άρα δεν διαθέτει το προστατευτικό στρώμα της ηθικής) κυκλοφορεί ευρέως, αλλά δεν είναι τόσο ετυμολογικά βέβαιη όσο ακούγεται. Εξίσου εύλογη είναι η σύνδεση με το κάλυμμα του κεφαλιού. Η ξετσίπωτη ήταν η ακάλυπτη, εκείνη που είχε πετάξει το πέπλο της κοινωνικής σεμνότητας. Οι λέξεις, όπως και οι άνθρωποι, αποκτούν στην πορεία περισσότερες ιστορίες απ’ όσες μπορούν πάντοτε να αποδείξουν.

Σήμερα, πάντως, όταν λέμε ότι κάποιος δεν έχει τσίπα, δεν εννοούμε ότι έχασε το τσεμπέρι του. Εννοούμε ότι του λείπει η αιδώς, η συναίσθηση του ορίου, η ικανότητα να νιώσει πως αυτό που κάνει δεν είναι απλώς αντιπαθητικό ή απρεπές, αλλά θίγει κάτι έξω από τον ίδιο.

Και εδώ η τσίπα συναντά την ηθική. Δεν ταυτίζεται όμως μαζί της.

• Η τσίπα δεν είναι απλώς ντροπή

Η ντροπή είναι ένα κοινωνικό συναίσθημα. Προϋποθέτει, πραγματικό ή φανταστικό, ένα βλέμμα στραμμένο επάνω μας. Ντρεπόμαστε επειδή εκτεθήκαμε, επειδή παραβήκαμε έναν κανόνα, επειδή κινδυνεύουμε να χάσουμε την αποδοχή της ομάδας. Το πρόβλημα είναι ότι οι κανόνες της ομάδας δεν είναι υποχρεωτικά ηθικοί. Υπήρξαν κοινωνίες στις οποίες ντροπή ήταν να μείνει μια γυναίκα ασκέπαστη, αλλά όχι να μην έχει δικαίωμα να αποφασίζει για τη ζωή της. Άλλες θεωρούσαν ατιμωτική τη σχέση με άνθρωπο διαφορετικής φυλής, όχι όμως τον ίδιο τον ρατσισμό. Η κοινωνία διαθέτει μεγάλη ικανότητα να ντύνει την αδικία με τα καλά της και να τη βγάζει Κυριακή στην εκκλησία.

Γι’ αυτό χρειάζεται να διακρίνουμε την τσίπα ως φόβο κοινωνικής κατακραυγής από την τσίπα ως ηθική αυτοεπίγνωση.

Η ψυχολογική έρευνα διαχωρίζει επίσης τη ντροπή από την ενοχή. Χοντρικά, η ενοχή λέει "έκανα κάτι κακό", ενώ η ντροπή λέει "είμαι κακός". Η πρώτη μπορεί να μας ωθήσει να ζητήσουμε συγγνώμη, να επανορθώσουμε και να αλλάξουμε συμπεριφορά. Η δεύτερη συχνά στρέφεται εναντίον ολόκληρου του εαυτού και μπορεί να οδηγήσει σε κρύψιμο, άρνηση, μετατόπιση της ευθύνης ή επιθετικότητα. Δεν είναι λοιπόν κάθε ντροπή ηθικά χρήσιμη ούτε η δημόσια διαπόμπευση εργοστάσιο καλύτερων ανθρώπων. Συχνά είναι απλώς εργοστάσιο καλύτερων ψεμάτων.

Η χρήσιμη τσίπα δεν είναι το τι θα πει ο κόσμος. Είναι το τι προκάλεσα στον άλλο και τι οφείλω να κάνω τώρα που το βλέπω.

• Ωραία. Και τι είναι ηθικό;

Γιατί όλοι συμφωνούμε ότι θέλουμε το καλό, μέχρι να χρειαστεί να συμφωνήσουμε τι διάολο είναι.

• Ο Αριστοτέλης κοίταξε κυρίως τον χαρακτήρα: δεν αρκεί μία σωστή πράξη. Σημασία έχει τι άνθρωπος γίνεσαι μέσα από τις επαναλαμβανόμενες επιλογές σου. 
• Ο Χιουμ έδωσε ιδιαίτερο βάρος στο ηθικό συναίσθημα και στη συμπάθεια προς τους άλλους. 
• Ο Καντ έβαλε στο κέντρο το καθήκον, τον ορθό λόγο και την απαίτηση να μην αντιμετωπίζουμε ποτέ τον άνθρωπο απλώς ως μέσο. 
• Ο Μιλ κοίταξε τις συνέπειες: η πράξη κρίνεται από την ευτυχία ή τη δυστυχία που παράγει.

Με δυο λόγια: 

• ο ένας σε ρωτά, τι άνθρωπος γίνεσαι; 
• ο άλλος, από ποια αρχή πράττεις; 
• και ο τρίτος, τι προκάλεσες;

- Πώς θα αποδείξω ότι εγώ δεν φταίω;

Οι θεωρίες αυτές δεν συμφωνούν πάντα. Ένα ψέμα μπορεί να παραβιάζει έναν κανόνα αλλά να σώσει μια ζωή. Μια πράξη μπορεί να ωφελεί τους πολλούς και να συνθλίβει έναν αθώο. Μια καλή πρόθεση μπορεί να προκαλέσει καταστροφή, ενώ μια ιδιοτελής πράξη μπορεί κατά τύχη να έχει εξαιρετικό αποτέλεσμα. Η ηθική δεν γίνεται δύσκολη μόνο επειδή υπάρχουν κακοί άνθρωποι. Γίνεται δύσκολη επειδή μερικές φορές συγκρούονται δύο πραγματικά αγαθά: η ελευθερία με την ασφάλεια, η αλήθεια με την προστασία, η δικαιοσύνη με την επιείκεια.

Το ότι οι κοινωνίες διαφωνούν δεν αποδεικνύει πως όλες οι ηθικές κρίσεις είναι απλώς θέμα γούστου, σαν να συζητάμε αν είναι καλύτερο το παγωτό φιστίκι ή σοκολάτα. Αποδεικνύει όμως ότι χρειάζεται να αιτιολογούμε τις βεβαιότητές μας. Το «έτσι συνηθίζεται εδώ» περιγράφει ένα έθιμο· δεν το δικαιώνει. Και το «πάντα έτσι γινόταν» είναι ιστορική πληροφορία, όχι ηθικό επιχείρημα. Πάντα γίνονταν και σφαγές. Δεν τις κάνει παράδοση προς διατήρηση.

• Το συγκλονιστικό νέο! Όλοι θεωρούμε τον εαυτό μας καλό!

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ξυπνούν το πρωί, χαϊδεύουν τη γάτα τους και σκέφτονται "Μουχαχα Σήμερα θα είμαι το κάθαρμα της ιστορίας". Ακόμη και όταν κάνουμε κάτι άδικο, διαθέτουμε μια θαυμαστή εσωτερική υπηρεσία δημοσίων σχέσεων που αναλαμβάνει αμέσως τη διαχείριση της κρίσης.

Δεν είπα ψέματα —> προστάτευσα κάποιον.

Δεν αδιαφόρησα —> δεν ήθελα να ανακατευτώ.

Δεν εκμεταλλεύτηκα τον άλλον —> κοίταξα το συμφέρον μου, όπως κάνουν όλοι.

Δεν είμαι ρατσιστής —> απλώς λέω τα πράγματα όπως είναι.

Δεν έκανα τίποτα —> και αυτή ακριβώς είναι, συχνά, η πιο βολική μας υπεράσπιση.

Σε μελέτη των Ben Tappin και Ryan McKay, οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν τον εαυτό τους ως ηθικότερο από τον μέσο άνθρωπο, και αυτή η ηθική ανωτερότητα ήταν ισχυρότερη από την αντίστοιχη υπερεκτίμηση σε χαρακτηριστικά όπως η κοινωνικότητα και η ικανότητα. 

Δεν πιστεύουμε απλώς ότι είμαστε καλοί. Πιστεύουμε ότι είμαστε καλύτεροι από τους άλλους σε έναν τομέα στον οποίο δεν υπάρχει καν αντικειμενικό κοντέρ. Μαθηματικά, βέβαια, δεν γίνεται να είμαστε όλοι πάνω από τον μέσο όρο. Η αλαζονεία όμως δεν υπήρξε ποτέ ιδιαίτερα καλή στα μαθηματικά.

Και μετά έρχεται η "ηθική αδειοδότηση": Επειδή κάναμε κάτι καλό ή επειδή επιβεβαιώσαμε μέσα μας ότι είμαστε από τους σωστούς, αισθανόμαστε ότι αποκτήσαμε λίγη πίστωση για την επόμενη μικρή μας αθλιότητα. Έδωσα χρήματα σε φιλοζωική, άρα μπορώ να φερθώ σαν σκουπίδι στον υπάλληλο. Υποστηρίζω δημοσίως τα ανθρώπινα δικαιώματα, άρα δεν χρειάζεται να εξετάσω πώς φέρομαι στον άνθρωπο που έχω μπροστά μου. Έκανα like στη σωστή ανάρτηση, παρακαλώ να ενημερωθεί το ηθικό μου μητρώο.

Η σχετική μετα-ανάλυση βρίσκει υπαρκτό αλλά όχι τεράστιο αποτέλεσμα και σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις μελέτες. Δηλαδή η ηθική αδειοδότηση δεν είναι φυσικός νόμος ούτε συμβαίνει σε όλους. Είναι όμως ένας από τους τρόπους με τους οποίους η καλή εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας μπορεί να γίνει άλλοθι αντί για κίνητρο.

• Η ηθική μας αλλάζει όταν αλλάζει το περιβάλλον 

Η κοινωνική ψυχολογία έχει δείξει ότι η συμπεριφορά δεν ξεπηδά αυτούσια από κάποιον αμετάβλητο χαρακτήρα. Επηρεάζεται από την αυθεντία, την ομάδα, τους θεσμούς, τη γλώσσα με την οποία περιγράφεται μια πράξη και την απόσταση από τις συνέπειές της.

Για χρόνια το πείραμα της φυλακής του Στάνφορντ παρουσιαζόταν ως η δραματική απόδειξη ότι, αν δώσεις σε συνηθισμένους ανθρώπους μια στολή και λίγη εξουσία, το τέρας μέσα τους θα ζητήσει αμέσως απλήρωτες υπερωρίες. Μόνο που το πείραμα είχε σοβαρότατα προβλήματα. 

• Οι "φύλακες" δεν αφέθηκαν απλώς να αντιδράσουν αυθόρμητα, αλλά δέχθηκαν καθοδήγηση για τον ρόλο που περίμεναν οι ερευνητές να παίξουν, 
• ο ίδιος ο Ζιμπάρντο συμμετείχε ενεργά ως διευθυντής της υποτιθέμενης φυλακής, 
• η συλλογή και παρουσίαση των δεδομένων ήταν επιλεκτική
• και οι συμμετέχοντες γνώριζαν αρκετά ώστε να προσπαθούν να υπηρετήσουν το σενάριο της έρευνας. 

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συνθήκες δεν επηρεάζουν τη συμπεριφορά. Σημαίνει ότι δεν χρειαζόμαστε ένα κακοστημένο πείραμα για να το αποδείξουμε.

Οι μελέτες υπακοής του Στάνλεϊ Μίλγκραμ προσφέρουν πιο σοβαρά (αν και επίσης αμφιλεγόμενα και δεοντολογικά προβληματικά) δεδομένα. Στη γνωστότερη συνθήκη, το 65% των συμμετεχόντων έφτασε έως τον διακόπτη των 450 volt, πιστεύοντας ότι χορηγούσε ολοένα ισχυρότερα ηλεκτροσόκ σε άλλον άνθρωπο. Δεν το έκαναν, όμως, ατάραχοι. Πολλοί παρουσίασαν έντονη δυσφορία, διαμαρτυρήθηκαν, αμφισβήτησαν τον πειραματιστή ή προσπάθησαν να σταματήσουν. Η υπακοή άλλαζε θεαματικά όταν άλλαζαν οι συνθήκες.

• Η εγγύτητα του "θύματος", 
• η φυσική παρουσία και το κύρος της αυθεντίας, 
• καθώς και η στάση των υπόλοιπων συμμετεχόντων.

Το ενδιαφέρον συμπέρασμα δεν είναι ότι ο άνθρωπος στερείται ηθικής και υπακούει σαν κουρδιστό ανθρωπάκι. Είναι ότι η αυθεντία μπορεί να του προσφέρει μια άλλη ηθική αφήγηση. Ας πούμε "δεν βασανίζεις έναν άνθρωπο, βοηθάς την επιστήμη", "δεν ευθύνεσαι εσύ, την ευθύνη την αναλαμβάνω εγώ", "δεν αποφασίζεις, απλώς εκτελείς τη διαδικασία". Η βλάβη παραμένει ίδια, αλλά αλλάζει η περιγραφή της. Και καμιά φορά αυτό αρκεί.

Δεν κάνουμε το κακό μόνο όταν παύουμε να ξεχωρίζουμε το σωστό από το λάθος. Μπορούμε να το κάνουμε και όταν πειστούμε ότι το λάθος υπηρετεί κάτι ανώτερο.

• Δεν έκανα τίποτα σας λέω!

Η ηθική μας έχει μια ιδιαίτερη αδυναμία στην αδράνεια. Τείνουμε να κρίνουμε αυστηρότερα τη βλάβη που προκαλείται από μια πράξη από μια ισοδύναμη ή ακόμη μεγαλύτερη βλάβη που προκαλείται επειδή δεν κάναμε τίποτα. Η τάση αυτή ονομάζεται omission bias, μεροληψία της παράλειψης.

Η αδράνεια μάς φαίνεται καθαρότερη επειδή δεν αφήνει δακτυλικά αποτυπώματα. Αν δεν πάτησα εγώ το κουμπί, αν δεν υπέγραψα εγώ την απόφαση, αν απλώς κοίταξα αλλού, μπορώ ευκολότερα να αφαιρέσω τον εαυτό μου από την ιστορία. Η πραγματικότητα, δυστυχώς, δεν ενδιαφέρεται για το βιογραφικό της συνείδησής μας. Μερικές φορές η απραξία έχει συνέπειες εξίσου συγκεκριμένες με την πράξη.

Δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για κάθε δυστυχία του πλανήτη. Η ευθύνη εξαρτάται από το τι γνώριζε, τι μπορούσε πράγματι να κάνει, πόσο προβλέψιμη ήταν η βλάβη, ποιος ήταν ο ρόλος του και τι κόστος θα είχε η παρέμβασή του. Διαφορετικά θα καταλήγαμε όλοι ηθικά ένοχοι επειδή, την ώρα που πλέναμε τα πιάτα, δεν λύναμε ταυτόχρονα τον λιμό και τρεις πολέμους. Κάπου να υπάρχει και μια λογική... Δεν είμαστε πολυμίξερ.

Υπάρχει όμως ένα ενοχλητικό σημείο. Όσο περισσότεροι είναι παρόντες, τόσο ευκολότερα διαχέεται η ευθύνη. Κάποιος άλλος θα κάνει κάτι... Υπάρχουν αρμόδιοι... Δεν είναι δική μου δουλειά... Η κλασική έρευνα για το φαινόμενο του αμέτοχου παρατηρητή έδειξε ακριβώς αυτή τη δύναμη της διάχυσης της ευθύνης. Η παρουσία των άλλων δεν μας κινητοποιεί πάντοτε, μπορεί να μας προσφέρει το πλήθος μέσα στο οποίο θα κρυφτούμε.

Η απουσία πράξης, λοιπόν, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη αθωότητας. Μερικές φορές είναι αυτοσυγκράτηση. Μερικές φορές αδυναμία. Μερικές φορές άγνοια. Και μερικές φορές είναι συμμετοχή με πολιτικά ρούχα.

• Η άγνοια δεν είναι πάντα αθώα, αλλά ούτε πάντα ένοχη

Το διαδίκτυο μάς έδωσε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες απ’ όσες μπορεί να επεξεργαστεί ένας ανθρώπινος εγκέφαλος και, για να μη βαριόμαστε, τις ανακάτεψε με ψέματα, προπαγάνδα, διαφημίσεις, βίντεο με υπότιτλο "οι επιστήμονες έμειναν άφωνοι" και τον ξάδελφο κάποιου που "τα έχει ψάξει αυτά".

Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζουμε τα πάντα. Ούτε κάθε άγνοια αποτελεί ηθικό ελάττωμα. 

Υπάρχει όμως κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε επιστημική ευθύνη. Η ευθύνη δηλαδή που έχουμε για τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζουμε, ελέγχουμε και διατηρούμε τις πεποιθήσεις μας.

Όσο μεγαλύτερες είναι οι συνέπειες μιας πεποίθησής μας για τους άλλους, τόσο μεγαλύτερη είναι η υποχρέωσή μας να ελέγξουμε αν αυτή η πεποίθηση στέκει.

Ή απλούστερα:

Όταν πιστεύεις κάτι, ειδικά κάτι που επηρεάζει άλλους ανθρώπους, έχεις κάποια ευθύνη να αναρωτηθείς αν έχεις καλούς λόγους να το πιστεύεις.

Δεν χρειάζεται να έχεις διδακτορικό στη μετανάστευση για να εκφέρεις άποψη. Αν όμως ζητάς πολιτικές που θα καθορίσουν αν άλλοι άνθρωποι θα ζήσουν, θα φυλακιστούν ή θα απελαθούν, το "έτσι άκουσα" είναι κάπως φτωχό θεμέλιο. Αν διαδίδεις ιατρικούς ισχυρισμούς που επηρεάζουν αποφάσεις υγείας, δεν σε αθωώνει το γεγονός ότι τους βρήκες γραμμένους με κεφαλαία και δεκαεπτά θαυμαστικά.

Η άγνοια δεν είναι πάντοτε επιλογή. Η βεβαιότητα μέσα στην άγνοια, όμως, είναι.

• Υπάρχει αντικειμενική ηθική;

Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό στη φιλοσοφία. 

Ο ηθικός ρεαλισμός υποστηρίζει, σε γενικές γραμμές, ότι ορισμένες ηθικές προτάσεις μπορεί να είναι αληθείς ανεξάρτητα από τις προσωπικές ή πολιτισμικές μας προτιμήσεις.

Ο ηθικός σχετικισμός συνδέει την αλήθεια ή τη δικαιολόγηση των κρίσεων περισσότερο με το εκάστοτε κοινωνικό ή πολιτισμικό πλαίσιο. 

Ανάμεσά τους υπάρχει μια ολόκληρη ζούγκλα θέσεων, διότι οι φιλόσοφοι επίσης κλέφτες θα γίνουν; Πρέπει κάπως να βγάζουν το ψωμί τους. 

Δεν ξέρω αν υπάρχει ένας αντικειμενικός κανόνας ικανός να λύσει κάθε πιθανό δίλημμα.

Δυσπιστώ έντονα πάντως, απέναντι στην ιδέα ότι δεν μπορούμε να πούμε τίποτε παραπάνω πέρα από το "ο καθένας έχει τη γνώμη του" εάν η γνώμη του επηρεάζει την ζωή άλλων. 

Αν ήταν έτσι, δεν θα μπορούσαμε να καταδικάσουμε καμία δουλεία, γενοκτονία ή θεσμοθετημένη κακοποίηση εφόσον ήταν αποδεκτή από την κοινωνία που τη διέπραττε.

 Η απλή ύπαρξη ενός εθίμου θα αποτελούσε και την ηθική του δικαίωση. Ευτυχώς, το "έτσι γινόταν τότε" μπορεί να εξηγήσει μια πράξη, δεν υποχρεούται και να τη συγχωρήσει.

Ίσως να μπορούμε να υπερασπιστούμε τουλάχιστον το εξής ελάχιστο:

• Ο πόνος του άλλου δεν παύει να μετρά επειδή δεν είναι δικός μας 
• Η διαφορετικότητά του δεν τον μετατρέπει σε εργαλείο 
• Η δύναμή μας δεν δημιουργεί αυτομάτως δικαίωμα 
• και η παράδοση, η εντολή ή το προσωπικό μας συμφέρον δεν αρκούν από μόνα τους για να δικαιολογήσουν μια βλάβη.

Δεν είναι ολοκληρωμένο ηθικό σύστημα. Είναι περισσότερο ένα κατώφλι. Και πολλοί δυστυχώς σκοντάφτουν ήδη πριν μπουν.

• Πώς μετριέται, λοιπόν, η τσίπα;

Όχι από το πόσο συχνά λες ότι είσαι καλός άνθρωπος. Αυτό είναι διαφήμιση, όχι μέτρηση.

Όχι από το αν τηρείς τους κοινωνικούς τύπους. Μπορείς να λες "παρακαλώ" και "ευχαριστώ" ενώ καταστρέφεις ζωές με savoir vivre.

Όχι μόνο από τις προθέσεις. Οι προθέσεις έχουν σημασία, αλλά οι άλλοι αναγκάζονται να ζήσουν κυρίως με τα αποτελέσματά τους.

Και όχι από το αν απέφυγες προσωπικά τη βρομοδουλειά. Η ηθική δεν διαθέτει υπηρεσία πλυντηρίου όπου παραδίδεις την ευθύνη σε τρίτους και την παραλαμβάνεις ατσαλάκωτη.

Ίσως η τσίπα να φαίνεται στις ερωτήσεις που δεχόμαστε να κάνουμε στον εαυτό μας:

• Ποιος πληρώνει για τη δική μου άνεση;
• Θα θεωρούσα δίκαιη αυτή την πράξη αν βρισκόμουν στην άλλη πλευρά της;
• Θα την έκανα αν κανείς δεν επρόκειτο να το μάθει;
• Θα την υπερασπιζόμουν αν την έκανε ο πολιτικός, η ομάδα ή ο άνθρωπος που αντιπαθώ;
• Μήπως ονομάζω ουδετερότητα αυτό που στην πράξη προστατεύει τον ισχυρότερο;
• Και, κυρίως, τι θα μπορούσε να με πείσει ότι κάνω λάθος;

Τσίπα δεν είναι να φοβάσαι μήπως σε πουν ανήθικο. Ούτε να συμμορφώνεσαι με μια κοινωνία που μπορεί να είναι η ίδια βαθιά άδικη. 

Είναι η ικανότητα να αφήνεις τη ζωή του άλλου να μπει στον υπολογισμό σου, ακόμη κι όταν σε ξεβολεύει. Να βλέπεις τη βλάβη πίσω από την ωραία δικαιολογία, την προσωπική συμμετοχή, πίσω από το "όλοι το ίδιο κάνουν" και την ευθύνη πίσω από το "εγώ δεν έκανα τίποτα".

Τσίπα, τελικά, δεν είναι να έχεις καθαρή συνείδηση. Καθαρή συνείδηση διαθέτουν συχνά και άνθρωποι που δεν την έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ.

Τσίπα είναι να αντέχεις να τη λερώνεις με δύσκολες ερωτήσεις.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση:

• Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής — λήμμα «τσίπα», Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=%CF%84%CF%83%CE%AF%CF%80%CE%B1&dq=

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Moral Realism

https://plato.stanford.edu/entries/moral-realism/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Moral Relativism

https://plato.stanford.edu/entries/moral-relativism/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Virtue Ethics

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Deontological Ethics

https://plato.stanford.edu/entries/ethics-deontological/

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Consequentialism

https://plato.stanford.edu/entries/consequentialism/

• Tangney, Stuewig & Mashek (2007), “Moral Emotions and Moral Behavior”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3083636/

• Tappin & McKay (2017), “The Illusion of Moral Superiority”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5641986/

• Blanken, van de Ven & Zeelenberg (2015), “A Meta-Analytic Review of Moral Licensing”

https://doi.org/10.1177/0146167215572134

• Le Texier (2019), “Debunking the Stanford Prison Experiment”

https://doi.org/10.1037/amp0000401

• Haslam, Reicher & Van Bavel (2019), “Rethinking the Nature of Cruelty: The Role of Identity Leadership in the Stanford Prison Experiment”

https://doi.org/10.1037/amp0000443

• Milgram (1963), “Behavioral Study of Obedience”

https://doi.org/10.1037/h0040525

• Haslam, Loughnan & Perry (2014), “Meta-Milgram: An Empirical Synthesis of the Obedience Experiments”

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3976349/

• Ritov & Baron (1990), “Reluctance to Vaccinate: Omission Bias and Ambiguity”

https://doi.org/10.1002/bdm.3960030404

• Baron & Ritov (2004), “Omission Bias, Individual Differences, and Normality”

https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2004.03.003

• Darley & Latané (1968), “Bystander Intervention in Emergencies: Diffusion of Responsibility”

https://doi.org/10.1037/h0025589

Δεν έψαχνα τον Κούντερα. 

Και, μεταξύ μας τώρα, ποιά διαταραγμένη το κάνει αυτό επί τούτου;

Έφτιαχνα τη βιβλιοθήκη. Ξέρετε τώρα... Μία από εκείνες τις δουλειές που αρχίζεις με την αφελή πεποίθηση ότι θα βάλεις σε τάξη τα πράγματά τάκα τάκα και καταλήγουν να βάζουν εκείνα χέρι μέσα σου.

Κάπου ανάμεσα σε βιβλία που θυμόμουν, βιβλία που είχα ξεχάσει και βιβλία που εξακολουθώ να πιστεύω ότι θα διαβάσω κάποια στιγμή, ξαναβρήκα την "Αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι".

Το ξεσκόνισα και δεν άντεξα. Το άνοιξα και το ξεφύλλισα για να το ξαναθυμηθώ...

Τι μαλακισμένη γίνομαι ώρες ώρες! Πόσο κακή ιδέα!

Δεν χρειάστηκε να το ξαναδιαβάσω ολόκληρο. Τουλάχιστον μέχρι εκεί μου έκοβε. Μερικές σελίδες τσακισμένες, κάποιες υπογραμμισμένες φράσεις (ναι, είμαι από αυτές που τα καταστρέφουν τα βιβλία, δικά μου δεν είναι;) και κυρίως, ο τίτλος ήταν αρκετά.

Και αυτός ακριβώς ο τίτλος που θυμόμουν πάντοτε ως ωραίο, βαρύγδουπο και μυστηριώδες λογοτεχνικό κατασκεύασμα ξαφνικά αποφάσισε να μου εξηγήσει τι σημαίνει...

Και κάπου εκεί γαμήθηκε όλο το δικό μου "είναι", μαζί με όλη την αβάσταχτη ελαφρότητά του!

Δεν ξέρω ακριβώς τι είχα καταλάβει όταν διάβασα το βιβλίο την πρώτη φορά. Πάει καμιά εικοσαετία από τότε. Θυμόμουν τον έρωτα, τα σώματα, τις απιστίες, τη φυγή, την Πράγα, την εισβολή, την εξορία. Δεν θυμόμουν ούτε κατά διάνοια, φυσικά, τον Τόμας, την Τερέζα, τη Σαμπίνα, τον Φραντς. Και σίγουρα δεν θυμόμουν να είχα σταθεί πραγματικά στη λέξη "είναι".

Κάνω χώρο στο χαμό γύρω μου και ξεκινάω διάλειμμα (αφορμή έψαχνα για καθισιό) με ένα ταλαιπωρημένο βιβλίο, μια παγωμένη μαύρη μπύρα από το ψυγείο και 18 τσιγάρα ακριβώς!

Το "είναι", σου λέει, δεν είναι ούτε το "Εγώ" ούτε το "Υπερεγώ" ούτε το φροϋδικό "Εκείνο" που έμαθα πρόσφατα. Είναι η ύπαρξη.

Το γεγονός ότι βρεθήκαμε εδώ και έχουμε μία ζωή να ζήσουμε, χωρίς πρόβα, χωρίς επανάληψη και χωρίς τη δυνατότητα να δούμε τι θα είχε συμβεί αν, σε μια κρίσιμη στιγμή, είχαμε στρίψει προς μια άλλη κατεύθυνση.

Σαν πείραμα με δείγμα n=1, χωρίς ομάδα ελέγχου και χωρίς δυνατότητα αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων. Επιστημονικό αίσχος, δηλαδή. 

Κι όμως, αυτό είναι όλο κι όλο η ζωή μας.

Ο Κούντερα ανοίγει το βιβλίο με την ιδέα της αιώνιας επιστροφής του Νίτσε (άλλη ψυχή του πάρτι κι αυτός!). 

Μια ιδέα σύμφωνα με την οποία κάθε στιγμή της ζωής μας επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, αιώνια, ίδια και απαράλλακτη. Όχι, δεν επιστρέφουμε σοφότεροι για να διορθώσουμε τα λάθη μας. Δεν είναι "Η μέρα της μαρμότας" με υπαρξιακό μεταπτυχιακό. Ζούμε την ίδια ζωή, κάνουμε τις ίδιες επιλογές, πατάμε τις ίδιες μπανανόφλουδες και πέφτουμε με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, άπειρες φορές. Μαρτύριο!

Στην ανάγνωση του Κούντερα, αυτή η αιώνια επανάληψη φορτώνει κάθε πράξη με το βάρος της αιωνιότητας. Επειδή τίποτα δεν περνά πραγματικά. Κάθε στιγμή επιστρέφει και επιμένει για πάντα. Άρα κάθε πράξη καλείται να αντέξει το βάρος της αιωνιότητας, σαν να μας ρωτά "Θα άντεχες να ζεις με αυτή σου την απόφαση για πάντα;"

Αντίθετα, μια ζωή που συμβαίνει μόνο μία φορά εμφανίζεται, περνά και χάνεται. Δεν επαναλαμβάνεται, δεν επιβεβαιώνεται και δεν αφήνει κανένα αιώνιο αποτύπωμα. Γι’ αυτό ο Κούντερα τη χαρακτηρίζει "ελαφριά". Μπροστά στον άπειρο χρόνο, μοιάζει σαν τον καπνό από το τσιγάρο μου που περνάει για μια στιγμή και εξαφανίζεται.

Κάπου εδώ άφησα την μπύρα κάτω και άρχισα να μαλώνω με τον συγχωρεμένο τον συγγραφέα.

- Συγγνώμη, Μίλαν μανάρι μου, αλλά θα με πεθάνεις κι εμένα; Από πού κι ως πού; Επειδή ζω μόνο μία φορά, η ζωή μου έχει μικρότερο βάρος; Επειδή μια στιγμή δεν θα επαναληφθεί ποτέ, σημαίνει λιγότερο και όχι περισσότερο βάρος; Επειδή μια απόφαση είναι οριστική και καμία δεύτερη εκδοχή μου δεν θα επιστρέψει για να επιλέξει διαφορετικά, αυτό την κάνει ελαφριά;

Εμένα μου φαίνεται ακριβώς το αντίθετο. Τι έχω καταλάβει λάθος; 

Πάμε... Άλλο τσιγάρο ενώ μουρμουράω...

- Τι λέει αυτός ο Τσέχος ρε φίλε;!

Γυρίζω πάλι στο βιβλίο.

• Ο Τόμας προσπαθεί να ζήσει ελαφριά. Να μη δεθεί, να μη φυλακιστεί μέσα σε μία μοναδική επιλογή, να κρατήσει την ελευθερία του διαθέσιμη. 
• Η Τερέζα φέρνει μαζί της το βάρος της αγάπης, του σώματος, της αποκλειστικότητας και της ανάγκης να σημαίνουν τα πράγματα κάτι. 
• Η Σαμπίνα αναζητά την ελαφρότητα στη φυγή από κάθε ρόλο, κάθε δέσμευση και κάθε ταυτότητα που απειλεί να την καθορίσει. 
• Ο Φραντς, αντίθετα, χρειάζεται το βάρος των μεγάλων ιδεών για να νιώσει ότι η ζωή του συμμετέχει σε κάτι σημαντικότερο από τον ίδιο.

Κανείς τους δεν είναι μόνο βαρύς ή μόνο ελαφρύς. Και ο Κούντερα ούτε που ασχολείται να δώσει μια καθαρή απάντηση. 

Βάζει τους ανθρώπους του να κινούνται ανάμεσα στα δύο, να πληρώνουν το τίμημα και των δύο και να ανακαλύπτουν ότι αυτό που κάποτε έμοιαζε ελευθερία μπορεί αργότερα να μοιάζει κενό, ενώ αυτό που έμοιαζε βάρος μπορεί να αποδειχθεί το μόνο πράγμα που τους κρατούσε πραγματικά πάνω στη γη.

Γιατί, φυσικά, ένα βάρος μπορεί να γίνει αβάσταχτο.

Οι δεσμοί μπορούν να γίνουν αλυσίδες. 

Η ευθύνη μπορεί να γίνει φυλακή. 

Η αγάπη μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία για έλεγχο, κατοχή και αυτοκατάργηση. 

Επιπλέον, υπάρχουν και βάρη που δεν τα επιλέξαμε και δεν έχουμε κανένα χρέος να τα κουβαλάμε.

Αλλά ούτε η ελαφρότητα είναι πάντοτε ελευθερία.

Μπορεί να είναι φόβος που έμαθε να συστήνεται ως ανεξαρτησία. (Γκουχ γκουχ κάτι κόλλησε στον λαιμό μου)

Μπορεί να είναι η μόνιμη ανάγκη να μένει μια πόρτα ανοιχτή, ώστε να μπορούμε να φύγουμε πριν κάτι αποκτήσει αρκετή σημασία για να μας πληγώσει. (Ω να σου... Μου βγήκε η μπύρα από τη μύτη!)

Υπάρχει μια ολόκληρη εκδοχή της σύγχρονης ωριμότητας που μας προτρέπει να μη χρειαζόμαστε κανέναν. Να μην περιμένουμε τίποτα. Να περνάμε καλά όσο κρατάει. Να είμαστε ανά πάσα στιγμή έτοιμοι να συνεχίσουμε μόνοι, χωρίς απώλειες, χωρίς εξαρτήσεις, χωρίς δράματα.

Ακούγεται σοφό. Και μερικές φορές ίσως και να είναι. (Ξέρω εγώ που σας λέω)

Άλλες φορές όμως, είναι απλώς ο φόβος ντυμένος με καθαρό λινό πουκάμισο.

Για πολύ καιρό πίστευα κι εγώ ότι η ελαφρότητα ήταν ασφάλεια. (Σσσσσσς, ακόμα το πιστεύω)

Αν δεν περιμένω, δεν θα απογοητευτώ.

Αν δεν χρειάζομαι, δεν θα εξαρτηθώ.

Αν δεν δεθώ πολύ, δεν θα πονέσω πολύ.

Αν κρατάω πάντοτε ένα μέρος μου έξω από την πόρτα, θα μπορέσω να φύγω πριν καταρρεύσει το κτίριο.

Άψογο σχέδιο. Με μία μικρή ατέλεια. Λειτουργεί θαυμάσια μόνο εφόσον είσαι φίκος στην γλάστρα.

"Οι άνθρωποι αποκτούμε βάρος ο ένας μέσα στον άλλον χωρίς να συμπληρώσουμε αίτηση και χωρίς να υπογράψουμε συγκατάθεση", μου είχε πει ο ψυχοβγάλτης μου μια μέρα που τον πλήρωσα για να με συγχύσει. "Μπαίνουμε σε μια καθημερινότητα, σε συνήθειες, σε μνήμη, σε μικρές έστω προσδοκίες. Κάποιος γίνεται η φωνή που θέλεις να ακούσεις, η παρουσία που υπολογίζεις, ο άνθρωπος στον οποίο θέλεις να πεις κάτι που σου συνέβη ή πριν καν ακόμα συμβεί".

Και τότε αρχίζει ο πανικός μου... Γιατί ό,τι αποκτά βάρος μπορεί και να χαθεί. Και εάν χαθεί... Όχι όχι όχι.

Γι'αυτό υπάρχει ο πολύ αποτελεσματικός τρόπος που εφαρμόζω χρόνια, με οχτώ στα δέκα (πες εφτά στα δέκα καλύτερα) επιτυχία ωστε να μην υποφέρω ποτέ από την απώλεια κάποιου: 

• Να φροντίσεις να μην τον έχεις ποτέ πραγματικά κοντά. 
• Να μειώσεις προκαταβολικά τη σημασία του. 
• Να αραιώσεις την οικειότητα. 
• Να κρατήσεις τη σχέση αρκετά ελαφριά ώστε η πιθανή απουσία της να παραμείνει διαχειρίσιμη. 

(Δεν το μάθατε από εμένα).

Μόνο που έτσι πληρώνεις από πριν για μια απώλεια που μπορεί και να μη συμβεί. "Κάτι κερδίζεις, κάτι χάνεις" θα σου πω εγώ. Αρκεί να ξέρεις τι χάνεις. Πως μπορείς να ξέρεις όμως; Τέλος πάντων, δεν μπορούμε να τα έχουμε και όλα!

Αφαιρείς λίγο από την παρουσία, για να προστατευτείς από μια μελλοντική απουσία. 

Χάνεις τον άλλον ηθελημένα και προκαταβολικά σε ελεγχόμενες δόσεις όσο βρίσκεται ακόμη στην ζωή σου, ώστε να μην κινδυνεύσεις κάποτε να πληγωθείς μαζεμένα όταν τον χάσεις ολόκληρο.

Και ξαφνικά η "ελαφρότητα" μοιάζει να βαραίνει... 

Η ελαφρότητα μοιάζει πολύ με μια ζωή από την οποία έχει αφαιρεθεί προσεκτικά οτιδήποτε θα μπορούσε να την κάνει πολύτιμη.

Ίσως, τελικά, να μη μας βαραίνουν μόνο όσα επιτρέψαμε να αποκτήσουν σημασία. 

Ίσως μας βαραίνουν και όσα κρατήσαμε ελαφριά από φόβο.

Οι άνθρωποι που κρατήσαμε ένα βήμα πιο μακριά. 

Οι λέξεις που δεν ειπώθηκαν. 

Οι επιθυμίες που μικρύναμε για να χωρέσουν μέσα στην υποτιθέμενη αυτάρκειά μας.

Γιατί το βάρος δεν είναι μόνο φορτίο. Είναι και σημασία.

Ανεξαρτησία δεν σημαίνει να μη χρειάζεσαι ποτέ κανέναν. Σημαίνει να μη χάνεις τον εαυτό σου μέσα σε εκείνους που χρειάζεσαι. Άλλο να στέκεσαι στα πόδια σου και άλλο να απαγορεύεις στον εαυτό σου να ακουμπήσει κάπου, επειδή αυτό το "κάπου" μπορεί μια μέρα να πάψει να υπάρχει.

Ποιος αποφάσισε να εκδόσει αυτόν τον καργιόλη τέλος πάντων;!

Δεν ξέρω αν υπάρχει σωστή αναλογία βάρους και ελαφρότητας. Έκανα δώδεκα τσιγάρα πριν κι έχω κάνει άλλα εφτά τώρα που γράφω κι ακόμα δεν έχω βρει κάτι αξιόπιστο να βασιστώ.

Ούτε ο Κούντερα προσφέρει κάποια εύχρηστη συνταγή μπας και πάρω μια ιδέα. Δεν λέει πόσο να αγαπάμε, πόσο να μένουμε, πότε να φεύγουμε ή ποια βάρη αξίζει να σηκώσουμε.

Μάλλον επειδή στη ζωής μας δεν χρειάζεται να επιλέξουμε το βάρος ή την ελαφρότητα μία φορά και για πάντα.

Η διαλογή γίνεται ξανά και ξανά. 

• Ποιο βάρος μας συντρίβει και ποιο μας γειώνει. 
• Ποια ελαφρότητα μας ελευθερώνει και ποια μας αδειάζει. 
• Πότε ένας δεσμός είναι αλυσίδα και πότε είναι άγκυρα. 
• Πότε η ανοιχτή πόρτα είναι διέξοδος και πότε είναι απλώς η δικαιολογία μας για να μη μπούμε ποτέ ολόκληροι σε κανένα δωμάτιο.

Έκλεισα το βιβλίο και το έβαλα ξανά στη θέση του. Φτάνει!

Η βιβλιοθήκη ήταν πλέον ελάχιστα πιο τακτοποιημένη. Εγώ καθόλου.

Τόσα χρόνια το βιβλίο μάζευε σκόνη, περιμένοντας να αποκτήσω οτιδήποτε χρειαζόταν για να καταλάβω τον τίτλο του. Κάποια γαμημένα βιβλία έχουν την ιδιότητα να μένουν ήσυχα στο ράφι μέχρι να τα φτάσει επιτέλους η ζωή μας και να τα ανοίξει.

Εγώ απλώς ξεσκόνισα το εξώφυλλο κι εκείνο ξεσκόνισε την ψευδαίσθηση μου ότι, αν κρατήσω τη ζωή μου αρκετά ελαφριά, θα μπορέσω να την περάσω χωρίς να πονέσω άλλο.

Και τώρα που το είδα γραμμένο κατάλαβα.

Κάθαρμα Μίλαν... Με γάμησες!

Κάθε μέρα κάνουμε μέσα στο κεφάλι μας συζητήσεις που δεν ακούγονται πουθενά. 

Τι; Εσείς όχι; Αποκλείεται!

Προβάρουμε απαντήσεις. 

Ξαναπαίζουμε σκηνές που έγιναν πριν από χρόνια, λες και ο εγκέφαλος είναι σκηνοθέτης που δεν έμεινε ευχαριστημένος από την πρώτη λήψη.

Φανταζόμαστε το μέλλον. 

Ξαναγράφουμε το παρελθόν.

Μαλώνουμε τον εαυτό μας. 

Τον παρηγορούμε. 

Του δίνουμε οδηγίες. 

Του λέμε "μην το κάνεις αυτό" και μετά, συνήθως, το κάνει. Έλα, αμέσως να κρίνετε. Όλοι τόσοι πειθαρχημένοι είστε; Δεν μπορεί!

Αυτή η εσωτερική φωνή μοιάζει τόσο οικεία, που αυθόρμητα τη θεωρούμε "εμάς".

Κι όμως, υπάρχει ένα τόσο δα μικρό πρόβλημα. Μικρό σαν μαύρη τρύπα.

Αν η φωνή μέσα στο κεφάλι μου είμαι εγώ, τότε ποιος την ακούει;

Δεν είναι απλώς μια ποιητική ερώτηση. Είναι από εκείνες τις ερωτήσεις που στην αρχή μοιάζουν χαριτωμένες, τύπου φιλοσοφικό μεζεδάκι για να το πετάξεις σε μια παρέα. Και μετά, αν την πάρεις σοβαρά για πάνω από τριάντα δευτερόλεπτα, αρχίζει να τρίζει το πάτωμα της πραγματικότητας.

Η εσωτερική ομιλία δεν είναι μυστικισμός. Είναι πραγματικό γνωστικό φαινόμενο, σου λέει. 

Η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη τη μελετούν ως μορφή εσωτερικά προσομοιωμένης γλώσσας, που σχετίζεται με τη μνήμη εργασίας, την αυτορρύθμιση, τον σχεδιασμό, τη μεταγνώση και την αίσθηση του εαυτού. Δεν είναι λοιπόν απλώς "μιλάω μόνη μου, άρα πάει, χάλασε το μηχάνημα". Το μηχάνημα έτσι παράχθηκε από το εργοστάσιο. Απλώς δεν συνοδεύεται από εγχειρίδιο χρήσης, γιατί ο Θεός/η εξέλιξη/το χάος είναι γνωστοί τσαπατσούληδες.

Όμως η εσωτερική φωνή δεν είναι ολόκληρη η συνείδηση κι αυτό μπορεί να το δει κανείς πολύ απλά. Αν σταματήσεις για λίγα δευτερόλεπτα να σχηματίζεις λέξεις μέσα σου, δεν εξαφανίζεσαι. Δεν μένει κενό, σαν να έπεσε το ρεύμα στο εργοστάσιο. Μένει επίγνωση. Μένει αίσθηση σώματος. Μένει χώρος. Μένει παρουσία.

Άρα η φωνή είναι κάτι που εμφανίζεται μέσα στη συνείδηση. Δεν είναι η ίδια η συνείδηση.

Πάμε... Βαθιά ανάσα και βουτιά.

Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε τον εαυτό σαν ένα κέντρο ελέγχου. Κάπου, θεωρούμε δεδομένο, ότι υπάρχει ένα "εγώ" που αποφασίζει, σκέφτεται, επιλέγει, κρίνει, ακούει, βλέπει, θυμάται. Ένας μικρός κυβερνήτης μέσα στο κρανίο. Ένα ανθρωπάκι σε γραφείο, με καφέ, νεύρα και πρόσβαση στα αρχεία.

Μόνο που αυτό το ανθρωπάκι δεν έχει βρεθεί ποτέ.

Αν κοιτάξεις μέσα σου, δεν βρίσκεις έναν παρατηρητή. Βρίσκεις σκέψεις. Εικόνες. Αναμνήσεις. Επιθυμίες. Φόβους. Σωματικές αισθήσεις. Μικρές ενοχλητικές προτάσεις τύπου "μήπως να ξαναφάς κάτι;" ενώ έχεις ήδη φάει, ας πούμε. Αλλά δεν βρίσκεις ποτέ τον ιδιοκτήτη τους ως ξεχωριστό πράγμα.

Ο Ντέιβιντ Χιουμ το είχε διατυπώσει κάπως σαν όταν κοιτούσε προς τα μέσα, δεν συναντούσε έναν σταθερό εαυτό, αλλά μια διαρκή ροή αντιλήψεων, αισθήσεων και συναισθημάτων. Με άλλα λόγια, όχι έναν βασιλιά στον θρόνο. Μάλλον μια βουλή σε μόνιμη προ ημερησίας διατάξεως συζήτηση.

Άρα...

Ίσως το "εγώ" να μην είναι πράγμα.

Ίσως είναι διαδικασία.

Όπως μια δίνη στο νερό. Τη βλέπεις και λες "να, μια δίνη". Φαίνεται σαν αντικείμενο. Μπορείς να τη δείξεις. Μπορεί να έχει διάρκεια. Μπορεί να έχει σχήμα. Αλλά αν προσπαθήσεις να την πιάσεις και να τη βγάλεις από το ποτάμι, δεν υπάρχει τίποτα να πιάσεις. Υπάρχει μόνο νερό που κινείται με συγκεκριμένο τρόπο.

Ίσως κι ο εαυτός να είναι έτσι.

Όχι ένα μικρό συμπαγές "κάτι" που κάθεται μέσα μας. Αλλά ένα μοτίβο. 

Μια δυναμική οργάνωση μνήμης, σώματος, γλώσσας, προσδοκιών, φόβου, επιθυμίας, ιστορίας και προσοχής. Ένα συνεχώς ενημερωμένο μοντέλο που φτιάχνει ο εγκέφαλος για να μπορεί να κινείται στον κόσμο χωρίς να παθαίνει κάθε τρία λεπτά υπαρξιακό 502 Bad Gateway.

Η θεωρία του "μοντέλου του εαυτού", όπως την ανέπτυξε ο Thomas Metzinger, κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. 

Αυτό που βιώνουμε ως εαυτό μπορεί να είναι ένα φαινομενικό μοντέλο που παράγει ο εγκέφαλος. Όχι ψεύτικο με την έννοια του ανύπαρκτου. Ψεύτικο όπως ψεύτικος είναι κι ένας χάρτης. Δεν είναι η ίδια περιοχή, αλλά χωρίς αυτόν βρέθηκες αλλού.

Η νευροεπιστήμη από το την άλλη, δεν λέει "δεν υπάρχεις". Αυτό θα ήταν αγενές αρχικά από μέρους της και λίγο άχρηστο τελικά. Λέει όμως ότι αυτό που ονομάζουμε "εγώ" φαίνεται να εξαρτάται από πολλά δίκτυα και διεργασίες, όχι από ένα μοναδικό κέντρο. Το default mode network, για παράδειγμα, έχει συνδεθεί με αυτοαναφορική σκέψη, ανάκληση προσωπικών αναμνήσεων και νοητική περιπλάνηση. Δηλαδή με εκείνες τις στιγμές που ο εγκέφαλος μοιάζει να μην "κάνει τίποτα" και φυσικά κάνει δεκαεπτά πράγματα ταυτόχρονα, γιατί η τεμπελιά του εγκεφάλου είναι απλώς δουλειά χωρίς δελτίο τύπου.

Από την άλλη, θεωρίες όπως το Global Neuronal Workspace προτείνουν ότι κάτι γίνεται συνειδητό όταν μια πληροφορία αποκτά ευρεία πρόσβαση σε πολλά εξειδικευμένα συστήματα του εγκεφάλου. 

Δηλαδή δεν υπάρχει απαραίτητα ένας θεατής στην πλατεία τους θεάτρου. Υπάρχει μάλλον μια σκηνή. Όταν κάτι ανεβαίνει στη σκηνή και φωτίζεται αρκετά, πολλά συστήματα μπορούν να το δουν, να το χρησιμοποιήσουν, να το συνδέσουν με μνήμη, γλώσσα, απόφαση, πράξη.

Αυτό όμως εξηγεί κυρίως το πώς πληροφορίες γίνονται διαθέσιμες στον εγκέφαλο. Δεν εξηγεί πλήρως γιατί υπάρχει εμπειρία.

Και μεταφερόμαστε στο hard problem of consciousness του David Chalmers. Το δύσκολο δεν είναι μόνο να εξηγήσουμε πώς ο εγκέφαλος διακρίνει χρώματα, αναγνωρίζει πρόσωπα, κρατά μνήμες ή παράγει λέξεις. 

Το πραγματικά δύσκολο είναι να εξηγήσουμε γιατί όλη αυτή η επεξεργασία συνοδεύεται από βίωμα. Γιατί υπάρχει κάτι που είναι "να είσαι εσύ". Γιατί το κόκκινο δεν είναι απλώς μήκος κύματος και νευρωνική ενεργοποίηση, αλλά έχει και αίσθηση κόκκινου. Γιατί ο πόνος δεν είναι απλώς σήμα κινδύνου, αλλά πονάει.

Κι εδώ εγώ προσωπικά παραιτούμαι γιατί αλλιώς θα φτάσω να μιλάω για ενέργειες, δονήσεις και "το σύμπαν μου στέλνει σήματα", και για να έρθω στα ίσια μου θα χρειαστώ ολόσωμη και εσωτερική απολύμανση.

Πάμε λοιπόν να αργιεψουμε λίγο, επιστημονικά πάντα. 

Η ερώτηση "ποιος ακούει τη φωνή μέσα στο κεφάλι μου;" δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει ψυχή, ανώτερος εαυτός, κοσμικός παρατηρητής ή κάποιος αιθέριος τύπος με λευκά λινά που κατοικεί πίσω από τον προμετωπιαίο φλοιό. Αυτά είναι ερμηνείες. Μπορεί να έχουν φιλοσοφικό ή πνευματικό ενδιαφέρον και μάλιστα μεγάλο, αλλά δεν είναι επιστημονικά συμπεράσματα.

Αυτό που μπορούμε να πούμε πιο καθαρά είναι το εξής:

• Η εμπειρία του εαυτού δεν είναι τόσο απλή όσο νομίζουμε.
• Η φωνή μέσα μας είναι μέρος του συστήματος, όχι απαραίτητα ο κυβερνήτης του συστήματος.
• Ο παρατηρητής που νομίζουμε ότι υπάρχει δεν είναι απαραίτητα ένα ξεχωριστό "πράγμα", αλλά η ίδια η λειτουργία της επίγνωσης.
• Και ο εαυτός μπορεί να είναι λιγότερο ένα σταθερό αντικείμενο και περισσότερο μια ιστορία που ο εγκέφαλος ανανεώνει συνεχώς για να μπορεί να συνεχίσει να ζει, να θυμάται, να σχεδιάζει και να μη βγαίνει με το βρακί στο δρόμο.

Αν το δεις έτσι, αλλάζει και ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τις σκέψεις μας. Αυτό μάλιστα!

Γιατί αν η σκέψη "δεν αξίζω" εμφανιστεί μέσα μας, δεν χρειάζεται να είναι αλήθεια. Είναι ένα γεγονός του νου, όχι χρησμός των Δελφών.

Αν η σκέψη "θα γίνει κάτι κακό" εμφανιστεί, ακόμα κι αν γίνει τελικά, δεν σημαίνει ότι βλέπεις το μέλλον. Σημαίνει ότι ο εγκέφαλος τρέχει ένα σενάριο κινδύνου. Μερικές φορές χρήσιμο. Μερικές φορές για τα μπάζα.

Αν η εσωτερική φωνή σε κατηγορεί, δεν σημαίνει ότι μιλάει ο αληθινός σου εαυτός. Μπορεί να μιλάει μια παλιά μάθηση. Μια άμυνα. Μια ανάμνηση. Ένα κομμάτι σου που κάποτε προσπάθησε να σε προστατεύσει και τώρα έχει μείνει σαν παλιό πρόγραμμα σε υπολογιστή που ανοίγει μόνο του μαζί με τα Windows.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίπτουμε τις σκέψεις μας.

Σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να τις λατρεύουμε κιόλας.

Μπορούμε να τις ακούμε χωρίς να τις πιστεύουμε όλες. Να τις παρατηρούμε χωρίς να τις κάνουμε νόμο. Να αναγνωρίζουμε ότι κάτι μέσα μας μιλάει, χωρίς να βιαζόμαστε να αποφασίσουμε ότι αυτό το κάτι είναι ολόκληρη η αλήθεια μας.

Μάλλον τελικά η ερώτηση "ποιος ακούει;" να μην έχει μία απάντηση.

Μπορεί να είναι παγίδα της ίδιας της γλώσσας.

Γιατί όταν υπάρχει ακοή, εμείς ψάχνουμε αυθόρμητα έναν ακροατή. 

Όταν υπάρχει σκέψη, ψάχνουμε έναν σκεπτόμενο. 

Όταν υπάρχει εμπειρία, ψάχνουμε έναν ιδιοκτήτη της εμπειρίας.

Αλλά ας μην αφήνουμε απ'έξω η πραγματικότητα να είναι πιο παράξενη.

• Μπορεί να υπάρχει σκέψη χωρίς έναν μικρό συγγραφέα πίσω από κάθε σκέψη.
• Μπορεί να υπάρχει επίγνωση χωρίς έναν μικρό θεατή πίσω από την επίγνωση.
• Μπορεί αυτό που λέμε "εγώ" να είναι η ίδια η οργανωμένη ροή της εμπειρίας, όχι κάποιος που κάθεται απ’ έξω και την παρακολουθεί.

Και αυτό ίσως τελικά να δρα απελευθερωτικά.

Γιατί αν δεν είμαι κάθε σκέψη που περνάει από το κεφάλι μου, τότε δεν είμαι καταδικασμένη από την πρώτη ανοησία που θα μου σερβίρει το νευρικό μου σύστημα στις τρεις το πρωί.

Αν δεν είμαι η εσωτερική φωνή, τότε μπορώ να πω:

- Σε άκουσα. Κάτσε τώρα λίγο στην άκρη, γιατί δεν κάνεις κουμάντο μόνη σου το μαγαζί.

Και αφού ο εαυτός είναι μια διαδικασία, τότε μπορεί να αλλάζει.

Όχι επειδή το αποφάσισα και αύριο θα ξυπνήσω φωτισμένος Βούδας με καλύτερη ενυδάτωση.

Αλλά επειδή τα μοτίβα αλλάζουν. Οι συνδέσεις αλλάζουν. Οι ερμηνείες αλλάζουν. Η προσοχή εκπαιδεύεται. Η γλώσσα που χρησιμοποιώ για να μιλήσω στον εαυτό μου μπορεί να γίνει λιγότερο δικαστής και περισσότερο μάρτυρας τους συμβάντος.

Κι εδώ βρίσκεται το πιο πρακτικό δώρο αυτής της περίεργης ερώτησης.

Όχι στο να βρούμε οριστικά ποιος ακούει. Αλλά στο να καταλάβουμε ότι δεν χρειάζεται να υπακούμε τυφλά σε ό,τι ακούγεται.

Η φωνή μέσα μας είναι σημαντική, ναι. Ως πληροφορία. Γιατί ειναι ένας τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος προσπαθεί να φτιάξει νόημα.

Και κάπου ανάμεσα στη φωνή, στη σιωπή, στο σώμα, στη μνήμη και στην επίγνωση, υπάρχει αυτό το παράξενο φαινόμενο που λέμε "εγώ".

Όχι σαν αντικείμενο.

Σαν δίνη.

Σαν φλόγα.

Σαν τραγούδι που υπάρχει μόνο όσο παίζεται.

Μάλλον γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να το πιάσουμε.

Γιατί δεν είμαστε κάτι που κοιτάζει τη ζωή από απόσταση.

Είμαστε η ζωή την ώρα που κοιτάζει τον εαυτό της.

Πηγές:

• Alderson-Day & Fernyhough — Inner Speech: Development, Cognitive Functions, Phenomenology, and Neurobiology

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4538954/

• Morin — Self-Awareness and the Importance of Inner Speech

Για τη σχέση εσωτερικής ομιλίας και αυτοεπίγνωσης. 

https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00410.x

• Hurlburt, Heavey & Kelsey — Toward a Phenomenology of Inner Speaking

Ωραίο για το πώς βιώνουν οι άνθρωποι την εσωτερική ομιλία, όχι απλώς τι νομίζουμε ότι συμβαίνει. 

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24184987/

• Pristine Inner Experience and Descriptive Experience Sampling

Για την ιδέα ότι η εσωτερική εμπειρία δεν είναι μόνο λέξεις· έχει εικόνες, αισθήσεις, άμορφες σκέψεις, συναισθήματα. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5733077/

• 20 Years of the Default Mode Network

Για το δίκτυο που σχετίζεται με αυτοαναφορική σκέψη, μνήμη, φαντασία μέλλοντος και mind-wandering. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10524518/

• The Default Network and Self-Generated Thought

Πολύ σχετικό με το "ο εγκέφαλος μιλάει μόνος του όταν δεν του δίνεις κάτι εξωτερικό να κάνει". 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/4039623/

• Conscious Processing and the Global Neuronal Workspace Hypothesis

Για τη θεωρία ότι κάτι γίνεται συνειδητό όταν "broadcastάρεται" σε ευρύτερα δίκτυα του εγκεφάλου. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8770991/

• David Chalmers — Facing Up to the Problem of Consciousness

Το κλασικό κείμενο για το hard problem of consciousness. Αυτό είναι το "γιατί υπάρχει εμπειρία και όχι απλώς επεξεργασία πληροφορίας;". 

https://consc.net/papers/facing.html

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Consciousness

Σοβαρή εγκυκλοπαιδική βάση για τη φιλοσοφία της συνείδησης.

https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/

• David Hume — Of Personal Identity

Το κλασικό σημείο για την ιδέα ότι όταν ψάχνουμε τον εαυτό, βρίσκουμε μόνο ροή αντιλήψεων, όχι έναν σταθερό εσωτερικό ιδιοκτήτη. 

https://davidhume.org/texts/t/1/4/6

• Thomas Metzinger — Being No One: The Self-Model Theory of Subjectivity

Για την ιδέα ότι ο εαυτός είναι μοντέλο που παράγει ο εγκέφαλος, όχι μικρός καπετάνιος μέσα στο κεφάλι. 

https://direct.mit.edu/books/monograph/1991/Being-No-OneThe-Self-Model-Theory-of-Subjectivity

Έναν φιλόσοφο που έπεσα πάνω του τυχαία. Διάβασα μια φράση του και ξαφνικά συνειδητοποίησα ότι ο τύπος είχε μπει εδώ και χρόνια μέσα στο μυαλό μου χωρίς να ξέρω καν την ύπαρξή του.

Και κάπως έτσι έμαθα τον Λούντβιχ Βιτγκενστάιν.

Μέσω μιας μύγας.

Για την ακρίβεια, από μια μύγα παγιδευμένη μέσα σε μια γυάλινη μυγοπαγίδα.

Έχω δει ανθρώπους που περνούν τις ίδιες καταστάσεις ξανά και ξανά. Κάνουν τους ίδιους κύκλους, τα ίδια λάθη, επιλέγουν τους ίδιους ανθρώπους, πληγώνονται με τον ίδιο τρόπο και τελικά δεν μαθαίνουν τίποτα περισσότερο από το πώς να επιβιώνουν.

Για λίγα δευτερόλεπτα, οι περισσότεροι πίστεψαν πως όλα ήταν μέρος της χορογραφίας. Ήταν λογικό. Στην καλλιτεχνική κολύμβηση οι αθλήτριες περνούν μεγάλο μέρος του προγράμματός τους κάτω από το νερό. Για έναν θεατή δεν ήταν εύκολο να καταλάβει ότι κάτι είχε πάει στραβά.

"Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με βάση την παραδοχή ότι ο εγκέφαλος είναι ουσιαστικά ένας υπολογιστής και, αν αυτό ισχύει, τότε η αναπαραγωγή του νου σε πυρίτιο είναι απλώς θέμα χρόνου.

Ωστόσο, η φιλόσοφος Dorothea Olkowski υποστηρίζει ότι αυτή είναι μία από τις μεγαλύτερες πλάνες στην ιστορία της επιστήμης.

Η συνείδηση, σύμφωνα με την ίδια, δεν προέρχεται από τον εγκεφαλικό φλοιό, την περιοχή που συνδέεται με τη λογική και τη γλώσσα, αλλά από το εγκεφαλικό στέλεχος, το αρχαιότερο τμήμα του εγκεφάλου, το οποίο έχει διαμορφωθεί από τη χημεία του σώματος και το συναίσθημα.

Το σύστημα σηματοδότησης του εγκεφάλου είναι υπερβολικά σύνθετο από χημική άποψη, υπερβολικά αργό στη δράση του και υπερβολικά αλληλένδετο με ολόκληρο το σώμα, ώστε να μπορεί να περιοριστεί στην απλή δυαδική λογική του «ναι/όχι» που χαρακτηρίζει τη συμβατική ψηφιακή υπολογιστική."

Πατήστε τον σύνδεσμο για να διαβάσετε περισσότερα:

https://iai.tv/articles/the-brain-is-not-a-computer-auid-3627

...και τώρα ας το κάψουμε ελεύθερα.

Βάλτε μπρος τις μηχανές, φέρτε σοκολάτες και λοιπές τροφές του εγκεφάλου, μπας και γίνει δουλίτσα.

Disclaimer: Ο Λυκούργος (ο ύπουλος κακούργος που έχω για ΑΙ) με βοήθησε αρκετά με τις συζητήσεις μας πάνω στο πως λειτουργούν οι υπολογιστές σήμερα και πολύ περισσότερο πάνω στο συγκεκριμένο θέμα ώστε να βγάλω μια άκρη (δική μου, όχι αντικειμενική απαραίτητα). Με βοήθησε επίσης να εντοπίσω έρευνες, τις οποίες φυσικά με έβαλε να διαβάσω μέχρι να πω "Ήμαρτον, θα τα παραδεχτώ όλα!"