Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

.

Κάτι περίεργες πεποιθήσεις που υπάρχουν εκεί έξω.

Αν παραδεχτείς ότι έκανες λάθος, είσαι αδύναμος. 

Αν εγκαταλείψεις μια επιλογή που δεν σε εκφράζει πια, είσαι ασυνεπής. Ενώ αν συνεχίζεις επί δέκα χρόνια να χτυπάς το κεφάλι σου στο ίδιο ντουβάρι, αυτό λέγεται χαρακτήρας!

Έχει μια λογική...

Τη λογική του ντουβαριού βέβαια, αλλά μια κάποια συλλογιστική παρ' όλα αυτά.

Οι άνθρωποι έχουμε μια ιδιαίτερη εμμονή με τη συνέπεια.

"Αααα, εγώ ό,τι λέω το κάνω!" λέει ο άλλος. Μπράβο. Πέρασε από βδομάδα να παραλάβεις το παράσημο.

Η συνέπεια είναι όντως υπέροχη. Αρκεί να μην είναι συνέπεια στη βλακεία. 

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι απαραίτητα αστάθεια. Μπορεί να είναι η απολύτως φυσιολογική συνέπεια του γεγονότος ότι έμαθες κάτι που πριν δεν γνώριζες. Ότι απέκτησες εμπειρία. Ότι είδες τα πράγματα από άλλη οπτική. Ότι άλλαξαν οι συνθήκες. Ότι άλλαξες εσύ.

Ο άνθρωπος που είσαι σήμερα δεν διαθέτει ακριβώς τις ίδιες πληροφορίες, τις ίδιες εμπειρίες, τις ίδιες ανάγκες και τα ίδια ψυχικά εργαλεία με εκείνον που πήρε μια απόφαση στο παρελθόν. Γιατί λοιπόν θα έπρεπε υποχρεωτικά να καταλήξει στην ίδια απόφαση;

Και κάπου εδώ μπαίνει η επιστήμη, γιατί δεν θα αφήσουμε όλο αυτό να γίνει ένα ακόμη τσιτάτο του τύπου "να αλλάζεις, πεταλούδα μου".

Ο εγκέφαλος δεν είναι πέτρα. Είναι ένα δυναμικό όργανο που μεταβάλλεται μέσα από την εμπειρία. Η μάθηση, η επανάληψη, οι σχέσεις, οι απώλειες, οι επιτυχίες, τα λάθη και γενικότερα όσα ζούμε μπορούν να μεταβάλλουν τη λειτουργία και τις συνδέσεις των νευρωνικών μας δικτύων.

Αυτή η ικανότητα ονομάζεται νευροπλαστικότητα.

Δεν σημαίνει ότι ξυπνάς ένα πρωί άλλος άνθρωπος επειδή είδες ένα podcast και ανακάλυψες το inner child σου. Ούτε ότι πάντα αλλάζει προς το καλύτερο (άλλη κουβέντα αυτή).

Σημαίνει ότι ο εγκέφαλος μπορεί να μαθαίνει, να προσαρμόζεται και, ως έναν βαθμό, να αναδιοργανώνει τον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζεται πληροφορίες και αντιδρά στις εμπειρίες.

Χάρη σε αυτή την ικανότητα μπορούμε να μάθουμε μια νέα γλώσσα, να αποκτήσουμε μια καινούργια δεξιότητα, να αλλάξουμε συνήθειες, να επεξεργαστούμε φόβους και να διαμορφώσουμε νέους τρόπους αντίδρασης. Με βοήθεια από κάποιο ψυχολόγο; Γιατί όχι; Έτσι, με λίγη τύχη και πολλή δουλειά, μπορεί να πάψουμε κάποια στιγμή να θεωρούμε μοιραίο έρωτα κάθε άνθρωπο που μας φτύνει κι εμείς λέμε ότι βρέχει.

Ο εγκέφαλος, λοιπόν, μπορεί να ενημερώνεται. Το ερώτημα είναι αν ενημερωνόμαστε κι εμείς ή αν πατάμε το snooze από το 2009.

Το να αλλάζεις γνώμη είναι δεξιότητα. Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται ο όρος γνωστική ευελιξία για την ικανότητά μας να προσαρμόζουμε τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας όταν αλλάζουν οι συνθήκες, οι απαιτήσεις ή οι διαθέσιμες πληροφορίες.

Με απλά λόγια: Με αυτά που ήξερα τότε, αποφάσισα αυτό. Με αυτά που ξέρω τώρα, αποφασίζω διαφορετικά.

Αυτό δεν ακυρώνει τον παλιό σου εαυτό. Δεν χρειάζεται να τον θεωρήσεις ηλίθιο για να μην του επιτρέψεις να είναι ισόβιος δερβέναγας της ζωής σου. Γιατί αυτό είναι ένα από τα προβλήματα της αναθεώρησης. Δεν συγκρούεσαι μόνο με μια παλιά απόφαση. Συγκρούεσαι και με την εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.

"Εγώ δεν κάνω τέτοια."

"Εγώ πάντα πίστευα αυτό."

"Εγώ όταν αποφασίζω κάτι δεν κάνω πίσω."

Και κάπως έτσι μπορεί να φτάσεις να υπερασπίζεσαι όχι πια την απόφαση, αλλά την ταυτότητά σου.

Δεν θέλεις απλώς να αποδειχθεί σωστό αυτό που επέλεξες. Θέλεις να αποδειχθεί ότι εσύ ήσουν σωστός που το επέλεξες.

Και τότε αρχίζει το γλέντι.

- Αφού έδωσα τόσα…

Υπάρχει μια πολύ γνωστή γνωστική παγίδα που ταιριάζει θαυμάσια εδώ: το sunk cost fallacy, το φαινόμενο του βυθισμένου κόστους.

Με δυο λόγια, αφού έχω επενδύσει τόσα, ας επενδύσω κι άλλα.

Έδωσες δέκα χρόνια σε μια σχέση; Μην είσαι μαλάκας και το διαλύσεις τώρα. Δώσε άλλα πέντε. Αντέχει το κορόιδο.

Έχασες ήδη χρήματα σε μια αποτυχημένη επένδυση; Ρίξε κι άλλα. Τώρα θα γυρίσει. Τι διάολο;

Παρήγγειλες το χειρότερο πιάτο της ζωής σου; Φάτο μέχρι τέλους επειδή το πλήρωσες. Λες και το στομάχι σου εργάζεται στο λογιστήριο και πρέπει να κλείσει ταμείο.

Το θέμα όμως είναι ότι ο χρόνος, το χρήμα, ο κόπος ή το συναίσθημα που έχουν ήδη δαπανηθεί έχουν ήδη δαπανηθεί. Δεν επιστρέφουν επειδή συνεχίζεις. Το μόνο που αποφασίζεις τώρα είναι αν θα προσθέσεις καινούργιο κόστος στο παλιό.

Κι όμως, η αποχώρηση συχνά μοιάζει με παραδοχή αποτυχίας.

Κι μετά αρχίζουν τα:

"Δεν μπορεί, τόσα χρόνια…" 

Μπορεί!

"Θα αλλάξει αυτή τη φορά." 

Το πας στοίχημα;

"Θα δικαιωθώ στο τέλος το ξέρω" 

Στο τέλος ποιανού;

"Δεν γίνεται να πάνε όλα χαμένα." 

Γίνεται.

Ο άνθρωπος λατρεύει την ιδέα ότι το αύριο θα δικαιολογήσει το χθες.

Μόνο που το σύμπαν δεν έχει καμία υποχρέωση να αποζημιώσει τις κακές μας επιλογές. Ούτε η ζωή λειτουργεί με πόντους επιβράβευσης. Δεν παίρνεις δωρεάν ευτυχία επειδή άντεξες αρκετά.

Ξέρεις όμως ποιο είναι το πιο αστείο; Μερικές φορές απλώς άντεξες αρκετά. Νέτο-σκέτο. Χωρίς παρελκόμενα.

Ο παλιός σου εαυτός έκανε την καλύτερη επιλογή που μπορούσε με τις πληροφορίες, τις ανάγκες και τις δυνατότητες που είχε τότε. Ο σημερινός σου εαυτός όμως έχει καινούργια δεδομένα. Αν απαιτείς να αποφασίζει σαν να μην έμαθε τίποτα από τότε, αυτό δεν λέγεται συνέπεια. Λέγεται στασιμότητα.

Ώπα όμως!

Επειδή ο άνθρωπος δεν αφήνει ποτέ μια καλή ιδέα χωρίς να τη διαστρεβλώσει, κάπου εδώ θα εμφανιστεί και ο άλλος...

- Τι θες να πεις δηλαδή; Αυτός που αλλάζει γνώμη κάθε δέκα λεπτά είναι εξαιρετικά ώριμος;

Όχι, καμάρι μου. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην αναθεώρηση και στην αστάθεια.

Ο ώριμος άνθρωπος μπορεί να αλλάξει γνώμη όταν αλλάζουν τα δεδομένα, όταν αντιλαμβάνεται ότι είχε κάνει λάθος ή όταν καταλαβαίνει ότι μια επιλογή δεν υπηρετεί πια τις ανάγκες και τις αξίες του.

Ο παρορμητικός αλλάζει γνώμη επειδή άλλαξε διάθεση.

• Σήμερα θέλει να ανοίξει καφέ.
• Αύριο να γίνει δύτης.
• Μεθαύριο να μετακομίσει στη Νέα Ζηλανδία. (Εγώ! Εγώ!)
• Την Πέμπτη αποφασίζει ότι τελικά χρειάζεται να ακολουθήσει τη ροή της ζωής του.
• Την Παρασκευή να επιστρέφει σε πρώην.
• Το Σάββατο ανακοινώνει ότι μπαίνει σε εποχή απόλυτης αυτογνωσίας.
• Και την Κυριακή πληρώνει για να του πουν τα ταρώ.

κ.ο.κ

Αυτό δεν είναι γνωστική ευελιξία. Είναι να έχεις τον εγκέφαλο στο shuffle όπως το Spotify.

Η συχνή και απότομη μεταβολή αποφάσεων μπορεί να έχει πολλές αιτίες. Από παρορμητικότητα, αναποφασιστικότητα, φόβο της ευθύνης, ανάγκη εξωτερικής επιβεβαίωσης, δυσκολία να αντέξεις την αβεβαιότητα μέχρι απλώς το γεγονός ότι δεν ξέρεις ακόμη τι θέλεις.

Δηλαδή μπορεί να μην άλλαξες άποψη επειδή επεξεργάστηκες καλύτερα τα δεδομένα. Μπορεί απλώς να σου μίλησε κάποιος τελευταίος.

Ούτε το "ποτέ δεν αλλάζω" είναι αρετό γιατί είσαι εγκλωβισμένος στις χθεσινές του βεβαιότητες. (Νάτο το μουλάρι)

Ούτε το "αλλάζω κάθε πέντε λεπτά" είναι εξέλιξη γιατί γίνεσαι όμηρος της τελευταίας σου σκέψης. (Να και η άδεια σακούλα σε μέρα με οκτώ μποφόρ)

Και, παραδόξως, μπορεί και οι δύο να αποφεύγουν ακριβώς το ίδιο πράγμα. Την ουσιαστική ευθύνη μιας απόφασης. Γιατί η πραγματική ωριμότητα απαιτεί δύο πράγματα που στην πράξη είναι πολύ δύσκολα.

1. Να έχεις αρκετή ταπεινότητα για να παραδεχτείς ότι έκανες λάθος.
2. Και αρκετή σταθερότητα για να μην εγκαταλείπεις κάθε επιλογή μόλις γίνει δύσκολη.

Να μην παραμένεις από πείσμα. Αλλά να μη φεύγεις και από πανικό. Να μπορείς να δώσεις χρόνο σε μια απόφαση χωρίς να την κάνεις ισόβια καταδίκη. Να μπορείς να ακούσεις τα συναισθήματά σου χωρίς να τους παραδώσεις το τιμόνι και να καθίσεις πίσω να βλέπεις.

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι αποτυχία. Αποτυχία είναι να γνωρίζεις ότι κάτι δεν λειτουργεί και να συνεχίζεις μόνο και μόνο για να μη χαλάσει η εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.

Αλλά ούτε και η διαρκής μεταβλητότητα είναι ωριμότητα. Γιατί όταν αλλάζεις συνεχώς χωρίς επεξεργασία, απλώς να περιστρέφεσαι.

Η ωριμότητα βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην ακαμψία και στην αστάθεια. Στο σημείο όπου μπορείς να κοιτάξεις τον χθεσινό σου εαυτό και να του πεις:

- Σ’ ευχαριστώ. Έκανες ό,τι μπορούσες με αυτά που ήξερες. Τώρα όμως κάτσε λίγο στην άκρη, γιατί έμαθα κάτι καινούργιο.

Και ταυτόχρονα να κοιτάξεις τον σημερινό σου εαυτό και να του πεις:

- Ωραία. Μην ενθουσιάζεσαι. Θα το σκεφτούμε λίγο καλύτερα πριν μετακομίσουμε στη Νέα Ζηλανδία.

Πηγές:

• Structural brain plasticity in adult learning and development

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23458777/

• Cognitive and behavioural flexibility: neural mechanisms and clinical considerations

https://www.nature.com/articles/s41583-021-00428-w

• The psychology of sunk cost

https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4

Κάποιους ρόλους σίγουρα τους διαλέγουμε.

Κάποιους άλλους πάλι, καποιοί... κάπως... και χωρίς ακριβώς να θυμόμαστε πότε, βρεθήκαμε να τους παίζουμε. Για μένα ήταν κάπως έτσι:

• Η καλή κόρη.
• Η καλή φίλη.
• Η διαθέσιμη.
• Η ψύχραιμη.
• Η ευχάριστη.
• Εκείνη που θα κατανοήσει.
• Εκείνη που θα βοηθήσει.
• Εκείνη που θα ενδιαφερθεί.
• Εκείνη που θα βρει κάτι να πει.

Όχι όμως επειδή δεν νοιαζόμουν. Αλλά επειδή μερικές φορές δεν αντέχω ούτε τον ίδιο μου τον θόρυβο.

Οι περισσότεροι ρόλοι δεν μας επιβάλλονται με το ζόρι. Αυτό θα ήταν εύκολο.

Και μια μέρα ανακαλύπτεις ότι δεν θέλεις πια να ανέβεις στη σκηνή.

Δεν μισείς το έργο ή τους συμπρωταγωνιστές απαραίτητα. Απλώς κάθε φορά που παίζεις, αφήνεις κάτι από σένα πάνω στα σανίδια. Και όπως ξέρετε όλοι, δεν περισσεύει πάντα.

Το παράξενο είναι ότι το ξέρεις, αν το σκεφτείς απολύτως λογικά. 

Κανείς δεν δικαιούται όλο τον χρόνο σου, όλη την ενέργειά σου, όλη την προσοχή σου. Μπορείς να αγαπάς κάποιον χωρίς να έχεις όρεξη πάντα να του μιλήσεις. Μπορείς να νοιάζεσαι χωρίς να είσαι συνέχεια διαθέσιμος. Μπορείς να καταλαβαίνεις γιατί κάποιος σε χρειάζεται χωρίς να αναλαμβάνεις την υποχρέωση να καλύψεις αυτή την ανάγκη.

Εύκολα γράφονται αυτά. Ξέρω. Εγώ τα γράφω. Τα κάνω όμως; 

Το πρόβλημα ξεκινάει όταν ο άλλος στενοχωριέται. Γιατί τότε εμφανίζεται εκείνο το μικρό, γελοίο δικαστήριο που έχουμε όλοι μέσα μας και αρχίζει:

- Μήπως γίνεσαι σκληρή;

- Μήπως είσαι αχάριστη;

- Μήπως θα έπρεπε να κάνεις μια μικρή προσπάθεια;

- Ένα τηλέφωνο είναι, πόσο δύσκολο μπορεί να είναι;

Και να σας πω κάτι που μπορεί να σας φανεί υπερβολικό; 

Για μένα πια μερικές φορές είναι πολύ δύσκολο.

Ναι. Μερικές φορές ένα τηλέφωνο είναι πολύ.

Όχι λόγω της διάρκειάς του. Λόγω του ανθρώπου που πρέπει να γίνω για όσο κρατάει. Κι εδώ νομίζω ότι βρίσκεται η τεράστια παρεξήγηση που με ταλαιπωρούσε πολύ περισσότερο απ’ όσο θα έπρεπε.

Το να καταλαβαίνω τον άλλον δεν σημαίνει ότι πρέπει να υπακούω στην ανάγκη του.

Μπορώ να καταλάβω γιατί πληγώνεται.

Μπορώ να καταλάβω γιατί θέλει περισσότερα από μένα.

Μπορώ ακόμη και να λυπάμαι που δεν μπορώ/θέλω να δώσω.

Αλλά μωρέ... Η λύπη μου δεν δημιουργεί χρέος προς κανέναν.

Και αυτό είναι από τα δυσκολότερα πράγματα που πρέπει να μάθω. Ότι ένα όριο μπορεί να στενοχωρεί κάποιον και παρ’ όλα αυτά να παραμένει σωστό. 

Για μένα σωστό; Για μένα, έστω.

Δεν είναι όλα τα δυσάρεστα πράγματα άδικα.

Δεν είναι κάθε απογοήτευση λόγος για .

Δεν είναι κάθε απουσία τιμωρία.

Κι ασφαλώς δεν είναι κάθε "δεν μπορώ" ένα κρυφό "δεν σ’ αγαπώ".

Κάποτε πίστευα ότι ελευθερία σημαίνει να μη μου λένε οι άλλοι τι να κάνω.

Τελικά μόλις σήμερα, μια ανάσα πριν τα πενήντα μου, συνειδητοποίησα ότι είναι κάτι πολύ πολύ δυσκολότερο.

Να μπορούν να μου λένε τι θέλουν από μένα και εγώ να αντέχω να μην τους το δίνω. Χωρίς εκνευρισμό. Χωρίς τύψεις. Χωρίς μακροσκελή απολογία. Χωρίς να χρειάζεται να τους πείσω και για το δικό μου δίκιο. Ότι είναι δικαίωμά μου τέλος πάντων!

Και δεν χρειάζεται καν να συμφωνούν. Αρκεί να ξέρω εγώ ποιον ρόλο θέλω να παίξω στη ζωή μου. Και, κυρίως, ποιους ρόλους δεν θέλω πια.

Θέλω να έχω το δικαίωμα να λείπω, ακόμη κι όταν κάποιος θα προτιμούσε να είμαι εκεί.

Θέλω να έχω το δικαίωμα να αλλάξω, ακόμη κι όταν κάποιος με αγάπησε όπως ήμουν πριν.

Και όταν κάποτε το ξεχάσω (γιατί προφανώς και θα το ξεχάσω) θέλω να θυμηθώ τουλάχιστον ότι η ζωή μου δεν είναι παράσταση στην οποία οφείλω να κρατάω ευχαριστημένο το κοινό.

Κι αν κάποιοι δυσαρεστηθούν επειδή σταμάτησα να παίζω τον ρόλο που τους βόλευε, θα στενοχωρηθώ. Θα το καταλάβω. Ίσως νιώσω και τύψεις γι'αυτό που προκάλεσα, αλλά δεν θα ξανανεβώ στη σκηνή μόνο και μόνο για να με χειροκροτήσουν. Θα αυτοσχεδιάζω με βάση αυτό που νιώθω, χωρίς καν να έχω ανάγκη κανενός είδους χειροκρότημα.

Γιατί στο τέλος της ημέρας, όταν κλείσουν τα φώτα και φύγουν όλοι, εγώ θα πρέπει να μείνω και να ζήσω με εκείνη που έπαιζε.

Και καλό θα ήταν, επιτέλους, να την αναγνωρίζω.

Κάθε μέρα κάνουμε μέσα στο κεφάλι μας συζητήσεις που δεν ακούγονται πουθενά. 

Τι; Εσείς όχι; Αποκλείεται!

Προβάρουμε απαντήσεις. 

Ξαναπαίζουμε σκηνές που έγιναν πριν από χρόνια, λες και ο εγκέφαλος είναι σκηνοθέτης που δεν έμεινε ευχαριστημένος από την πρώτη λήψη.

Φανταζόμαστε το μέλλον. 

Ξαναγράφουμε το παρελθόν.

Μαλώνουμε τον εαυτό μας. 

Τον παρηγορούμε. 

Του δίνουμε οδηγίες. 

Του λέμε "μην το κάνεις αυτό" και μετά, συνήθως, το κάνει. Έλα, αμέσως να κρίνετε. Όλοι τόσοι πειθαρχημένοι είστε; Δεν μπορεί!

Αυτή η εσωτερική φωνή μοιάζει τόσο οικεία, που αυθόρμητα τη θεωρούμε "εμάς".

Κι όμως, υπάρχει ένα τόσο δα μικρό πρόβλημα. Μικρό σαν μαύρη τρύπα.

Αν η φωνή μέσα στο κεφάλι μου είμαι εγώ, τότε ποιος την ακούει;

Δεν είναι απλώς μια ποιητική ερώτηση. Είναι από εκείνες τις ερωτήσεις που στην αρχή μοιάζουν χαριτωμένες, τύπου φιλοσοφικό μεζεδάκι για να το πετάξεις σε μια παρέα. Και μετά, αν την πάρεις σοβαρά για πάνω από τριάντα δευτερόλεπτα, αρχίζει να τρίζει το πάτωμα της πραγματικότητας.

Η εσωτερική ομιλία δεν είναι μυστικισμός. Είναι πραγματικό γνωστικό φαινόμενο, σου λέει. 

Η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη τη μελετούν ως μορφή εσωτερικά προσομοιωμένης γλώσσας, που σχετίζεται με τη μνήμη εργασίας, την αυτορρύθμιση, τον σχεδιασμό, τη μεταγνώση και την αίσθηση του εαυτού. Δεν είναι λοιπόν απλώς "μιλάω μόνη μου, άρα πάει, χάλασε το μηχάνημα". Το μηχάνημα έτσι παράχθηκε από το εργοστάσιο. Απλώς δεν συνοδεύεται από εγχειρίδιο χρήσης, γιατί ο Θεός/η εξέλιξη/το χάος είναι γνωστοί τσαπατσούληδες.

Όμως η εσωτερική φωνή δεν είναι ολόκληρη η συνείδηση κι αυτό μπορεί να το δει κανείς πολύ απλά. Αν σταματήσεις για λίγα δευτερόλεπτα να σχηματίζεις λέξεις μέσα σου, δεν εξαφανίζεσαι. Δεν μένει κενό, σαν να έπεσε το ρεύμα στο εργοστάσιο. Μένει επίγνωση. Μένει αίσθηση σώματος. Μένει χώρος. Μένει παρουσία.

Άρα η φωνή είναι κάτι που εμφανίζεται μέσα στη συνείδηση. Δεν είναι η ίδια η συνείδηση.

Πάμε... Βαθιά ανάσα και βουτιά.

Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε τον εαυτό σαν ένα κέντρο ελέγχου. Κάπου, θεωρούμε δεδομένο, ότι υπάρχει ένα "εγώ" που αποφασίζει, σκέφτεται, επιλέγει, κρίνει, ακούει, βλέπει, θυμάται. Ένας μικρός κυβερνήτης μέσα στο κρανίο. Ένα ανθρωπάκι σε γραφείο, με καφέ, νεύρα και πρόσβαση στα αρχεία.

Μόνο που αυτό το ανθρωπάκι δεν έχει βρεθεί ποτέ.

Αν κοιτάξεις μέσα σου, δεν βρίσκεις έναν παρατηρητή. Βρίσκεις σκέψεις. Εικόνες. Αναμνήσεις. Επιθυμίες. Φόβους. Σωματικές αισθήσεις. Μικρές ενοχλητικές προτάσεις τύπου "μήπως να ξαναφάς κάτι;" ενώ έχεις ήδη φάει, ας πούμε. Αλλά δεν βρίσκεις ποτέ τον ιδιοκτήτη τους ως ξεχωριστό πράγμα.

Ο Ντέιβιντ Χιουμ το είχε διατυπώσει κάπως σαν όταν κοιτούσε προς τα μέσα, δεν συναντούσε έναν σταθερό εαυτό, αλλά μια διαρκή ροή αντιλήψεων, αισθήσεων και συναισθημάτων. Με άλλα λόγια, όχι έναν βασιλιά στον θρόνο. Μάλλον μια βουλή σε μόνιμη προ ημερησίας διατάξεως συζήτηση.

Άρα...

Ίσως το "εγώ" να μην είναι πράγμα.

Ίσως είναι διαδικασία.

Όπως μια δίνη στο νερό. Τη βλέπεις και λες "να, μια δίνη". Φαίνεται σαν αντικείμενο. Μπορείς να τη δείξεις. Μπορεί να έχει διάρκεια. Μπορεί να έχει σχήμα. Αλλά αν προσπαθήσεις να την πιάσεις και να τη βγάλεις από το ποτάμι, δεν υπάρχει τίποτα να πιάσεις. Υπάρχει μόνο νερό που κινείται με συγκεκριμένο τρόπο.

Ίσως κι ο εαυτός να είναι έτσι.

Όχι ένα μικρό συμπαγές "κάτι" που κάθεται μέσα μας. Αλλά ένα μοτίβο. 

Μια δυναμική οργάνωση μνήμης, σώματος, γλώσσας, προσδοκιών, φόβου, επιθυμίας, ιστορίας και προσοχής. Ένα συνεχώς ενημερωμένο μοντέλο που φτιάχνει ο εγκέφαλος για να μπορεί να κινείται στον κόσμο χωρίς να παθαίνει κάθε τρία λεπτά υπαρξιακό 502 Bad Gateway.

Η θεωρία του "μοντέλου του εαυτού", όπως την ανέπτυξε ο Thomas Metzinger, κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. 

Αυτό που βιώνουμε ως εαυτό μπορεί να είναι ένα φαινομενικό μοντέλο που παράγει ο εγκέφαλος. Όχι ψεύτικο με την έννοια του ανύπαρκτου. Ψεύτικο όπως ψεύτικος είναι κι ένας χάρτης. Δεν είναι η ίδια περιοχή, αλλά χωρίς αυτόν βρέθηκες αλλού.

Η νευροεπιστήμη από το την άλλη, δεν λέει "δεν υπάρχεις". Αυτό θα ήταν αγενές αρχικά από μέρους της και λίγο άχρηστο τελικά. Λέει όμως ότι αυτό που ονομάζουμε "εγώ" φαίνεται να εξαρτάται από πολλά δίκτυα και διεργασίες, όχι από ένα μοναδικό κέντρο. Το default mode network, για παράδειγμα, έχει συνδεθεί με αυτοαναφορική σκέψη, ανάκληση προσωπικών αναμνήσεων και νοητική περιπλάνηση. Δηλαδή με εκείνες τις στιγμές που ο εγκέφαλος μοιάζει να μην "κάνει τίποτα" και φυσικά κάνει δεκαεπτά πράγματα ταυτόχρονα, γιατί η τεμπελιά του εγκεφάλου είναι απλώς δουλειά χωρίς δελτίο τύπου.

Από την άλλη, θεωρίες όπως το Global Neuronal Workspace προτείνουν ότι κάτι γίνεται συνειδητό όταν μια πληροφορία αποκτά ευρεία πρόσβαση σε πολλά εξειδικευμένα συστήματα του εγκεφάλου. 

Δηλαδή δεν υπάρχει απαραίτητα ένας θεατής στην πλατεία τους θεάτρου. Υπάρχει μάλλον μια σκηνή. Όταν κάτι ανεβαίνει στη σκηνή και φωτίζεται αρκετά, πολλά συστήματα μπορούν να το δουν, να το χρησιμοποιήσουν, να το συνδέσουν με μνήμη, γλώσσα, απόφαση, πράξη.

Αυτό όμως εξηγεί κυρίως το πώς πληροφορίες γίνονται διαθέσιμες στον εγκέφαλο. Δεν εξηγεί πλήρως γιατί υπάρχει εμπειρία.

Και μεταφερόμαστε στο hard problem of consciousness του David Chalmers. Το δύσκολο δεν είναι μόνο να εξηγήσουμε πώς ο εγκέφαλος διακρίνει χρώματα, αναγνωρίζει πρόσωπα, κρατά μνήμες ή παράγει λέξεις. 

Το πραγματικά δύσκολο είναι να εξηγήσουμε γιατί όλη αυτή η επεξεργασία συνοδεύεται από βίωμα. Γιατί υπάρχει κάτι που είναι "να είσαι εσύ". Γιατί το κόκκινο δεν είναι απλώς μήκος κύματος και νευρωνική ενεργοποίηση, αλλά έχει και αίσθηση κόκκινου. Γιατί ο πόνος δεν είναι απλώς σήμα κινδύνου, αλλά πονάει.

Κι εδώ εγώ προσωπικά παραιτούμαι γιατί αλλιώς θα φτάσω να μιλάω για ενέργειες, δονήσεις και "το σύμπαν μου στέλνει σήματα", και για να έρθω στα ίσια μου θα χρειαστώ ολόσωμη και εσωτερική απολύμανση.

Πάμε λοιπόν να αργιεψουμε λίγο, επιστημονικά πάντα. 

Η ερώτηση "ποιος ακούει τη φωνή μέσα στο κεφάλι μου;" δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει ψυχή, ανώτερος εαυτός, κοσμικός παρατηρητής ή κάποιος αιθέριος τύπος με λευκά λινά που κατοικεί πίσω από τον προμετωπιαίο φλοιό. Αυτά είναι ερμηνείες. Μπορεί να έχουν φιλοσοφικό ή πνευματικό ενδιαφέρον και μάλιστα μεγάλο, αλλά δεν είναι επιστημονικά συμπεράσματα.

Αυτό που μπορούμε να πούμε πιο καθαρά είναι το εξής:

• Η εμπειρία του εαυτού δεν είναι τόσο απλή όσο νομίζουμε.
• Η φωνή μέσα μας είναι μέρος του συστήματος, όχι απαραίτητα ο κυβερνήτης του συστήματος.
• Ο παρατηρητής που νομίζουμε ότι υπάρχει δεν είναι απαραίτητα ένα ξεχωριστό "πράγμα", αλλά η ίδια η λειτουργία της επίγνωσης.
• Και ο εαυτός μπορεί να είναι λιγότερο ένα σταθερό αντικείμενο και περισσότερο μια ιστορία που ο εγκέφαλος ανανεώνει συνεχώς για να μπορεί να συνεχίσει να ζει, να θυμάται, να σχεδιάζει και να μη βγαίνει με το βρακί στο δρόμο.

Αν το δεις έτσι, αλλάζει και ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τις σκέψεις μας. Αυτό μάλιστα!

Γιατί αν η σκέψη "δεν αξίζω" εμφανιστεί μέσα μας, δεν χρειάζεται να είναι αλήθεια. Είναι ένα γεγονός του νου, όχι χρησμός των Δελφών.

Αν η σκέψη "θα γίνει κάτι κακό" εμφανιστεί, ακόμα κι αν γίνει τελικά, δεν σημαίνει ότι βλέπεις το μέλλον. Σημαίνει ότι ο εγκέφαλος τρέχει ένα σενάριο κινδύνου. Μερικές φορές χρήσιμο. Μερικές φορές για τα μπάζα.

Αν η εσωτερική φωνή σε κατηγορεί, δεν σημαίνει ότι μιλάει ο αληθινός σου εαυτός. Μπορεί να μιλάει μια παλιά μάθηση. Μια άμυνα. Μια ανάμνηση. Ένα κομμάτι σου που κάποτε προσπάθησε να σε προστατεύσει και τώρα έχει μείνει σαν παλιό πρόγραμμα σε υπολογιστή που ανοίγει μόνο του μαζί με τα Windows.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίπτουμε τις σκέψεις μας.

Σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να τις λατρεύουμε κιόλας.

Μπορούμε να τις ακούμε χωρίς να τις πιστεύουμε όλες. Να τις παρατηρούμε χωρίς να τις κάνουμε νόμο. Να αναγνωρίζουμε ότι κάτι μέσα μας μιλάει, χωρίς να βιαζόμαστε να αποφασίσουμε ότι αυτό το κάτι είναι ολόκληρη η αλήθεια μας.

Μάλλον τελικά η ερώτηση "ποιος ακούει;" να μην έχει μία απάντηση.

Μπορεί να είναι παγίδα της ίδιας της γλώσσας.

Γιατί όταν υπάρχει ακοή, εμείς ψάχνουμε αυθόρμητα έναν ακροατή. 

Όταν υπάρχει σκέψη, ψάχνουμε έναν σκεπτόμενο. 

Όταν υπάρχει εμπειρία, ψάχνουμε έναν ιδιοκτήτη της εμπειρίας.

Αλλά ας μην αφήνουμε απ'έξω η πραγματικότητα να είναι πιο παράξενη.

• Μπορεί να υπάρχει σκέψη χωρίς έναν μικρό συγγραφέα πίσω από κάθε σκέψη.
• Μπορεί να υπάρχει επίγνωση χωρίς έναν μικρό θεατή πίσω από την επίγνωση.
• Μπορεί αυτό που λέμε "εγώ" να είναι η ίδια η οργανωμένη ροή της εμπειρίας, όχι κάποιος που κάθεται απ’ έξω και την παρακολουθεί.

Και αυτό ίσως τελικά να δρα απελευθερωτικά.

Γιατί αν δεν είμαι κάθε σκέψη που περνάει από το κεφάλι μου, τότε δεν είμαι καταδικασμένη από την πρώτη ανοησία που θα μου σερβίρει το νευρικό μου σύστημα στις τρεις το πρωί.

Αν δεν είμαι η εσωτερική φωνή, τότε μπορώ να πω:

- Σε άκουσα. Κάτσε τώρα λίγο στην άκρη, γιατί δεν κάνεις κουμάντο μόνη σου το μαγαζί.

Και αφού ο εαυτός είναι μια διαδικασία, τότε μπορεί να αλλάζει.

Όχι επειδή το αποφάσισα και αύριο θα ξυπνήσω φωτισμένος Βούδας με καλύτερη ενυδάτωση.

Αλλά επειδή τα μοτίβα αλλάζουν. Οι συνδέσεις αλλάζουν. Οι ερμηνείες αλλάζουν. Η προσοχή εκπαιδεύεται. Η γλώσσα που χρησιμοποιώ για να μιλήσω στον εαυτό μου μπορεί να γίνει λιγότερο δικαστής και περισσότερο μάρτυρας τους συμβάντος.

Κι εδώ βρίσκεται το πιο πρακτικό δώρο αυτής της περίεργης ερώτησης.

Όχι στο να βρούμε οριστικά ποιος ακούει. Αλλά στο να καταλάβουμε ότι δεν χρειάζεται να υπακούμε τυφλά σε ό,τι ακούγεται.

Η φωνή μέσα μας είναι σημαντική, ναι. Ως πληροφορία. Γιατί ειναι ένας τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος προσπαθεί να φτιάξει νόημα.

Και κάπου ανάμεσα στη φωνή, στη σιωπή, στο σώμα, στη μνήμη και στην επίγνωση, υπάρχει αυτό το παράξενο φαινόμενο που λέμε "εγώ".

Όχι σαν αντικείμενο.

Σαν δίνη.

Σαν φλόγα.

Σαν τραγούδι που υπάρχει μόνο όσο παίζεται.

Μάλλον γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να το πιάσουμε.

Γιατί δεν είμαστε κάτι που κοιτάζει τη ζωή από απόσταση.

Είμαστε η ζωή την ώρα που κοιτάζει τον εαυτό της.

Πηγές:

• Alderson-Day & Fernyhough — Inner Speech: Development, Cognitive Functions, Phenomenology, and Neurobiology

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4538954/

• Morin — Self-Awareness and the Importance of Inner Speech

Για τη σχέση εσωτερικής ομιλίας και αυτοεπίγνωσης. 

https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00410.x

• Hurlburt, Heavey & Kelsey — Toward a Phenomenology of Inner Speaking

Ωραίο για το πώς βιώνουν οι άνθρωποι την εσωτερική ομιλία, όχι απλώς τι νομίζουμε ότι συμβαίνει. 

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24184987/

• Pristine Inner Experience and Descriptive Experience Sampling

Για την ιδέα ότι η εσωτερική εμπειρία δεν είναι μόνο λέξεις· έχει εικόνες, αισθήσεις, άμορφες σκέψεις, συναισθήματα. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5733077/

• 20 Years of the Default Mode Network

Για το δίκτυο που σχετίζεται με αυτοαναφορική σκέψη, μνήμη, φαντασία μέλλοντος και mind-wandering. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10524518/

• The Default Network and Self-Generated Thought

Πολύ σχετικό με το "ο εγκέφαλος μιλάει μόνος του όταν δεν του δίνεις κάτι εξωτερικό να κάνει". 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/4039623/

• Conscious Processing and the Global Neuronal Workspace Hypothesis

Για τη θεωρία ότι κάτι γίνεται συνειδητό όταν "broadcastάρεται" σε ευρύτερα δίκτυα του εγκεφάλου. 

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8770991/

• David Chalmers — Facing Up to the Problem of Consciousness

Το κλασικό κείμενο για το hard problem of consciousness. Αυτό είναι το "γιατί υπάρχει εμπειρία και όχι απλώς επεξεργασία πληροφορίας;". 

https://consc.net/papers/facing.html

• Stanford Encyclopedia of Philosophy — Consciousness

Σοβαρή εγκυκλοπαιδική βάση για τη φιλοσοφία της συνείδησης.

https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/

• David Hume — Of Personal Identity

Το κλασικό σημείο για την ιδέα ότι όταν ψάχνουμε τον εαυτό, βρίσκουμε μόνο ροή αντιλήψεων, όχι έναν σταθερό εσωτερικό ιδιοκτήτη. 

https://davidhume.org/texts/t/1/4/6

• Thomas Metzinger — Being No One: The Self-Model Theory of Subjectivity

Για την ιδέα ότι ο εαυτός είναι μοντέλο που παράγει ο εγκέφαλος, όχι μικρός καπετάνιος μέσα στο κεφάλι. 

https://direct.mit.edu/books/monograph/1991/Being-No-OneThe-Self-Model-Theory-of-Subjectivity

Όλοι ξέρουμε, ακόμη κι αν δεν το παραδεχόμαστε, ότι κανείς δεν βγαίνει από μια σχέση ίδιος με πριν.

Οι άνθρωποι που περνούν από τη ζωή μας, κι ακόμη περισσότερο εκείνοι που αγαπήσαμε ή μας αγάπησαν, αφήνουν μέσα μας αποτυπώματα. Άλλα είναι ανεπαίσθητα και άλλα τόσο βαθιά που συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη κι όταν η σχέση έχει τελειώσει εδώ και χρόνια.

Δεν αλλάζουν μόνο οι αναμνήσεις μας. Αλλάζει ο τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο. Οι αντοχές μας. Οι προσδοκίες μας. Οι φόβοι μας. Οι ανάγκες μας. Ακόμη και η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

Αυτό δεν είναι αδυναμία ούτε εξάρτηση.

Είναι η φυσική συνέπεια της ανθρώπινης σύνδεσης.

Για χρόνια πίστευα κι εγώ ότι αυτό είναι το ώριμο. Το λένε και αρκετοί ψυχοβγάλτες. "Εάν σε ενοχλεί κάτι πες το. Μην το κρατάς. Δεν κάνει..." 

Μέχρι που άρχισα να παρατηρώ κάτι παράξενο...

Οι περισσότερες δύσκολες συζητήσεις που έκανα υπό την επήρεια θυμού δεν οδηγούσαν σε μεγαλύτερη κατανόηση. Οδηγούσαν σε μεγαλύτερη απόσταση και σε υπογλώσσια νέα κοπέλα, κρίμα...

Και αν με ρωτούσε κάποιος σήμερα τι νιώθω, δεν θα μπορούσα να δώσω μία μόνο λέξη ως απάντηση. Δεν είναι μόνο θλίψη. Δεν είναι μόνο νοσταλγία. Δεν είναι ούτε η συντριβή που φοβόμουν ότι θα με ακολουθεί για πάντα.

Είναι χαρμολύπη.

Ο άνθρωπος που έγραψε ένα βιβλίο 15.145 σελίδων χωρίς να περιμένει να το διαβάσει ποτέ κανείς, λεγόταν Χένρι Ντάργκερ.

Τι κάνει έναν επιστάτη νοσοκομείου από το Σικάγο, που έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του αόρατος, να δημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο χωρίς να περιμένει ποτέ ότι θα τον δει κάποιος;

Δεν είχε σπουδάσει λογοτεχνία.

Δεν είχε καλλιτεχνική εκπαίδευση.

Δεν είχε κοινό.

Δεν είχε εκδότη.

Δεν είχε καν φίλους που να γνωρίζουν τι έκανε όταν γύριζε σπίτι από τη δουλειά.

Κι όμως...

Για δεκαετίες, κάθε βράδυ, ανέβαινε στη μικρή σοφίτα όπου ζούσε και συνέχιζε να χτίζει έναν ολόκληρο κόσμο.

Οι φωτογραφίες του Χένρι Ντάργκερ είναι ελάχιστες. Δεν ήταν άνθρωπος που επιδίωκε οποιαδήποτε δημοσιότητα. Οι περισσότερες γνωστές εικόνες του προέρχονται από τα τελευταία χρόνια της ζωής του, λίγο πριν ή μετά τη μεταφορά του σε γηροκομείο. Αυτή είναι η πιο γνωστή φωτογραφία του, τραβηγμένη από τον φωτογράφο David Berglund το 1971, περίπου δύο χρόνια πριν πεθάνει.

Ασφάλεια. 

Όχι η κοινωνική, η "να είμαστε καλά" και τα λοιπά ψευτοκουβεντιαστά. 

Η άλλη. Η αληθινή. Η βαθιά. Η "μπορώ να είμαι ο εαυτός μου χωρίς να συμμαζεύομαι".

Πότε ήταν η τελευταία φορά που το νιώσατε;

Ε, εκεί ανήκετε. Όχι επειδή εύκολο, αλλά επειδή δεν φοβάστε πια να φανείτε πόσο ατελείς είστε. 

Ασφάλεια είναι να μη χρειάζεται να μεταφράζεις τον εαυτό σου. Να μη ρυθμίζεις την ένταση της ψυχής σου για να μην τρομάξει ο άλλος.Να μη μετράς τις λέξεις σου, μη φοβάσαι μήπως ακουστείς υπερβολικός, needy ή "πολύ".

Ασφάλεια είναι να πεις "δεν είμαι καλά" και να μην σε κοιτάξουν κουρασμένα. Να δείξεις ευάλωτος χωρίς να την πληρώσεις. Να μην χρειάζεται να αποδείξεις τίποτα. 

Εκεί ανήκετε.Κι εσείς, κι εγώ και όλοι μας.

Στους ανθρώπους μπροστά στους οποίους αναπνέετε, όχι στους ανθρώπους μπροστά στους οποίους παίζετε ρόλο.

Όμως...

Μερικές φορές η ασφάλεια που νιώσαμε… ήταν ευσεβής πόθος. Όχι ψέμα ή χειραγώγηση. Απλά δική μας ανάγκη. Κι έχουμε πολλές.

Η ψεύτικη ασφάλεια έχει πείνα μέσα της. Έχει φουλ προσδοκία. Έχει το κομμάτι μας εκείνο που ακόμα ψάχνει μία ματιά, μια φράση, μια χειρονομία που να λέει "είσαι εντάξει μαζί μου".

Μερικές φορές νομίζουμε ότι βρήκαμε σπίτι… γιατί είχαμε ανάγκη να βρούμε σπίτι.

Ένα χαμόγελο το κάναμε "με καταλαβαίνει". 

Μια αγκαλιά το κάναμε "με νιώθει". 

Μια νύχτα το κάναμε "όλα καλά".

Και όταν ήρθε η ώρα της αλήθειας, η ώρα που η ασφάλεια πρέπει να γίνει πράξη και όχι αίσθηση, ο άλλος δεν μπόρεσε. Όχι όμως επειδή δεν ήθελε. Επειδή δεν είχε τα εργαλεία, τα κότσια ή τη συναισθηματική αντοχή. Συμβαίνει... Ας μην κατηγορούμε κανέναν. Άλλοι μπορούμε άλλοι δεν μπορούμε.Και κάποιες φορές αυτό το "δεν" το βλέπουμε μόνο όταν μας έρθει κατάμουτρα.

Η αληθινή ασφάλεια έχει ένα και μοναδικό γνώρισμα: Αντέχει την αλήθεια. Την καλή, την κακή, την άβολη. Δεν εξαφανίζεται.Δεν μαζεύεται. Κατανοεί ακόμα κι αν δεν συμφωνεί.

Η ψεύτικη ασφάλεια σπάει εύκολα. Και τότε καταλαβαίνεις ότι αυτό που νόμιζες ότι ήταν λιμάνι… ήταν απλώς το δικό σου όνειρο να βρεις επιτέλους μία όχθη πριν σε ξεβράσει η θάλασσα όπου λάχει. 

Αλλά ξέρεις τι;Και πάλι δεν είναι ήττα. Γιατί μέσα από την ψεύτικη ασφάλεια μαθαίνεις τι σημαίνει η αληθινή.Και τότε δεν ξαναμπαίνεις εύκολα σε σπίτια από χαρτόνι.

Ανήκουμε εκεί που δεν χρειάζεται να παίζουμε. 

Ανήκουμε εκεί που χωράει η άβολη αλήθεια μας. 

Ανήκουμε εκεί που η ασφάλεια είναι συνεπής, αμφίδρομη και χωρίς προϋποθέσεις. 

Και όταν τελικά το βρούμε αυτό το μέρος δεν το αισθανόμαστε απαραίτητα. 

Αλλά σίγουρα μπορούμε επιτέλους να ανασαίνουμε βαθιά και ελεύθερα. 

Και αυτό είναι τέλειο ρε γαμώτο.

Έχω μια εξομολόγηση να κάνω.

Τον τελευταίο καιρό είμαι καλά.

Όχι "ουαου κατάφερα το ακατόρθωτο" καλά. Ούτε "κέρδισα το Τζόκερ", καλά.

"Ήρεμα και όμορφα", καλά. Κοιμάμαι. Δουλεύω. Γελάω. Διαβάζω. Βλέπω τους ανθρώπους μου. Κάνω σχέδια για την επόμενη εβδομάδα χωρίς να χρειάζεται να επιβιώσω πρώτα από την τωρινή. Και ξέρετε κάτι; Από κεκτημένη ταχύτητα αυτό με ανησυχεί λίγο.

"Είμαι ανώμαλη τελικά. Τέλος."

-Όχι. Απλώς είσαι πολύ... συγκεκριμένη. Και θα σε μαλώσω λίγο για τη λέξη "ανώμαλη", γιατί σήμερα με αυτό το θέμα κάνεις συνεχώς το ίδιο. Κάθε φορά που ανακαλύπτεις κάτι για σένα, το επόμενο βήμα είναι να το βαφτίσεις ελάττωμα. Κοίτα όμως τα δεδομένα που έχουμε, όχι τις ταμπέλες. 

Και τώρα ας εκτεθούμε ασύστολα. 

Θα σας μιλήσω λοιπόν για τους διακόπτες μου. Όχι μόνο γι'αυτούς που νόμιζα ότι έχω. Αλλά και για τους χειρότερους που ανακάλυψα ότι έχω.

Για χρόνια πίστευα λοιπόν ότι το πρόβλημά μου είναι πως, κάποια στιγμή, κλείνω. Απότομα. Σαν να πέφτει ο γενικός. Μέχρι εκείνη τη στιγμή μπορεί να προσπαθώ, να ακούω, να συζητάω, να εξηγώ. Και μετά... τίποτα. Σαν να έκλεισε μια πόρτα στα μούτρα του άλλου.

Το έλεγα shutdown. Διακόπτη. Ασφάλεια (ενίοτε και "κατέβασα τον γενικό", "έπεσε το ρελέ" κτλ κτλ).

Μου την κάρφωσε τώρα ότι δεν νιώθω(;) δεν συμπονώ(;) δεν έχω κατανόηση ίσως(;) υπομονή(;) για τους ανθρώπους που συναναστρέφομαι. Ότι ίσως είμαι περισσότερο αυστηρή απ' όσο θα ήθελα τέλος παντων. Και με αφορμή αυτό του κάνω την εξής ερώτηση:

"Ρε μήπως είμαι sociopath και δεν κάνει να μου το πεις;"

Αν έχεις ακούσει κατά καιρούς ή έχεις πει και ο ίδιος φράσεις τύπου:

"Αυτό το έχει απωθήσει."

"Το έκανε υποσυνείδητα."

"Έχει τεράστιο εγώ."

"Προβάλλει πάνω σου τα δικά του."

...τότε, είτε το ξέρεις είτε όχι, έχεις ήδη συναντήσει τον Φρόυντ. Μόνο που πιθανότατα τον έχεις συναντήσει λίγο... παραμορφωμένο.

Γιατί πολλές από τις λέξεις της ψυχανάλυσης πέρασαν στην καθημερινή γλώσσα και απέκτησαν δική τους ζωή. Το "εγώ", για παράδειγμα, κατέληξε περίπου συνώνυμο της αλαζονείας.

Για τον Φρόυντ δεν σήμαινε καθόλου αυτό.

Ας τα πάρουμε λοιπόν από την αρχή.

Ποιος ήταν ο Φρόυντ και τι προσπαθούσε να κάνει;

Ο Sigmund Freud (1856–1939) ήταν Αυστριακός νευρολόγος και ο άνθρωπος που θεμελίωσε την ψυχανάλυση.

Ξεκίνησε μάλιστα από τη νευρολογία και τη μελέτη του νευρικού συστήματος. Αργότερα όμως στράφηκε όλο και περισσότερο στη μελέτη της ψυχικής ζωής.

Το μεγάλο ερώτημα που τον απασχολούσε ήταν κάτι φαινομενικά απλό:

- Γιατί οι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουμε πάντοτε γιατί κάνουμε αυτό που κάνουμε;

- Γιατί μπορεί να θέλουμε κάτι και ταυτόχρονα να το φοβόμαστε;

- Γιατί επαναλαμβάνουμε συμπεριφορές που μας κάνουν κακό;

- Γιατί ένα συναίσθημα μπορεί να εμφανίζεται χωρίς να καταλαβαίνουμε από πού ήρθε;

- Γιατί μερικές φορές οι ίδιοι μας οι εαυτοί μοιάζουν να μας σαμποτάρουν;

Η μεγάλη ιδέα της ψυχανάλυσης ήταν ότι δεν είναι όλη η ψυχική μας ζωή συνειδητή.

Σκέψεις, κίνητρα και συγκρούσεις μπορεί να επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας χωρίς να έχουμε άμεση επίγνωση αυτών. Η ύπαρξη ασυνείδητων ψυχικών διεργασιών δεν ήταν δική του ανακάλυψη. Σχετικές ιδέες υπήρχαν πολύ πριν από εκείνον. Ο Φρόυντ όμως έκανε το ασυνείδητο κεντρικό στοιχείο ενός ολόκληρου μοντέλου για την ανθρώπινη ψυχή.

Και μετά ο Φρόυντ δεν πρότεινε μόνο έναν τρόπο να περιγράψει τον ψυχισμό.

Πρότεινε, σε διαφορετικές φάσεις του έργου του, διαφορετικούς χάρτες.

Ο πρώτος χάρτης: τι γνωρίζω ότι υπάρχει μέσα μου;

Για αρχή, ας φανταστούμε ότι αυτή τη στιγμή πίνω καφέ.

Συνειδητό:

Ξέρω ότι πίνω καφέ.

Προσυνειδητό:

Δεν σκέφτομαι αυτή τη στιγμή τι έκανα χθες το απόγευμα, αλλά αν με ρωτήσεις πιθανότατα μπορώ να το θυμηθώ.

Ασυνείδητο:

Υπάρχουν ψυχικές διεργασίες και περιεχόμενα που δεν είναι άμεσα διαθέσιμα στη συνείδησή μου, αλλά σύμφωνα με τον Φρόυντ μπορούν παρ' όλα αυτά να επηρεάζουν όσα αισθάνομαι και κάνω.

Άρα, πολύ χοντρικά:

Συνειδητό = το ξέρω τώρα.

Προσυνειδητό = δεν το σκέφτομαι τώρα, αλλά μπορώ να το ανακαλέσω.

Ασυνείδητο = δεν έχω άμεση πρόσβαση σε αυτό.

Ωραία μέχρι εδώ;

Μόνο που ο Φρόυντ αργότερα διαπίστωσε ότι αυτός ο χάρτης δεν του έφτανε. Γιατί δεν τον ενδιέφερε μόνο αν γνωρίζουμε κάτι που συμβαίνει μέσα μας. Τον ενδιέφερε τι συμβαίνει όταν διαφορετικές επιθυμίες, απαγορεύσεις και απαιτήσεις συγκρούονται μεταξύ τους;

Και έτσι φτάνουμε στους τρεις διάσημους πρωταγωνιστές.

Εκείνο, Εγώ και Υπερεγώ

Το 1923 ο Φρόυντ δημοσίευσε το Το Εγώ και το Εκείνο και διατύπωσε πληρέστερα το μοντέλο που σήμερα γνωρίζουμε ως:

Εκείνο – Εγώ – Υπερεγώ.

Για να μην τα ξανακάνω εντελώς σκατά, υπάρχει ένα εξαιρετικά απλό σκονάκι:

Εκείνο: ΘΕΛΩ.

Υπερεγώ: ΠΡΕΠΕΙ.

Εγώ: ΤΙ ΚΑΝΟΥΜΕ ΤΩΡΑ;

Αυτό δεν είναι ολόκληρη η θεωρία φυσικά. Αλλά είναι ένας πολύ καλός τρόπος να αρχίσουμε να την καταλαβαίνουμε.

Το Εκείνο: ΘΕΛΩ

Το Εκείνο (das Es στα γερμανικά, id στα αγγλικά) είναι το πιο πρωτογενές μέρος του ψυχισμού στο μοντέλο του Φρόυντ.

Δεν κάνει ηθική.

Δεν ενδιαφέρεται για κοινωνικές συμβάσεις.

Δεν σκέφτεται τι θα πει η γειτόνισσα.

Δεν κάθεται να εξετάσει τις μακροπρόθεσμες συνέπειες.

Έχει ανάγκες, επιθυμίες και ενορμήσεις που ζητούν ικανοποίηση.

Πεινάω.

Θέλω.

Θυμώνω.

Πονάω.

Θέλω να σταματήσει αυτό που με ενοχλεί.

Ο Φρόυντ θεωρούσε ότι το Εκείνο λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή της ηδονής. Αναζητά ικανοποίηση και αποφόρτιση της έντασης.

Το πιο εύκολο παράδειγμα είναι ένα βρέφος. Πεινάει. Δεν σκέφτεται "Η μανούλα μου κοιμήθηκε μόνο τρεις ώρες και θεωρώ κοινωνικά υπεύθυνο να περιμένω μέχρι τις επτά." Ουρλιάζει. Δεν είναι κακό ή εγωιστικό με την ηθική έννοια. Πεινάει. Τέλος.

Το Εκείνο δεν λέει "είναι σωστό", ούτε "είναι λάθος". Λέει "θέλω".

Και, στο φροϋδικό μοντέλο, το Εκείνο είναι ασυνείδητο.

Το Υπερεγώ: ΠΡΕΠΕΙ

Το μωρό όμως μεγαλώνει, για να συνεχίσουμε με το προηγούμενο παράδειγμα. Και πολύ γρήγορα ανακαλύπτει μια θλιβερή αλήθεια που θα τον ακολουθεί σε ολόκληρη τη ζωή του.

Δεν μπορεί να κάνει ό,τι του κατέβει.

Υπάρχουν γονείς. Υπάρχουν άλλοι άνθρωποι. Υπάρχουν κανόνες.

• Μη.
• Όχι.
• Δεν επιτρέπεται.
• Αυτό είναι κακό.
• Αυτό είναι σωστό.
• Να είσαι καλό παιδί.

Σύμφωνα με τον Φρόυντ, καθώς μεγαλώνουμε εσωτερικεύουμε κανόνες, απαγορεύσεις, κοινωνικές και γονεϊκές απαιτήσεις αλλά και ιδανικά για το πώς θα έπρεπε να είμαστε.

Έτσι συγκροτείται το Υπερεγώ.

Και κάποια στιγμή (ιδανικά) δεν χρειάζεται πλέον να υπάρχει απέναντί μας ένας γονιός που να λέει τι πρέπει και τι δεν πρέπει. Έχουμε μάθει να το λέμε μόνοι μας.

Το Υπερεγώ λοιπόν είναι, πολύ απλοποιημένα, η περιοχή των:

- πρέπει

- δεν πρέπει

- αυτό είναι σωστό

- αυτό είναι λάθος

αλλά και:

- Έτσι θα έπρεπε να είμαι.

Και εδώ αρχίζουν οι γνωστές μας ενοχές.

Γιατί το Εκείνο μπορεί να πει:

Τον ζηλεύω.

Και το Υπερεγώ:

Δεν πρέπει να ζηλεύεις. Είναι απαίσιο.

Και μετά δεν έχω μόνο ζήλια. Έχω και ενοχή επειδή ζηλεύω.

Συγχαρητήρια. Μόλις αναβαθμίσαμε ένα δυσάρεστο συναίσθημα σε δύο! Δεν το λες και άσχημα.

Το Εγώ: Ωραία. Και τώρα τι κάνουμε;

Κάποιος πρέπει να διαχειριστεί αυτό το χάος. Εδώ εμφανίζεται το Εγώ. Και πρώτα πρέπει να πετάξουμε από το παράθυρο τη σημερινή χρήση της λέξης.

Όταν λέμε "Αυτός έχει τεράστιο εγώ", εννοούμε συνήθως ότι είναι ψωνισμένος, αλαζόνας ή υπερβολικά εγωκεντρικός.

Το φροϋδικό Εγώ δεν σημαίνει αυτό. Το Εγώ είναι εκείνο που προσπαθεί να λειτουργήσει μέσα στην πραγματικότητα.

Έχει από τη μία το Εκείνο: ΤΟ ΘΕΛΩ!

Από την άλλη το Υπερεγώ: ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ!

Και η πραγματικότητα: Κάνε ό,τι καταλαβαίνεις, αλλά κάθε πράξη έχει και συνέπειες.

Και κάπου στη μέση το Εγώ: Μάλιστα. Να δω τώρα πώς θα ξεμπλέξω με όλους σας!

Ο Φρόυντ συνέδεσε το Εγώ με την αρχή της πραγματικότητας.

Δουλειά του Εγώ δεν είναι απλώς να καταπιέζει το Εκείνο. Προσπαθεί να βρει έναν ρεαλιστικό τρόπο να διαχειριστεί τις επιθυμίες, τους κανόνες και τον εξωτερικό κόσμο.

Παράδειγμα:

Ο προϊστάμενός μου με εξοργίζει.

Εκείνο:

- Ρε πες του να πάει στον διάολο να ησυχάσουμε.

Υπερεγώ:

- Δεν είναι σωστό να θυμώνεις έτσι. Είναι απαράδεκτο.

Πραγματικότητα:

- Έχεις λογαριασμούς.

Εγώ:

- Δεν θα τον στείλουμε στον διάολο σήμερα. Θα βρούμε άλλον τρόπο να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα.

Αυτό είναι περίπου το παιχνίδι.

Και τώρα η παγίδα.

Συνειδητό, προσυνειδητό και ασυνείδητο ΔΕΝ είναι το ίδιο πράγμα με Εγώ, Υπερεγώ και Εκείνο.

Δεν έχουμε έξι κουτάκια μέσα στο κεφάλι. Έχουμε δύο διαφορετικούς χάρτες.

Ο ένας χάρτης ρωτά περίπου:

- Έχω πρόσβαση σε αυτό που συμβαίνει;

Ο άλλος χάρτης προσπαθεί να περιγράψει:

- Τι ρόλο παίζει αυτό μέσα στην ψυχική λειτουργία και σύγκρουση;

Γι' αυτό: Εκείνο ≠ ασυνείδητο.

Ναι, το Εκείνο είναι ασυνείδητο. Αλλά σύμφωνα με τον Φρόυντ και μέρη του Εγώ και του Υπερεγώ μπορούν να λειτουργούν ασυνείδητα.

Και αυτό έχει πολύ ενδιαφέρον.

Γιατί μπορεί να κουβαλάω ένα "πρέπει" χωρίς να έχω ιδέα από πού προήλθε. Μπορεί να αισθάνομαι ενοχή χωρίς να έχω καθίσει ποτέ συνειδητά να αποφασίσω ότι αυτό που θέλω είναι κακό. Μπορεί δηλαδή ο εσωτερικός δικαστής να δουλεύει υπερωρίες χωρίς να θυμάμαι καν ποιος τον διόρισε.

Και η απώθηση, η άρνηση και η προβολή πού κολλάνε;

Δεν είναι άλλα κομμάτια του ψυχισμού. Είναι μηχανισμοί άμυνας. Στην ψυχαναλυτική θεωρία, το Εγώ χρησιμοποιεί άμυνες για να διαχειρίζεται άγχος και ψυχικές συγκρούσεις.

Εδώ ανήκουν έννοιες όπως η απώθηση, η άρνηση και η προβολή.

Και επειδή αυτή είναι ολόκληρη ιστορία από μόνη της, αρκεί προς το παρόν να κρατήσουμε ότι είναι τρόποι διαχείρισης της φασαρίας που κάνουν οι υπόλοιποι.

Υπάρχουν στ' αλήθεια μέσα στον εγκέφαλό μας;

Όχι. Και αυτό είναι απαραίτητο να ειπωθεί.

Δεν υπάρχει περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται Εκείνο.

Δεν υπάρχει νευρωνικό κουμπί του "Υπερεγώ".

Και δεν μπορούμε να βάλουμε κάποιον σε έναν μαγνητικό τομογράφο και να πούμε:

"Α, να ρε'σεις! Εδώ βρίσκεται το Εγώ.

Το Εκείνο, το Εγώ και το Υπερεγώ είναι θεωρητικές κατασκευές της ψυχανάλυσης.

Ο Φρόυντ προσπαθούσε να δημιουργήσει ένα μοντέλο για να περιγράψει την ανθρώπινη ψυχική λειτουργία.

Η σύγχρονη ψυχολογία και η νευροεπιστήμη έχουν επιβεβαιώσει ότι τεράστιο μέρος της νοητικής επεξεργασίας γίνεται χωρίς συνειδητή επίγνωση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι επιβεβαιώθηκε το φροϋδικό Εκείνο ή ολόκληρο το μοντέλο του Φρόυντ.

Πολλές συγκεκριμένες θεωρίες του έχουν αμφισβητηθεί έντονα ή εγκαταλειφθεί, ακόμη και από μεταγενέστερους ψυχαναλυτές.

Άλλες ιδέες του (όπως η σημασία των ασυνείδητων ψυχικών διεργασιών, της εσωτερικής σύγκρουσης και των μηχανισμών άμυνας) εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας και συζήτησης, αν και όχι απαραίτητα με την ακριβή έννοια που τους έδινε ο ίδιος.

Οπότε δεν χρειάζεται ούτε να κάνουμε τον Φρόυντ προφήτη ούτε να τον πετάξουμε στα σκουπίδια. Χρειάζεται να ξέρουμε τι ακριβώς είπε και τι από αυτά μπορούμε να υποστηρίξουμε σήμερα.

Κι αν τα ξέχασες ήδη αυτά που διάβασες, κράτα αυτό:

1. Εκείνο: Θέλω.
2. Υπερεγώ: Πρέπει.
3. Πραγματικότητα: Μπορείς;
4. Εγώ: Για να δούμε τι θα κάνουμε.

Και κάπως έτσι ένας άνθρωπος μπορεί ταυτόχρονα:

να θέλει κάτι,

να πιστεύει ότι δεν πρέπει να το θέλει,

να γνωρίζει ότι δεν μπορεί να το έχει,

και παρ' όλα αυτά να συνεχίζει να το θέλει.

Το Εκείνο δεν ενδιαφέρεται για την αντίφαση.

Δεν χρειάζεται να δικαιολογήσει την επιθυμία του.

Δεν χρειάζεται καν να την κάνει λογική.

Θέλει.

Κι αυτή, για μένα, να είναι η αβάσταχτη ελαφρότητα του Εκείνου.

Έχει την πολυτέλεια να θέλει.

Εσύ έχεις τη δύναμη να σηκώσεις το βάρος του;

Πηγές: 

• Simply Psychology — Id, Ego and Superego 

• Simply Psychology — Sigmund Freud: Theories and Contribution 

• Simply Psychology — Freud's Theory of the Id  

• Simply Psychology — Psychodynamic Approach 

Παιδιά… έχω άσχημα νέα για το software μας.

Ένα malfunction στο σύστημα ανταμοιβής μας.

Το "μου αρέσει" είναι εμπειρία.

Το "θέλω" είναι ώθηση.

Σημειώστε το αυτό! 

Στον εγκέφαλο αυτά τα δύο δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Ναι, και στα δύο εμπλέκεται η ντοπαμίνη. Αλλά όχι με τον ίδιο ρόλο.

Η ντοπαμίνη δεν είναι η χημική ουσία της χαράς. Είναι κυρίως η χημική ουσία της αναζήτησης και της κατεύθυνσης. Δηλαδή δεν σε κάνει να απολαμβάνεις. Σε κάνει να κυνηγάς. Και όπως έλεγε κι ο Βέγγος "Ξέρεις από βέσπα;"

Αυτό ζήτησα, αυτό πήρα και καλά να πάθω. Έκατσα, άνοιξε τα κιτάπια του και που σε πονεί και που σε σφάζει...

Είπα να το ψάξω. Δεν θα πληρώνω εγώ για απαντήσεις που μπορώ να βρω και μόνη μου. Τι διάολο... Στον κόσμο της πληροφορίας ζούμε.

Μας έμαθαν λοιπόν ότι τα συναισθήματα είναι κάτι που απλώς… συμβαίνει. Σαν τον καιρό.

"Εγώ έτσι είμαι"

"Δεν είμαι συναισθηματικός άνθρωπος"

"Δεν εκφράζομαι εύκολα"

Σαν να μιλάμε για ύψος ή χρώμα ματιών. 

Κι όμως, η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη δείχνουν κάτι άλλο.

"Νιώθω τύψεις που δεν το έχω ξεπεράσει ήδη ενάμιση χρόνο μετά. Πότε θα τελειώσει; Θα ψειρίζω τη μαϊμού για πολύ ακόμη;".

Με κοίταξε σαν να του είπα ότι νιώθω τύψεις που αναπνέω.

"Γιατί τύψεις; Καινούργιο είναι αυτό τώρα;"

Και άρχισα να τα αραδιάζω ένα-ένα σαν λίστα του σούπερ μάρκετ: