Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Η ψυχολογία του εμείς και του αυτοί.

Ας το πώ εξαρχής να ξεμπερδευω:

Κατέβαλλα αξιοσημείωτη προσπάθεια να παραμείνω κόσμια στις εκφράσεις μου και δίκαιη απέναντι στους ανθρώπους που εξετάζουμε εδώ. Η προσωπική μου προκατάληψη είναι πως ένας άνθρωπος που θεωρεί άλλους ανθρώπους κατώτερους, ανεπιθύμητους ή απειλητικούς λόγω καταγωγής ή χρώματος δεν είναι και κάποιο περίπλοκο ψυχολογικό αίνιγμα με πόδια. Είναι, κατά βάθος ή και κατά επιφάνεια, ένας κοινός σκατάνθρωπος.

Και μου προκαλεί μια καθόλου ακαδημαϊκή δυσφορία να του παραχωρώ τόσες ώρες διαβάσματος και τελικά παραγράφους κατανόησης. Δεν τις παραχωρώ, όμως, για να τον αθωώσω. Τις παραχωρώ γιατί, αν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε τον ρατσισμό, πρέπει να καταλάβουμε πώς ένας άνθρωπος φτάνει να βλέπει έναν άλλο άνθρωπο και να μην βλέπει άνθρωπο!

Η εξήγηση δεν είναι συγχωροχάρτι. Είναι το πρώτο βήμα για να μην αφήνουμε το πράγμα να αναπαράγεται σαν μούχλα. Μπορείς να καταλάβεις πώς φτιάχνεται κάτι φρικτό, χωρίς να πάψεις ούτε στιγμή να το θεωρείς φρικτό.

That being said, πάμε τώρα...

---

Δεν γεννιέσαι ρατσιστής. 

Δεν γεννιέσαι όμως ούτε με έναν έτοιμο ηθικό οδηγό για το πώς να ζεις με ανθρώπους διαφορετικούς από εσένα.

Γεννιέσαι με έναν εγκέφαλο που αναγνωρίζει μοτίβα, ξεχωρίζει το οικείο από το άγνωστο, μαθαίνει από τους ανθρώπους γύρω του και ψάχνει απαντήσεις όταν νιώθει απειλή. Αυτή είναι η πρώτη ύλη. 

Ο ρατσισμός είναι η κατασκευή που μπορεί να χτιστεί πάνω της.

Δεν είναι ένα γονίδιο. 

Δεν είναι ένα μόνο συναίσθημα. 

Και δεν είναι η ειδικότητα μερικών κακών ανθρώπων. 

Είναι ένα σύστημα από ιδέες, συναισθήματα, κοινωνικούς κανόνες και σχέσεις ισχύος που επιτρέπει σε μια ομάδα να θεωρεί κάποια άλλη λιγότερο άξια εμπιστοσύνης, ισότητας, ασφάλειας ή δικαιωμάτων.

Άλλο στερεότυπο, άλλο προκατάληψη, άλλο διάκριση.

Και για να μην γίνουν όλα μια σούπα:

Στερεότυπο: μια γενικευμένη πεποίθηση για μια ομάδα. Π.χ. "οι τάδε είναι έτσι".

Προκατάληψη: η συναισθηματική και αξιολογική φόρτιση αυτής της πεποίθησης. Φόβος, περιφρόνηση, αποστροφή, καχυποψία.

Διάκριση: η πράξη. Δεν προσλαμβάνω, δεν νοικιάζω, ελέγχω περισσότερο, αποκλείω, επιτίθεμαι.

Ρατσισμός: όταν η προκατάληψη και οι διακρίσεις συνδέονται με μια φυλετική ή εθνοτική ιεραρχία και με θεσμούς που τη συντηρούν.

Άρα...

Δεν είναι όλα μια άποψη. Μια γενίκευση στο κεφάλι μπορεί να γίνει άρνηση στέγης, άνιση πρόσβαση σε υπηρεσίες, αστυνομικός έλεγχος ή πολιτική που αφαιρεί δικαιώματα.

1. Ο εγκέφαλος κατηγοριοποιεί. Δεν γεννιέται όμως με εχθρούς.

Ο εγκέφαλος βάζει τον κόσμο σε κατηγορίες. Αλλιώς κάθε νέο πρόσωπο και κάθε νέο γεγονός θα απαιτούσε να ξεκινάμε από το μηδέν. Τα παιδιά παρατηρούν από νωρίς διαφορές στην εμφάνιση, στη γλώσσα, στην προφορά και στα έθιμα. Αυτό από μόνο του δεν είναι ρατσισμός.

Το κρίσιμο πέρασμα είναι:

• Από το "βλέπω διαφορά" στο "η διαφορά δηλώνει αξία". 
• Από το "αυτός μιλά άλλη γλώσσα" στο "άρα δεν ανήκει". 
• Από το "έχει άλλη καταγωγή" στο "άρα ξέρω τι άνθρωπος είναι".

Οι αναπτυξιακές έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά παρατηρούν όχι μόνο ποιος διαφέρει, αλλά και ποια ομάδα έχει κύρος, αριθμητική υπεροχή και πρόσβαση σε πόρους.[1][2] Σε μελέτη 646 λευκών παιδιών 4–8 ετών στις ΗΠΑ, η έκθεση στις φυλετικές ανισότητες και ο τρόπος με τον οποίο τις εξηγούσαν συνδέθηκαν με αντιμαύρη μεροληψία.[1]

Το πόρισμα δεν είναι ότι κάθε παιδί είναι ένας μικρός ρατσιστής που περιμένει να ανθίσει. Είναι ότι βλέπει την κοινωνική ιεραρχία. Αν δεν του εξηγήσεις πως οι ανισότητες έχουν ιστορία, πολιτική και δομή, μπορεί να καταλήξει στην πιο βολική εξήγηση: 

Ότι οι άνθρωποι που βρίσκονται χαμηλότερα... Κάπως μπορεί και να το αξίζουν.

2. Τα παιδιά μαθαίνουν περισσότερο από αυτά που παρατηρούν παρά από ό,τι τους διδάσκουμε.

Σπάνια ένας γονιός κάνει επίσημο μάθημα με τίτλο "Πώς να υποτιμάς ανθρώπους 101". Το μάθημα περνά πιο υπόγεια.

Με το βλέμμα που αλλάζει στον δρόμο. 

Με το "εγώ δεν είμαι ρατσιστής, αλλά…". 

Με το έγκλημα ενός ανθρώπου που παρουσιάζεται ως χαρακτηριστικό ενός ολόκληρου λαού, ενώ το ίδιο έγκλημα από έναν "δικό μας" βαφτίζεται μεμονωμένο περιστατικό, δύσκολη παιδική ηλικία ή κακή στιγμή.

Περνά με τα αστεία. Η επανάληψή τους σε μικρές ηλικίες δεν τα αθωώνει, τα κάνει κανόνα. 

Περνά και με τη σιωπή. Το "δεν βλέπω διαφορά" των μεγάλων μπορεί να ακούγεται ευγενικό, αλλά αφήνει τα παιδιά μόνα απέναντι σε ανισότητες που βλέπουν καθαρά. Αν οι ενήλικες δεν τις ονομάσουν, το κενό γεμίζει εύκολα με την εξήγηση ότι κάτι φταίει στους ίδιους τους ανθρώπους που τις υφίστανται.

3. Ο φόβος: Όταν το "νιώθω απειλή" μεταμφιέζεται σε "είναι απειλή".

Η ψυχολογία των δια-ομαδικών σχέσεων ξεχωρίζει συνήθως δύο μορφές αντιλαμβανόμενης απειλής:

1. ρεαλιστική απειλή: θα χάσω δουλειά, σπίτι, ασφάλεια, πόρους;
2. συμβολική απειλή: αλλάζουν οι αξίες, η γλώσσα, οι συνήθειες, η ταυτότητα του "εμείς".

Οι μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι όταν κάποιος αισθάνεται πως μια άλλη ομάδα τον απειλεί, είναι πιο πιθανό να αναπτύξει αρνητικές στάσεις απέναντί της.[3]

Η λέξη κλειδί είναι το "αισθάνεται": 

Ο φόβος μπορεί να είναι αληθινός ως συναίσθημα, χωρίς να σημαίνει ότι υπάρχει πραγματικός κίνδυνος. Και, σε κάθε περίπτωση, δεν δικαιολογεί να θεωρούμε ένοχους ή επικίνδυνους όλους τους ανθρώπους μιας ομάδας.

Μπορεί να υπάρχουν πραγματικά κοινωνικά προβλήματα, όπως επισφαλής εργασία, στεγαστική κρίση, ανεπαρκείς υπηρεσίες, κακές πολιτικές ένταξης. Το να τα συζητάς δεν είναι ρατσισμός. Ρατσισμός αρχίζει όταν το σύνθετο πρόβλημα συμπυκνώνεται σε έναν συλλογικό ένοχο. "Αυτοί". 

Είναι απείρως πιο εύκολο να κοιτάς τον άνθρωπο δίπλα σου ή αυτόν που είναι χαμηλότερα στην κοινωνική κλίμακα, παρά τις αποφάσεις που μοιράζουν άνισα το κόστος.

4. Η σιχαμάρα: Πώς μπορεί να γίνει προκατάληψη

Η σιχαμάρα υπάρχει για έναν πολύ πρακτικό λόγο: μας κρατά μακριά από πράγματα που μπορεί να μας αρρωστήσουν, όπως σάπια τροφή, περιττώματα, σωματικά υγρά, πληγές ή εμφανή σημάδια μόλυνσης. Οι ψυχολόγοι το λένε "συμπεριφορικό ανοσοποιητικό σύστημα". Έναν γρήγορο μηχανισμό αποφυγής κινδύνου, πριν καν χρειαστεί να αναλάβει το κανονικό ανοσοποιητικό.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτός ο μηχανισμός είναι υπερβολικά καχύποπτος. Σαν συναγερμός καπνού που προτιμά να χτυπήσει άδικα επειδή έφτασε ως εκεί ο καπνός του τσιγάρου, παρά να χάσει μια πραγματική φωτιά. Έτσι, μπορεί να προκαλεί δυσφορία απέναντι σε κάτι άγνωστο ή ασυνήθιστο, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος.

Εδώ μπαίνει η κοινωνία. Ο εγκέφαλος δεν διαθέτει αισθητήρα που να αναγνωρίζει εθνότητες, φυλές ή θρησκείες ως βιολογική απειλή. Μαθαίνει, όμως, ποιους ανθρώπους να συνδέει με τον κίνδυνο.

Και δεν είναι τυχαίο ότι η ρατσιστική γλώσσα καταφεύγει τόσο συχνά στη βρόμα, τη μόλυνση και τα παράσιτα. Το "είναι ηλίθιοι" δείχνει περιφρόνηση. Το "είναι βρόμικοι" ζητά να υπάρξει απομάκρυνση, αποκλεισμός, προστασία από μια υποτιθέμενη απειλή. Η αποστροφή κάνει αυτές τις λέξεις ιδιαίτερα ισχυρές. Μετατρέπουν ανθρώπους όχι απλώς σε κατώτερους, αλλά σε κάτι που πρέπει να αποφευχθεί ή να απομακρυνθεί.

Άρα η προϋπάρχουσα αποστροφή κάνει τη γλώσσα της "μόλυνσης" πιο εύκολα πειστική. Και η συνεχής περιγραφή μιας ομάδας ανθρώπων ως βρόμικοι, παρασιτα, εισβολείς ή απειλή για την "καθαρότητα" μιας κοινωνίας μπορεί, με τη σειρά της, να δυναμώνει την αποστροφή απέναντί της. 

Άρα δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος όπου:

φόβος/αποστροφή -> γλώσσα μόλυνσης -> περισσότερη αποστροφή -> ευκολότερη απανθρωποποίηση.

Έτσι, ένα κοινωνικά κατασκευασμένο μίσος παριστάνει το φυσικό ενστίκτο μέχρι του σημείου της απανθρωποίησης.

Η αποστροφή, λοιπόν, δεν διαλέγει μόνη της τον στόχο. Αλλά όταν κάποιος θέλει να μετατρέψει μια ομάδα ανθρώπων σε κίνδυνο που πρέπει να φύγει, οι λέξεις της βρόμας και της μόλυνσης είναι ιδιαίτερα χρήσιμες. Δεν ζητούν απλώς να την περιφρόνησή σου, ζητούν να τη θεωρήσεις απειλή για το σώμα και την κοινωνία.

Η έρευνα έχει βρει συσχετίσεις ανάμεσα στην αυξημένη ευαισθησία προς παθογόνα και σε ορισμένες μορφές προκατάληψης. Όμως η σύγχρονη βιβλιογραφία είναι σαφής. Η σχέση είναι πολύ σύνθετη, αλλάζει ανάλογα με το κοινωνικό πλαίσιο και δεν σημαίνει ότι η βιολογία "παράγει" ρατσισμό.[4]

Η σιχαμάρα μπορεί να είναι το υλικό που αξιοποιείται. Δεν αποφασίζει όμως μόνη της ούτε ποιος θα θεωρηθεί βρόμικος, ούτε φυσικά τι θα γίνει εναντίον του.

5. Η ανάγκη να είσαι από πάνω

Ο ρατσισμός δεν είναι μόνο φόβος. Μπορεί να είναι και επιθυμία για ιεραρχία.

Μια μεγάλη μετα-ανάλυση των Sibley και Duckitt, η οποία συνέθεσε 71 μελέτες με συνολικά 22.068 συμμετέχοντες, εξέτασε τη σχέση προσωπικότητας, αυταρχισμού, προσανατολισμού προς την κοινωνική κυριαρχία και προκατάληψης (social dominance orientation). Την τάση δηλαδή να θεωρεί κάποιος φυσικό ή επιθυμητό οι κοινωνικές ομάδες να είναι άνισες. Μελετά επίσης τον δεξιό αυταρχισμό (right-wing authoritarianism). Την προτεραιότητα δηλαδή στην τάξη, στη συμμόρφωση, στην αναγνωρισμένη αυθεντία και στην επιθετικότητα προς όσους παρουσιάζονται ως απειλή.

Στα διαθέσιμα δείγματα, τόσο ο προσανατολισμός προς την κοινωνική κυριαρχία όσο και ο δεξιός αυταρχισμός συνδέονταν ισχυρά με την προκατάληψη.[5]

Άλλοι έλκονται από το "ο κόσμος είναι ανταγωνισμός, άρα κάποιοι δικαιούνται να είναι στην κορυφή". Άλλοι από το "ο κόσμος είναι επικίνδυνος, άρα πρέπει να επιβάλουμε τάξη στους αποδιοπομπαίους". 

Και την πράξη, αυτοί οι δύο δρόμοι συχνά συναντιούνται και προσφέρουν μια πολύ φτηνή και ξεπεσμένη αυτοεκτίμηση: 

- Μπορεί να μη μου πηγαίνουν όλα καλά, αλλά τουλάχιστον δεν είμαι σαν αυτούς...

Σαν να δηλώνεις πρωταθλητής επειδή απαγόρευσες στους μισούς αθλητές να μπουν στο γήπεδο.

6. Απανθρωποποίηση: όταν ο άλλος παύει να είναι πλήρης άνθρωπος

Για να περάσει κάποιος από την καχυποψία στη σκληρότητα, χρειάζεται συνήθως ένα κύριο βήμα. Ο άλλος να πάψει να φαίνεται πλήρης άνθρωπος.

Η απανθρωποποίηση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος λέει ρητά ότι δεν είναι άνθρωποι. Μπορεί να σημαίνει ότι τους φαντάζεται ως λιγότερο λογικούς, λιγότερο ικανούς για πόνο, λιγότερο ηθικούς, πιο ζωώδεις ή πιο επικίνδυνους από τους "κανονικούς" ανθρώπους.[6]

Γι’ αυτό η γλώσσα έχει σημασία. Όταν άνθρωποι περιγράφονται ως "αγέλη", "μόλυνση", "κύμα", "παράσιτα", "λαθραίοι", δεν είναι αθώα ποιητική αδεία. Μετακινείται το ηθικό πλαίσιο. Δεν συζητάς πια τι οφείλεις σε ανθρώπους, αλλά πώς θα διαχειριστείς ένα "πρόβλημα".

Ο Albert Bandura περιέγραψε αυτό το σύνολο μηχανισμών ως ηθική αποδέσμευση. Η βία γίνεται άμυνα ή αναγκαιότητα, οι συνέπειες υποβαθμίζονται, η ευθύνη διαχέεται, το θύμα παρουσιάζεται ως υπεύθυνο για ό,τι έπαθε και τελικά παύει να αναγνωρίζεται ως άνθρωπος με ισότιμη αξία.[7]

Το τρομακτικό δεν είναι ότι υπάρχουν τέρατα με κέρατα. Είναι ότι οι άνθρωποι μπορούν να αποδέχονται κάτι απάνθρωπο ενώ νιώθουν οι καλοί της ιστορίας. Πατριώτες, προστάτες, νοικοκύρηδες ή απλώς ρεαλιστές.

7. Ο ρατσισμός δεν ζει μόνο μέσα στο κεφάλι

Ο ρατσισμός δεν είναι μόνο αυτό που πιστεύει ή λέει ένας άνθρωπος ιδιωτικά. Γίνεται πραγματική κοινωνική δύναμη όταν η προκατάληψη συναντά εξουσία. 

• Όταν ένας εργοδότης αποφασίζει ποιος θα προσληφθεί, 
• ένας ιδιοκτήτης ποιος θα βρει σπίτι, 
• ένας δάσκαλος ποιο παιδί θα αγνοήσει, 
• ένας γιατρός ποιον θα ακούσει πιο προσεκτικά 
• ή ένας αστυνομικός ποιον θα αντιμετωπίσει εξαρχής ως ύποπτο.

Δεν χρειάζεται κανείς να πει δυνατά "Δεν θέλω αυτούς εδώ!" για να υπάρξει διάκριση. Αρκεί η ίδια ομάδα ανθρώπων να αντιμετωπίζεται, ξανά και ξανά, ως λιγότερο αξιόπιστη, λιγότερο ικανή, πιο επικίνδυνη ή πιο προβληματική. 

Τότε μια σειρά από φαινομενικά μικρές αποφάσεις συσσωρεύεται και μεταφράζεται σε λιγότερες προσλήψεις, χειρότερη στέγαση, αυστηρότερη πειθαρχία στο σχολείο, συχνότεροι έλεγχοι, μικρότερη πίστη όταν καταγγέλλεται μια αδικία.

Αυτό εννοούμε όταν λέμε ότι ο ρατσισμός μπορεί να είναι και θεσμικός. 

Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάθε άνθρωπος μέσα σε έναν θεσμό είναι προσωπικά ρατσιστής ή ότι υπάρχει πάντα μια σκοτεινή εντολή σε κάποιο συρτάρι. Σημαίνει ότι οι κανόνες, η διακριτική ευχέρεια και οι συνήθειες ενός θεσμού μπορούν να παράγουν συστηματικά άνισα αποτελέσματα, ακόμη κι αν όσοι συμμετέχουν δηλώνουν πως έχουν καλές προθέσεις.

Γι’ αυτό δεν αρκεί το χιλιοειπωμενο εγώ δεν είμαι ρατσιστής. 

Χρειάζεται να εξετάζουμε και το αποτέλεσμα. Ποιοι μένουν συστηματικά απ’ έξω, ποιοι περνούν πιο εύκολα μια πόρτα και ποιοι πρέπει κάθε φορά να αποδεικνύουν ότι είναι άνθρωποι πριν τους αντιμετωπίσουν ως τέτοιους.

Η ατομική ενδοσκόπηση μετράει. Αλλά χωρίς δίκαιους κανόνες, διαφανείς διαδικασίες, έλεγχο των αποφάσεων και λογοδοσία, η καλή πρόθεση είναι απλώς μια ωραία προσωπική γνώμη. Δεν ακυρώνει το αποτέλεσμα.

8. Πώς ξεμαθαίνεται;

Όχι με το "εγώ δεν είμαι ρατσιστής" φυσικά. Συνήθως αυτή είναι η στιγμή που σταματά η σκέψη.

Παύεις να τρέφεις τον ρατσισμό όταν:

1. Πιάνεις τη γενίκευση πριν γίνει βεβαιότητα. Ένας άνθρωπος δεν είναι αντιπροσωπευτικό δείγμα ενός λαού ή μιας θρησκείας.
2. Ξεχωρίζεις συναίσθημα και δεδομένο. Ο φόβος ή η δυσφορία δεν είναι διάγνωση για τον άνθρωπο απέναντί σου.
3. Ελέγχεις από πού έμαθες αυτό που "ξέρεις". Από δεδομένα; Από προσωπική εμπειρία; Ή από δεκάδες επαναλήψεις των ίδιων εικόνων και τίτλων;
4. Αντέχεις την αμηχανία. Η αναγνώριση μιας προκατάληψης δεν είναι ισόβια καταδίκη. Είναι το σημείο όπου μπορεί να αρχίσει η πραγματική δουλειά.
5. Δεν συμμετέχεις στη μικρή συνενοχή. Το αστείο, η βρισιά, η γενίκευση στο τραπέζι, η σιωπηλή συγκατάθεση.
6. Υπερασπίζεσαι ίσα δικαιώματα ακόμη κι όταν δεν συμπαθείς τον άλλο. Τα δικαιώματα δεν είναι βραβείο συμπάθειας.

Η επαφή φυσικά πάντα βοηθά, αλλά όχι ως μαγικό ραβδί. 

Η μεγάλη μετα-ανάλυση των Pettigrew και Tropp (713 ανεξάρτητα δείγματα από 515 μελέτες) βρήκε ότι η ουσιαστική δια-ομαδική επαφή συνδέεται συνήθως με λιγότερη προκατάληψη.[8] 

Νεότερη διεθνής έρευνα βρήκε την ίδια γενική σχέση ακόμη και σε περιβάλλοντα όπου υπήρχε αίσθηση απειλής ή διάκρισης.[9]

Όχι, δεν αρκεί να έχεις έναν φίλο από μια ρατσιστικά στοχοποιημένη ομάδα για να πάρεις πιστοποιητικό αντιρατσισμού. Η πραγματική γνωριμία όμως χαλάει τις καρικατούρες. Ένας άνθρωπος με όνομα, χιούμορ, οικογένεια, βαρετή δουλειά και τη σπαστική συνήθεια να αργεί στα ραντεβού χωράει δύσκολα στο κουτάκι "οι τάδε είναι έτσι".

Τι δεν λέει η επιστήμη

Δεν λέει ότι όποιος αγχώνεται με τις αλλαγές ή το άγνωστο είναι ρατσιστής. Δεν λέει ότι κάθε διαφωνία για μια πολιτική είναι μισανθρωπία. Δεν λέει ότι ένας δείκτης προσωπικότητας ή ένα συναίσθημα καθορίζει το ηθικό σου μέλλον.

Λέει όμως κάτι αρκετά καθαρό: 

Η ανθρώπινη τάση να χωρίζουμε τον κόσμο σε εμείς και αυτοί γίνεται επικίνδυνη όταν συνδυάζεται με ανισότητα, αντιλαμβανόμενη απειλή, εξουσία, προπαγάνδα και άδεια να μην αναγνωρίζουμε τον άλλον ως πλήρη άνθρωπο.

Ο ρατσισμός δεν είναι φυσικό φαινόμενο σαν την βροχή.

Είναι ανθρώπινη κατασκευή.

Και ό,τι κατασκευάζεται, μπορεί με κόστος, δουλειά και επιμονή να ξηλωθεί.

Πηγές και έρευνες
[1] Rizzo, M. T., Britton, T. C. & Rhodes, M. (2022). Developmental origins of anti-Black bias in White children in the United States: Exposure to and beliefs about racial inequality. Proceedings of the National Academy of Sciences, 119(47). https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2209129119
[2] Pauker, K., Williams, A., Steele, J. R. & Jones, B. C. (2016). Children’s Racial Categorization in Context. Child Development Perspectives. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4836385/
[3] Riek, B. M., Mania, E. W. & Gaertner, S. L. (2006). Intergroup Threat and Intergroup Attitudes: A Meta-Analytic Review. Personality and Social Psychology Review, 10(4), 336–353. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr1004_4
[4] van Leeuwen, F., Jaeger, B. & Tybur, J. M. (2023). A behavioural immune system perspective on disgust and social prejudice. Nature Reviews Psychology, 2, 676–687. https://www.nature.com/articles/s44159-023-00226-4
[5] Sibley, C. G. & Duckitt, J. (2008). Personality and prejudice: A meta-analysis and theoretical review. Personality and Social Psychology Review, 12(3), 248–279. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18641385/
[6] Haslam, N. (2006). Dehumanization: An Integrative Review. Personality and Social Psychology Review, 10(3), 252–264. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16859440/
[7] Bandura, A. (1999). Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0303_3
[8] Pettigrew, T. F. & Tropp, L. R. (2006). A Meta-Analytic Test of Intergroup Contact Theory. Journal of Personality and Social Psychology, 90(5), 751–783. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16737372/
[9] Van Assche, J. et al. (2023). Intergroup contact is reliably associated with reduced prejudice, even in the face of group threat and discrimination. Nature Communications, 14, 1091. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36892922/
[10] Paluck, E. L., Porat, R., Clark, C. S. & Green, D. P. (2021). Prejudice Reduction: Progress and Challenges. Annual Review of Psychology, 72, 533–560. https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-psych-071620-030619

Μια φράση που έχει καταστρέψει κόσμο και κοσμάκη...

"Θα είμαι ευτυχισμένος όταν…"

- Όταν αδυνατίσω.

- Όταν βγάζω περισσότερα.

- Όταν πάρω εκείνη τη δουλειά.

- Όταν φύγω από αυτή τη δουλειά.

- Όταν αγοράσω σπίτι.

- Όταν φτιάξω το σπίτι.

- Όταν βρω άνθρωπο.

- Όταν ξεφορτωθώ τον συγκεκριμένο άνθρωπο.

- Όταν πάω εκείνο το ταξίδι.

- Όταν πάρω το αυτοκίνητο.

- Όταν πάρω καλύτερο αυτοκίνητο, διότι προφανώς το προηγούμενο είχε ήδη παλιώσει.

Και το χειρότερο είναι ότι πολλές φορές έχουμε δίκιο.

Όταν αποκτούμε αυτό που θέλουμε πράγματι χαιρόμαστε.

Μπορεί μάλιστα και να χαιρόμαστε πάρα πολύ.

Έρχεται η πολυπόθητη δουλειά. Η σχέση. Η αύξηση. Το σπίτι. Το ταξίδι. Εκείνο το πράγμα που κοιτούσαμε έξι μήνες στο ίντερνετ λες και επρόκειτο για μεταμόσχευση ζωτικού οργάνου.

Και για λίγο όλα είναι υπέροχα.

Μέχρι που δεν είναι ακριβώς υπέροχα.

Δεν είναι άσχημα.

Είναι απλώς…

Μια απλή Τρίτη.

Και με αυτό θα ασχοληθώ σήμερα.

Γιατί ο άνθρωπος διαθέτει μια εντυπωσιακή ικανότητα να μετατρέπει το "Θεέ μου, επιτέλους το απέκτησα!" σε "Ναι μωρέ, αυτό".

Και αυτή η διαδικασία έχει όνομα:

Hedonic adaptation - ηδονική προσαρμογή.

Τι είναι το hedonic treadmill;

Η μεταφορά του hedonic treadmill, του "ηδονικού διαδρόμου", συνδέεται με τους Philip Brickman και Donald Campbell και το κείμενό τους Hedonic Relativism and Planning the Good Society του 1971.

Η αρχική ιδέα μου φάνηκε αρκετά καταθλιπτική:

--> θετικά ή αρνητικά γεγονότα μας απομακρύνουν προσωρινά από ένα σχετικά σταθερό επίπεδο ευημερίας, αλλά με τον χρόνο προσαρμοζόμαστε και κινούμαστε ξανά προς το προηγούμενο επίπεδό μας.

Σαν να τρέχεις πάνω σε διάδρομο.

Κάνεις πρόοδο. Ιδρώνεις. Προσπαθείς. Έχεις αγοράσει και παπούτσια ειδικά για την περίσταση... Αλλά γεωγραφικά βρίσκεσαι ακόμη απέναντι από το ίδιο καλοριφέρ.

Ωραία.

Μόνο που η επιστήμη των επόμενων δεκαετιών έκανε αυτό που οφείλει να κάνει η επιστήμη όταν μια ωραία θεωρία παραείναι ωραία.

Της χάλασε την απλότητα.

Σήμερα το hedonic treadmill δεν θεωρείται ένας ακατάλυτος νόμος σύμφωνα με τον οποίο όλοι διαθέτουμε κάποιο μυστηριώδες "εργοστασιακό 6,4/10 ευτυχίας" και, είτε κερδίσουμε το Τζόκερ είτε μας πατήσει λεωφορείο, αργά ή γρήγορα ο εγκέφαλος πατάει restore factory settings. 

Όχι.

Τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα.

Και ευτυχώς, γιατί διαφορετικά η ανθρώπινη ψυχολογία θα χωρούσε σε κούπα με motivational quote.

Αρχικά σε ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε "ευτυχία".

Εδώ γίνεται συνήθως η πρώτη μαλακία.

Στην επιστημονική βιβλιογραφία το subjective well-being, η υποκειμενική ευημερία δηλαδή, δεν είναι ένα ενιαίο πράγμα.

Άλλο είναι το πώς αισθάνομαι.

Και άλλο το πώς αξιολογώ τη ζωή μου.

Μπορώ δηλαδή να έχω θετικό συναίσθημα σήμερα αλλά να θεωρώ ότι συνολικά η ζωή μου δεν πηγαίνει καλά.

Ή το αντίστροφο. Να περνάω μια απαίσια εβδομάδα και παρ’ όλα αυτά να θεωρώ τη ζωή μου καλή, σταθερή και ικανοποιητική.

Στη βιβλιογραφία αυτές οι διαστάσεις εξετάζονται χωριστά. Θετικό και αρνητικό συναίσθημα, "ευτυχία" με τη στενότερη έννοια, και life satisfaction, δηλαδή συνολική ικανοποίηση από τη ζωή.

Αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Γιατί κάποιος μπορεί να προσαρμοστεί σε ένα πράγμα ως προς το καθημερινό συναισθηματικό "ουάου", χωρίς να μηδενιστεί η επίδρασή του στην αξιολόγηση της ζωής του.

Ένα καλό σπίτι μπορεί να πάψει να σου προκαλεί ενθουσιασμό κάθε φορά που βάζεις το κλειδί στην πόρτα και παρ’ όλα αυτά να κάνει τη ζωή σου σημαντικά καλύτερη.

Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι διαφορετική μεταβλητή.

Καλώς ήρθατε στην επιστήμη όπου δυστυχώς μετράμε τι ακριβώς ρωτήσαμε πριν ανακοινώσουμε ότι λύσαμε την ανθρώπινη ευτυχία.

Και τώρα, οι νικητές του λόττο...

Αν έχεις διαβάσει έστω πέντε άρθρα για την ευτυχία, πιθανότατα έχεις συναντήσει την παρακάτω περίφημη ιστορία:

"Έρευνες έδειξαν ότι οι άνθρωποι που κέρδισαν το λόττο δεν ήταν τελικά πιο ευτυχισμένοι από πριν."

Και μετά συνήθως ακολουθεί κάποια σοφή κατάληξη επιπέδου παπαριές Γιωργίτσα μου και συμπεραίνουν...

- Άρα τα λεφτά δεν φέρνουν την ευτυχία.

Και κάπου ένας επιστήμονας χτυπάει το κεφάλι του στο γραφείο με φόρα.

Η ιστορία προέρχεται κυρίως από μια κλασική μελέτη των Brickman, Coates και Janoff-Bulman το 1978.

Οι ερευνητές συνέκριναν:

• 22 μεγάλους νικητές λοταρίας,
• 22 άτομα ελέγχου (σας αρκετούς από εμάς)
• και 29 ανθρώπους που είχαν μείνει παράλυτοι μετά από ατύχημα.

Ναι. Είκοσι δύο νικητές.

Η μελέτη είναι ιστορικά σημαντική, αλλά δεν είναι οι πέτρινες πλάκες που κατέβασε ο Μωυσής από το όρος της Ψυχολογίας.

Τα αποτελέσματά της πράγματι υποστήριζαν ότι οι θετικές επιδράσεις του ξαφνικού πλούτου δεν ήταν τόσο θεαματικές και μόνιμες όσο θα περιμέναμε. Ταυτόχρονα όμως η περίφημη εκλαϊκευμένη εκδοχή "οι παραπληγικοί και οι εκατομμυριούχοι έγιναν εξίσου ευτυχισμένοι" υπεραπλουστεύει άγρια τα δεδομένα.

Και ύστερα ήρθε κάτι ακόμα πιο ενοχλητικό για το ωραίο αφήγημα, έτσι για την πουτανιά.

Μια καλύτερη έρευνα!

Το 2020 δημοσιεύτηκε στο Review of Economic Studies μελέτη των Lindqvist, Östling και Cesarini σε 3.362 Σουηδούς παίκτες λοταρίας, με προεγγεγραμμένες αναλύσεις και παρακολούθηση ανθρώπων που είχαν κερδίσει από 5 έως 22 χρόνια νωρίτερα.

Και τι βρήκαν;

Οι μεγάλοι νικητές εμφάνιζαν διατηρημένη αύξηση στη συνολική ικανοποίηση από τη ζωή, ακόμη και πάνω από μία δεκαετία αργότερα.

Ούτε εξαφανίστηκε. Ούτε υπήρχε ένδειξη ότι έσβηνε με τον χρόνο που εξέτασε η μελέτη.

Αλλά (προσοχή γιατί εδώ είναι το ωραίο) οι επιδράσεις στην καθημερινή ευτυχία και στην ψυχική υγεία ήταν πολύ μικρότερες.

Με άλλα λόγια...

Τα λεφτά μπορούν να κάνουν τη ζωή σου καλύτερη χωρίς να κυκλοφορείς δεκαπέντε χρόνια αργότερα στο σαλόνι ουρλιάζοντας:

- ΕΧΩ ΛΕΦΤΑΑΑΑ!!!

Το οποίο, αν το καλοσκεφτώ, εμένα μου φαίνεται αρκετά λογικό.

Άρα το hedonic treadmill είναι μπούρδες;

Όχι.

Απλώς δεν είναι διάδρομος γυμναστηρίου με μία ταχύτητα για όλους.

Το 2006 οι Diener, Lucas και Scollon δημοσίευσαν μια σημαντική αναθεώρηση της θεωρίας.

Και ουσιαστικά είπαν ότι ναι, η προσαρμογή υπάρχει, αλλά πρέπει να πετάξουμε αρκετές από τις υπερβολικά άκαμπτες υποθέσεις του αρχικού μοντέλου.

Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι το ίδιο "set point", δηλαδή ένα βασικό και σταθερό επίπεδο ευημερίας.

Το set point δεν είναι απαραίτητα ουδέτερο. Οι διαφορετικές πλευρές της ευημερίας μπορούν να αλλάζουν διαφορετικά.

Και, κυρίως, τα επίπεδα ευημερίας μπορούν πράγματι να αλλάξουν μακροχρόνια.

Μερικά γεγονότα αφήνουν ίχνος. Και μάλιστα μεγάλο.

Σε κάποια πράγματα προσαρμοζόμαστε. Σε άλλα… καλή μας τύχη.

Μεγάλες διαχρονικές μελέτες έχουν δείξει ότι η προσαρμογή διαφέρει θεαματικά ανάλογα με το γεγονός και τον άνθρωπο.

Για παράδειγμα, σε μελέτη περισσότερων από 24.000 ανθρώπων στη Γερμανία, η ανεργία συνοδευόταν από μεγάλη πτώση στην ικανοποίηση από τη ζωή.

Υπήρχε κάποια ανάκαμψη με τον χρόνο. Αλλά κατά μέσο όρο δεν υπήρχε πλήρης επιστροφή στο προηγούμενο επίπεδο, ακόμη και όταν οι άνθρωποι ξανάβρισκαν εργασία.

Μελέτες πάνω στη μακροχρόνια αναπηρία έχουν επίσης βρει σημαντική και επίμονη μείωση της ευημερίας, με πολύ μικρότερη προσαρμογή απ’ όση θα προέβλεπε η αυστηρή εκδοχή του treadmill.

Στον γάμο, αντίθετα, ο μέσος όρος δείχνει συχνά μια αύξηση της ικανοποίησης γύρω από το γεγονός και στη συνέχεια κίνηση προς τα παλιότερα επίπεδα. Και ας μην υπολογίσουμε τις περιπτώσεις που η κίνηση πάει προς ακόμη χαμηλότερα επίπεδα από πριν το έγγαμο βίο.

Μόνο που κι εκεί εμφανίζεται το αγαπημένο πράγμα της βιολογίας και της ψυχολογίας:

Η τεράστια ατομική διακύμανση!

Κάποιοι επιστρέφουν.

Κάποιοι όχι.

Κάποιοι βελτιώνονται.

Κάποιοι χειροτερεύουν.

Ο μέσος όρος είναι πολύ χρήσιμος για να περιγράψεις πληθυσμούς, αλλά είναι αισθητά λιγότερο χρήσιμος όταν προσπαθείς να προβλέψεις τον Θανάση από το Περιστέρι.

Τι ακριβώς "συνηθίζει" κάποιος όμως;

Η ηδονική προσαρμογή δεν φαίνεται να είναι ένας μοναδικός μηχανισμός.

Και εδώ θα αντισταθώ στον πειρασμό να γράψω απλώς "ΝΤΟΠΑΜΙΝΗ ρε φίλε" με κεφαλαία, να κλείσουμε τις οθόνες μας και να πάμε να δούμε τηλεόραση.

Γιατί... Όχι.

Η ευχαρίστηση και η ανταμοιβή έχουν φυσικά νευροβιολογική βάση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο εξηγείται με το "ο εγκέφαλος συνήθισε την ντοπαμίνη".

Μια ανασκόπηση του 2018 στο Annual Review of Psychology περιγράφει διαφορετικές κατηγορίες μηχανισμών που μπορούν να συμβάλουν στην πτώση της ηδονικής απόκρισης. Φυσιολογικές διεργασίες, αλλαγές στην αντίληψη και γνωστικές ή αυτοαναφορικές διεργασίες.

Με απλά λόγια:

• μπορεί να αλλάξει το ίδιο το ερέθισμα για εμάς, 
• μπορεί να αλλάξει η προσοχή μας προς αυτό, 
• μπορεί να αλλάξει ο τρόπος που το αξιολογούμε.

Οι Wilson και Gilbert έχουν επίσης προτείνει ότι ένα συναισθηματικά σημαντικό γεγονός τραβάει έντονα την προσοχή όσο είναι καινούργιο και ανεξήγητο.

Σιγά σιγά το καταλαβαίνουμε. Το εντάσσουμε στην ιστορία μας. Γίνεται γνώριμο. Γίνεται οικείο. Παύουμε να το παρακολουθούμε σαν πεινασμένα γεράκια... Και η συναισθηματική αντίδραση εξασθενεί.

Σκέψου την πρώτη νύχτα σε ένα καινούργιο σπίτι.

Ακούς κάθε θόρυβο.

Κοιτάς κάθε γωνιά.

Παρατηρείς το φως.

Τρεις μήνες αργότερα περνάς από το ίδιο δωμάτιο κρατώντας ένα βρακί στο χέρι, μαζεύεις δύο κάλτσες που πέταξες κάτω την προηγούμενη μέρα και ψάχνεις τον φορτιστή σου.

Το σπίτι δεν έγινε χειρότερο. Έπαψε να είναι νέα πληροφορία.

Και μετά μετακινούμε και τα δοκάρια...

Υπάρχει κι άλλο.

Γιατί φυσικά υπάρχει κι άλλο! 

Οι Sheldon και Lyubomirsky πρότειναν στο Hedonic Adaptation Prevention Model δύο βασικούς δρόμους μέσω των οποίων μπορεί να ξεφουσκώσει η θετική επίδραση μιας αλλαγής.

Ο πρώτος είναι αρκετά προφανής:

- Η αλλαγή προκαλεί σταδιακά λιγότερα θετικά συναισθήματα.

Ο δεύτερος έχει πιο πολύ πλάκα:

- Ανεβαίνουν οι προσδοκίες μας.

Παίρνεις αύξηση.

Χαίρεσαι.

Μετά από λίγο ο νέος μισθός παύει να είναι "αύξηση".

Είναι ο μισθός.

Και τώρα, αφού αυτό διευθετήθηκε, μήπως θα έπρεπε να πάρεις και μια προαγωγή;

Χάνεις δέκα κιλά.

Κάποτε θα έδινες το ένα σου νεφρό για να βρίσκεσαι εκεί.

Ε, φτάνεις εκεί.Περνάει λίγος καιρός.

Και ξαφνικά:

- Ναι, αλλά εάν έχανα άλλα πέντε θα ήταν καλύτερα.

Μπράβο μας!

Δεν τρέξαμε απλώς μέχρι τη γραμμή τερματισμού.

Πήραμε τη γραμμή τερματισμού και την πήγαμε παρακάτω.

Είναι πρόβλημα ότι προσαρμοζόμαστε;

Ούτε καν. Αν το δεις αλλιώς, η προσαρμογή είναι εξαιρετικά χρήσιμη.

Ένας οργανισμός που αντιμετώπιζε κάθε μόνιμο ερέθισμα σαν καινούργιο θα ήταν λειτουργικά για πέταμα.

Γιατί η προσοχή μας είναι περιορισμένη ή έστω οριοθετημένη.

Το νευρικό σύστημα πρέπει να ξεχωρίζει τι άλλαξε, τι έχει σημασία τώρα, πού υπάρχει ευκαιρία και πού υπάρχει κίνδυνος.

Δεν μπορείς να ξυπνάς επί δεκαπέντε χρόνια και να παθαίνεις συναισθηματικό σοκ επειδή...

- ΘΕΕ ΜΟΥ ΕΧΩ ΨΥΓΕΙΟ ΝΤΟΥΛΑΠΑ!

Κάποια στιγμή πρέπει να φτιάξεις και έναν καφέ.

Η προσαρμογή μάς επιτρέπει να μεταφέρουμε την προσοχή αλλού.

Και προς την αρνητική κατεύθυνση όμως η προσαρμογή μπορεί να είναι σωτήρια. Η συναισθηματική ένταση πολλών αρνητικών γεγονότων επίσης μειώνεται με τον χρόνο.

Άρα δεν έχουμε μπροστά μας ένα "σφάλμα" του εγκεφάλου.

Έχουμε έναν πολύ χρήσιμο μηχανισμό με ένα ενοχλητικό παράπλευρο αποτέλεσμα. Ότι και τα καλά γίνονται φυσιολογικά.

Και εκεί μάλλον βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα μας.

Δεν είναι ότι σταματάμε να ουρλιάζουμε από χαρά επειδή έχουμε ακόμη το ίδιο σπίτι, τον ίδιο άνθρωπο ή την ίδια δουλειά.

Ευτυχώς. Κανείς δεν θα άντεχε δίπλα μας.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ερμηνεύουμε την εξοικείωση ως απώλεια αξίας.

Όταν το:

- Δεν με ενθουσιάζει πια όπως στην αρχή

μετατρέπεται αυτομάτως σε:

- Άρα δεν είναι αρκετό.

• Ένας άνθρωπος μπορεί να πάψει να είναι καινούργιος χωρίς να πάψει να είναι πολύτιμος.

• Ένα σπίτι μπορεί να πάψει να εντυπωσιάζει χωρίς να πάψει να βελτιώνει τη ζωή σου.

• Ένα σώμα μπορεί να πάψει να σου φαίνεται «το σώμα που κατάφερα να αποκτήσω» και να γίνει απλώς το σώμα σου.

Η προσαρμογή αλλάζει την ένταση της αντίδρασης.

Δεν εκδίδει πιστοποιητικό αξίας.

Μπορούμε να σταματήσουμε την προσαρμογή;

Όχι. Και πιθανότατα ούτε που θα θέλαμε.

Υπάρχουν πάντως πειραματικά δεδομένα ότι παράγοντες όπως η ποικιλία στις θετικές εμπειρίες και η σκόπιμη επανεκτίμηση ή εκτίμηση μιας θετικής αλλαγής μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να επιβραδύνουν την προσαρμογή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η επιστήμη απέδειξε πως αν γράφεις κάθε βράδυ τρία πράγματα για τα οποία είσαι ευγνώμων, θα νικήσεις το ανθρώπινο νευρικό σύστημα και θα γίνεις μονίμως ευτυχισμένος.

Μη γίνουμε και μανιαμούνιες!

Σημαίνει κάτι πιο περιορισμένο αλλά πολύ ενδιαφέρον.

Ότι η προσοχή που δίνουμε σε μια εμπειρία, η ποικιλία της και ο τρόπος με τον οποίο την αξιολογούμε μπορούν να επηρεάσουν τον ρυθμό με τον οποίο παύει να μας προκαλεί την αρχική της ευχαρίστηση.

Δεν καταργούμε την προσαρμογή.

Μπορούμε ίσως να την πειράξουμε λίγο.

Και τελικά;

Το hedonic treadmill δεν λέει ότι τίποτα δεν έχει σημασία, ούτε ότι τα λεφτά δεν βοηθούν. Δεν λέει πώς ό,τι κι αν μας συμβεί, σε έξι μήνες θα είμαστε όπως πριν. Και σίγουρα δεν λέει πώς η πραγματική ευτυχία βρίσκεται μέσα μας, διότι ευχαριστούμε, έχουμε ήδη αρκετές τέτοιες αηδιες που βομβαρδιζόμαστε καθημερινά.

Λέει κάτι άλλο.

Ότι ο άνθρωπος αλλάζει μαζί με τη ζωή του.

Οι καλές συνθήκες μπορούν να παραμένουν καλές ενώ παύουν να φαίνονται καινούργιες.

Οι προσδοκίες μετακινούνται.

Τα σημεία αναφοράς αλλάζουν.

Η προσοχή φεύγει από αυτό που έγινε δεδομένο και πηγαίνει στο επόμενο.

Και έτσι μπορεί να συμβεί κάτι σχεδόν κωμικό. Να ζεις σήμερα μέσα σε πράγματα που πριν πέντε χρόνια έλεγες ότι θα σε έκαναν ευτυχισμένο και να σκέφτεσαι κυρίως αυτά που σου λείπουν τώρα.

Όχι επειδή είσαι αχάριστος ή κάτι πάει στραβά με σένα.

Αλλά επειδή ο εγκέφαλος δεν έχει σχεδιαστεί για να στέκεται μπροστά σε όσα απέκτησε και να χειροκροτεί επ’ αόριστον.

Τα καταγράφει.

Προσαρμόζεται.

Και κοιτάζει τι ακολουθεί.

Πράγμα εξαιρετικό αν θέλεις ένα είδος που εξερευνά, επιδιώκει, βελτιώνει και επιβιώνει.

Λίγο σκατά, όμως, αν περίμενες ότι κάποια μέρα θα φτάσεις επιτέλους στο σημείο όπου θα πεις:

"Ωραία. Τώρα τα έχω όλα. Τελειώσαμε!"

Γιατί κατά πάσα πιθανότητα, όταν φτάσεις εκεί, ο εγκέφαλος θα κοιτάξει γύρω του, θα ξύσει λίγο το πηγούνι του και θα σκεφτεί:

"Ναι… αλλά ξέρεις τι άλλο θα ήταν γαμάτο;"

Πηγές

• Brickman, P., Coates, D., & Janoff-Bulman, R. (1978). Lottery winners and accident victims: Is happiness relative? Journal of Personality and Social Psychology, 36(8), 917–927.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/690806/

• Diener, E., Lucas, R. E., & Scollon, C. N. (2006). Beyond the Hedonic Treadmill: Revising the Adaptation Theory of Well-Being. American Psychologist, 61(4), 305–314.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16719675/

• Galak, J., & Redden, J. P. (2018). The Properties and Antecedents of Hedonic Decline. Annual Review of Psychology, 69, 1–25.

https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-psych-122216-011542

• Lindqvist, E., Östling, R., & Cesarini, D. (2020). Long-Run Effects of Lottery Wealth on Psychological Well-Being. The Review of Economic Studies, 87(6), 2703–2726.

https://academic.oup.com/restud/article/87/6/2703/5734654

• Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2004). Unemployment Alters the Set Point for Life Satisfaction. Psychological Science, 15(1), 8–13.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14717825/

• Lucas, R. E. (2007). Long-term disability is associated with lasting changes in subjective well-being: Evidence from two nationally representative longitudinal studies. Journal of Personality and Social Psychology, 92(4), 717–730.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17469954/

• Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2003). Reexamining adaptation and the set point model of happiness: Reactions to changes in marital status. Journal of Personality and Social Psychology, 84(3), 527–539.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12635914/

• Sheldon, K. M., & Lyubomirsky, S. (2012). The Challenge of Staying Happier: Testing the Hedonic Adaptation Prevention Model. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(5), 670–680.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22361725/

• Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). Explaining Away: A Model of Affective Adaptation. Perspectives on Psychological Science, 3(5).

https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1745-6924.2008.00085.x

.

Κάτι περίεργες πεποιθήσεις που υπάρχουν εκεί έξω.

Αν παραδεχτείς ότι έκανες λάθος, είσαι αδύναμος. 

Αν εγκαταλείψεις μια επιλογή που δεν σε εκφράζει πια, είσαι ασυνεπής. Ενώ αν συνεχίζεις επί δέκα χρόνια να χτυπάς το κεφάλι σου στο ίδιο ντουβάρι, αυτό λέγεται χαρακτήρας!

Έχει μια λογική...

Τη λογική του ντουβαριού βέβαια, αλλά μια κάποια συλλογιστική παρ' όλα αυτά.

Οι άνθρωποι έχουμε μια ιδιαίτερη εμμονή με τη συνέπεια.

"Αααα, εγώ ό,τι λέω το κάνω!" λέει ο άλλος. Μπράβο. Πέρασε από βδομάδα να παραλάβεις το παράσημο.

Η συνέπεια είναι όντως υπέροχη. Αρκεί να μην είναι συνέπεια στη βλακεία. 

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι απαραίτητα αστάθεια. Μπορεί να είναι η απολύτως φυσιολογική συνέπεια του γεγονότος ότι έμαθες κάτι που πριν δεν γνώριζες. Ότι απέκτησες εμπειρία. Ότι είδες τα πράγματα από άλλη οπτική. Ότι άλλαξαν οι συνθήκες. Ότι άλλαξες εσύ.

Ο άνθρωπος που είσαι σήμερα δεν διαθέτει ακριβώς τις ίδιες πληροφορίες, τις ίδιες εμπειρίες, τις ίδιες ανάγκες και τα ίδια ψυχικά εργαλεία με εκείνον που πήρε μια απόφαση στο παρελθόν. Γιατί λοιπόν θα έπρεπε υποχρεωτικά να καταλήξει στην ίδια απόφαση;

Και κάπου εδώ μπαίνει η επιστήμη, γιατί δεν θα αφήσουμε όλο αυτό να γίνει ένα ακόμη τσιτάτο του τύπου "να αλλάζεις, πεταλούδα μου".

Ο εγκέφαλος δεν είναι πέτρα. Είναι ένα δυναμικό όργανο που μεταβάλλεται μέσα από την εμπειρία. Η μάθηση, η επανάληψη, οι σχέσεις, οι απώλειες, οι επιτυχίες, τα λάθη και γενικότερα όσα ζούμε μπορούν να μεταβάλλουν τη λειτουργία και τις συνδέσεις των νευρωνικών μας δικτύων.

Αυτή η ικανότητα ονομάζεται νευροπλαστικότητα.

Δεν σημαίνει ότι ξυπνάς ένα πρωί άλλος άνθρωπος επειδή είδες ένα podcast και ανακάλυψες το inner child σου. Ούτε ότι πάντα αλλάζει προς το καλύτερο (άλλη κουβέντα αυτή).

Σημαίνει ότι ο εγκέφαλος μπορεί να μαθαίνει, να προσαρμόζεται και, ως έναν βαθμό, να αναδιοργανώνει τον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζεται πληροφορίες και αντιδρά στις εμπειρίες.

Χάρη σε αυτή την ικανότητα μπορούμε να μάθουμε μια νέα γλώσσα, να αποκτήσουμε μια καινούργια δεξιότητα, να αλλάξουμε συνήθειες, να επεξεργαστούμε φόβους και να διαμορφώσουμε νέους τρόπους αντίδρασης. Με βοήθεια από κάποιο ψυχολόγο; Γιατί όχι; Έτσι, με λίγη τύχη και πολλή δουλειά, μπορεί να πάψουμε κάποια στιγμή να θεωρούμε μοιραίο έρωτα κάθε άνθρωπο που μας φτύνει κι εμείς λέμε ότι βρέχει.

Ο εγκέφαλος, λοιπόν, μπορεί να ενημερώνεται. Το ερώτημα είναι αν ενημερωνόμαστε κι εμείς ή αν πατάμε το snooze από το 2009.

Το να αλλάζεις γνώμη είναι δεξιότητα. Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται ο όρος γνωστική ευελιξία για την ικανότητά μας να προσαρμόζουμε τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας όταν αλλάζουν οι συνθήκες, οι απαιτήσεις ή οι διαθέσιμες πληροφορίες.

Με απλά λόγια: Με αυτά που ήξερα τότε, αποφάσισα αυτό. Με αυτά που ξέρω τώρα, αποφασίζω διαφορετικά.

Αυτό δεν ακυρώνει τον παλιό σου εαυτό. Δεν χρειάζεται να τον θεωρήσεις ηλίθιο για να μην του επιτρέψεις να είναι ισόβιος δερβέναγας της ζωής σου. Γιατί αυτό είναι ένα από τα προβλήματα της αναθεώρησης. Δεν συγκρούεσαι μόνο με μια παλιά απόφαση. Συγκρούεσαι και με την εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.

"Εγώ δεν κάνω τέτοια."

"Εγώ πάντα πίστευα αυτό."

"Εγώ όταν αποφασίζω κάτι δεν κάνω πίσω."

Και κάπως έτσι μπορεί να φτάσεις να υπερασπίζεσαι όχι πια την απόφαση, αλλά την ταυτότητά σου.

Δεν θέλεις απλώς να αποδειχθεί σωστό αυτό που επέλεξες. Θέλεις να αποδειχθεί ότι εσύ ήσουν σωστός που το επέλεξες.

Και τότε αρχίζει το γλέντι.

- Αφού έδωσα τόσα…

Υπάρχει μια πολύ γνωστή γνωστική παγίδα που ταιριάζει θαυμάσια εδώ: το sunk cost fallacy, το φαινόμενο του βυθισμένου κόστους.

Με δυο λόγια, αφού έχω επενδύσει τόσα, ας επενδύσω κι άλλα.

Έδωσες δέκα χρόνια σε μια σχέση; Μην είσαι μαλάκας και το διαλύσεις τώρα. Δώσε άλλα πέντε. Αντέχει το κορόιδο.

Έχασες ήδη χρήματα σε μια αποτυχημένη επένδυση; Ρίξε κι άλλα. Τώρα θα γυρίσει. Τι διάολο;

Παρήγγειλες το χειρότερο πιάτο της ζωής σου; Φάτο μέχρι τέλους επειδή το πλήρωσες. Λες και το στομάχι σου εργάζεται στο λογιστήριο και πρέπει να κλείσει ταμείο.

Το θέμα όμως είναι ότι ο χρόνος, το χρήμα, ο κόπος ή το συναίσθημα που έχουν ήδη δαπανηθεί έχουν ήδη δαπανηθεί. Δεν επιστρέφουν επειδή συνεχίζεις. Το μόνο που αποφασίζεις τώρα είναι αν θα προσθέσεις καινούργιο κόστος στο παλιό.

Κι όμως, η αποχώρηση συχνά μοιάζει με παραδοχή αποτυχίας.

Κι μετά αρχίζουν τα:

"Δεν μπορεί, τόσα χρόνια…" 

Μπορεί!

"Θα αλλάξει αυτή τη φορά." 

Το πας στοίχημα;

"Θα δικαιωθώ στο τέλος το ξέρω" 

Στο τέλος ποιανού;

"Δεν γίνεται να πάνε όλα χαμένα." 

Γίνεται.

Ο άνθρωπος λατρεύει την ιδέα ότι το αύριο θα δικαιολογήσει το χθες.

Μόνο που το σύμπαν δεν έχει καμία υποχρέωση να αποζημιώσει τις κακές μας επιλογές. Ούτε η ζωή λειτουργεί με πόντους επιβράβευσης. Δεν παίρνεις δωρεάν ευτυχία επειδή άντεξες αρκετά.

Ξέρεις όμως ποιο είναι το πιο αστείο; Μερικές φορές απλώς άντεξες αρκετά. Νέτο-σκέτο. Χωρίς παρελκόμενα.

Ο παλιός σου εαυτός έκανε την καλύτερη επιλογή που μπορούσε με τις πληροφορίες, τις ανάγκες και τις δυνατότητες που είχε τότε. Ο σημερινός σου εαυτός όμως έχει καινούργια δεδομένα. Αν απαιτείς να αποφασίζει σαν να μην έμαθε τίποτα από τότε, αυτό δεν λέγεται συνέπεια. Λέγεται στασιμότητα.

Ώπα όμως!

Επειδή ο άνθρωπος δεν αφήνει ποτέ μια καλή ιδέα χωρίς να τη διαστρεβλώσει, κάπου εδώ θα εμφανιστεί και ο άλλος...

- Τι θες να πεις δηλαδή; Αυτός που αλλάζει γνώμη κάθε δέκα λεπτά είναι εξαιρετικά ώριμος;

Όχι, καμάρι μου. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην αναθεώρηση και στην αστάθεια.

Ο ώριμος άνθρωπος μπορεί να αλλάξει γνώμη όταν αλλάζουν τα δεδομένα, όταν αντιλαμβάνεται ότι είχε κάνει λάθος ή όταν καταλαβαίνει ότι μια επιλογή δεν υπηρετεί πια τις ανάγκες και τις αξίες του.

Ο παρορμητικός αλλάζει γνώμη επειδή άλλαξε διάθεση.

• Σήμερα θέλει να ανοίξει καφέ.
• Αύριο να γίνει δύτης.
• Μεθαύριο να μετακομίσει στη Νέα Ζηλανδία. (Εγώ! Εγώ!)
• Την Πέμπτη αποφασίζει ότι τελικά χρειάζεται να ακολουθήσει τη ροή της ζωής του.
• Την Παρασκευή να επιστρέφει σε πρώην.
• Το Σάββατο ανακοινώνει ότι μπαίνει σε εποχή απόλυτης αυτογνωσίας.
• Και την Κυριακή πληρώνει για να του πουν τα ταρώ.

κ.ο.κ

Αυτό δεν είναι γνωστική ευελιξία. Είναι να έχεις τον εγκέφαλο στο shuffle όπως το Spotify.

Η συχνή και απότομη μεταβολή αποφάσεων μπορεί να έχει πολλές αιτίες. Από παρορμητικότητα, αναποφασιστικότητα, φόβο της ευθύνης, ανάγκη εξωτερικής επιβεβαίωσης, δυσκολία να αντέξεις την αβεβαιότητα μέχρι απλώς το γεγονός ότι δεν ξέρεις ακόμη τι θέλεις.

Δηλαδή μπορεί να μην άλλαξες άποψη επειδή επεξεργάστηκες καλύτερα τα δεδομένα. Μπορεί απλώς να σου μίλησε κάποιος τελευταίος.

Ούτε το "ποτέ δεν αλλάζω" είναι αρετό γιατί είσαι εγκλωβισμένος στις χθεσινές του βεβαιότητες. (Νάτο το μουλάρι)

Ούτε το "αλλάζω κάθε πέντε λεπτά" είναι εξέλιξη γιατί γίνεσαι όμηρος της τελευταίας σου σκέψης. (Να και η άδεια σακούλα σε μέρα με οκτώ μποφόρ)

Και, παραδόξως, μπορεί και οι δύο να αποφεύγουν ακριβώς το ίδιο πράγμα. Την ουσιαστική ευθύνη μιας απόφασης. Γιατί η πραγματική ωριμότητα απαιτεί δύο πράγματα που στην πράξη είναι πολύ δύσκολα.

1. Να έχεις αρκετή ταπεινότητα για να παραδεχτείς ότι έκανες λάθος.
2. Και αρκετή σταθερότητα για να μην εγκαταλείπεις κάθε επιλογή μόλις γίνει δύσκολη.

Να μην παραμένεις από πείσμα. Αλλά να μη φεύγεις και από πανικό. Να μπορείς να δώσεις χρόνο σε μια απόφαση χωρίς να την κάνεις ισόβια καταδίκη. Να μπορείς να ακούσεις τα συναισθήματά σου χωρίς να τους παραδώσεις το τιμόνι και να καθίσεις πίσω να βλέπεις.

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι αποτυχία. Αποτυχία είναι να γνωρίζεις ότι κάτι δεν λειτουργεί και να συνεχίζεις μόνο και μόνο για να μη χαλάσει η εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.

Αλλά ούτε και η διαρκής μεταβλητότητα είναι ωριμότητα. Γιατί όταν αλλάζεις συνεχώς χωρίς επεξεργασία, απλώς να περιστρέφεσαι.

Η ωριμότητα βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην ακαμψία και στην αστάθεια. Στο σημείο όπου μπορείς να κοιτάξεις τον χθεσινό σου εαυτό και να του πεις:

- Σ’ ευχαριστώ. Έκανες ό,τι μπορούσες με αυτά που ήξερες. Τώρα όμως κάτσε λίγο στην άκρη, γιατί έμαθα κάτι καινούργιο.

Και ταυτόχρονα να κοιτάξεις τον σημερινό σου εαυτό και να του πεις:

- Ωραία. Μην ενθουσιάζεσαι. Θα το σκεφτούμε λίγο καλύτερα πριν μετακομίσουμε στη Νέα Ζηλανδία.

Πηγές:

• Structural brain plasticity in adult learning and development

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23458777/

• Cognitive and behavioural flexibility: neural mechanisms and clinical considerations

https://www.nature.com/articles/s41583-021-00428-w

• The psychology of sunk cost

https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4