Στην αρχή, το σύστημα είναι απλό και σταθερό. Πατάς; Ανταμοιβή. Ο εγκέφαλος μαθαίνει γρήγορα τη σύνδεση και η συμπεριφορά γίνεται ήρεμη, προβλέψιμη, λειτουργική. Κάποια στιγμή όμως, οι κανόνες αλλάζουν. Η ανταμοιβή δεν έρχεται πια κάθε φορά. Άλλοτε εμφανίζεται αμέσως, άλλοτε καθυστερεί, άλλοτε δεν έρχεται καθόλου. Το κουμπί παραμένει το ίδιο, αλλά το αποτέλεσμα γίνεται αβέβαιο. Και εκεί... Αντί το ζώο να απογοητευτεί και να εγκαταλείψει τη συμπεριφορά, συμβαίνει το αντίθετο. Αρχίζει να πατάει το κουμπί όλο και πιο συχνά, πιο έντονα, σχεδόν μανιακά. Η πράξη χάνει τον ρυθμό της και αποκτά χαρακτήρα καταναγκαστικό. Σε πολλές παρατηρήσεις, όταν τελικά εμφανίζεται η τροφή, δεν έχει πια την ίδια σημασία. Μπορεί να καταναλωθεί μηχανικά ή να αγνοηθεί. Δεν είναι πια ο στόχος.

Ο πραγματικός "εθισμός" έχει μετατοπιστεί αλλού. Στην αναμονή. Στο πότε θα συμβεί. Στην αβεβαιότητα.

Αυτό το φαινόμενο δεν έχει να κάνει με απληστία ή έλλειψη αυτοελέγχου. Έχει να κάνει με τη ντοπαμίνη. Η διαλείπουσα ενίσχυση, η αβεβαιότητα δηλαδή, είναι ο πιο ισχυρός τρόπος να κολλήσει ο εγκέφαλος σε μια συμπεριφορά.

Η ντοπαμίνη δεν είναι η χημική ουσία της απόλαυσης, αλλά της προσδοκίας. Όσο πιο απρόβλεπτο είναι το αποτέλεσμα, τόσο πιο έντονα ενεργοποιείται το σύστημα.

Το ίδιο ακριβώς νευρωνικό μοτίβο εμφανίζεται στον τζόγο, στα social media, στις ειδοποιήσεις, στα μηνύματα που άλλοτε απαντιούνται κι άλλοτε όχι. Δεν κυνηγάμε πια την ανταμοιβή. Κυνηγάμε το αν και το πότε.

Δεν "δημιουργεί" αγάπη. Δεν είναι το "χάπι της αγάπης". Ξεχαρβαλώνει προσωρινά τα συστήματα που ρυθμίζουν το συναίσθημα. Είναι χημικός παρεμβολέας σε ένα σύστημα που βασίζεται στην ισορροπία.

Για να καταλάβουμε τι κάνει, πρέπει πρώτα να δούμε πώς δουλεύει κανονικά ο εγκέφαλος.

Πώς επικοινωνούν οι νευρώνες

Φανταστείτε δύο ανθρώπους σε αντικριστά μπαλκόνια με το κενό ανάμεσά τους. Ο ένας πετάει στον άλλον σαΐτες με ραβασάκια. Κάποιος επίσης (καθαριστής ας τον πούμε) υπάρχει για να μαζεύει τις σαΐτες ώστε να μη γεμίζει ο χώρος ανάμεσα στα 2 μπαλκόνια με σκουπίδια. Το'χουμε;

Τα δύο μπαλκόνια είναι τα νευρικά κύτταρα. Το κενό ανάμεσα στα δύο μπαλκόνια λέγεται σύναψη.

Άρα... Σύναψη είναι το κενό ανάμεσα σε δύο νευρικά κύτταρα.

Υπάρχουν 2 τρόποι για να είσαι με κάποιον. Δυο τρόποι και όλες οι ενδιάμεσες μίξεις αυτών των τρόπων, φυσικά. Αλλά εμείς θα το πάρουμε ως άσπρο - μαύρο γιατί είμαστε αρχάριοι.

1. Ο ένας είναι να τον θες.
2. Ο άλλος είναι να τον χρειάζεσαι, ή ακόμα χειρότερα να τον έχεις ανάγκη.

Και όχι, δεν είναι το ίδιο πράγμα. Ούτε καν μοιάζουν. Μη με διαολίζετε!

Ας τα πάρουμε με τη σειρά, σαν κανονικοί άνθρωποι που έχουν φάει τα μούτρα τους τουλάχιστον μία φορά στη ζωή τους, αλλά συνεχίζουν ακάθεκτοι. 

Όταν είσαι με κάποιον επειδή τον χρειάζεσαι, η σχέση λειτουργεί σαν πολυεργαλείο. Σε ηρεμεί, σου δίνει αξία, σου κλείνει τρύπες, σου κρατάει το χέρι για να μη φοβάσαι, σου θυμίζει ότι “κάποιος σε θέλει, άρα κάτι αξίζεις διάολε”. 

Κοιτάξτε τώρα τι έμαθα!!!

Τηλέφωνο: Ντριν ντριιιιιν

Εγώ: Εμπρός;

Φωνή: Τα μάθατε τα νέα; Δεν είναι αγάπη αυτό.

Εγώ: Και τι είναι ρε εξυπνάκια;

Φωνή: Είναι ρύθμιση άγχους με ανθρώπινο σώμα. Γι’ αυτό φοβάσαι πιο πολύ τον χωρισμό απ’ ό,τι χαίρεσαι τη σχέση, λες “δεν με πειράζει” ενώ σε πειράζει, κάνεις εκπτώσεις τύπου Black Friday στην αξιοπρέπειά σου. Δεν τον αγαπάς. Κρατιέσαι από αυτόν όπως από την κουπαστή στην θαλασσοταραχή. Όταν τον έχεις ανάγκη δε... Γίνεται ΚΑΙ σωσίβιο! Και τα σωσίβια δεν τα ερωτεύεσαι. Τα χρησιμοποιείς μέχρι να βγεις στη στεριά.

Εγώ: Εεεε... Λάθος κάνετε!!!

Κλατς

Τουτ τουουουου

(Κάνει όμως λάθος;!)

Δεν φοβήθηκα ποτέ πραγματικά το σώμα μου.

Φοβήθηκα τα βλέμματα των άλλων πάνω του.

Αυτό το κατάλαβα πολύ αργότερα. Μικρή νόμιζα ότι το πρόβλημα ήμουν εγώ. Όχι η κοροϊδία, τα γέλια, τα σχόλια. Εγώ.

Γιατί ήμουν χοντρή. Και το χοντρή, τότε, δεν ήταν λέξη. Ήταν ταυτότητα. Στο σχολείο δεν σε κορόιδευαν μία φορά και τέλος. Σε κορόιδευαν κάθε μέρα κι από λίγο. Και το λίγο, επαναλαμβανόμενο, γίνεται χαρακτήρας.

Έμαθα λοιπόν ότι όταν φαίνομαι πολύ, κάτι πάει λάθος. Ότι το σώμα μου τραβάει βλέμματα που δεν είναι ασφαλή για την ψυχολογική μου ευημερία. Ότι αν σταθώ λίγο πιο μπροστά, αν γελάσω λίγο πιο δυνατά, αν υπάρξω λίγο πιο έντονα… κάποιος θα βρει κάτι να πει. Στις εκδρομές, στα διαλείμματα, στο δρόμο ακόμα... Το σώμα μου ήταν πάντα το πρώτο πράγμα που έβλεπαν. Και το πρώτο πράγμα που σχολίαζαν.

Δεν μπορώ να κάνω σχέση με κανέναν χωρίς να φοβάμαι ότι θα πεθάνει. Καλό ε;

Όχι μεταφορικά τύπου "είσαι νεκρός για μένα"... Κυριολεκτικά να πεθάνει. Dead, τροφή για τα σκουλίκια, στάχτη και μπούρμπερη.

Αυτό το κατάλαβα εμπράκτως, όχι θεωρητικά. Το δοκίμασα (κακώς, αλλά δεν μου έκοβε και πολύ τότε). Δεν την πάλευα μία. Δεν ήμουν εγώ, και αυτό που έγινα δεν το αναγνώριζε κανείς, αλλά συνέχιζα ο μαλάκας. Μέχρι που το σώμα μου μπήκε σε πανικό. Ατελείωτοι τσακωμοί γινόντουσαν μέσα στο κεφάλι μου. Ηρεμούσα προσωρινά και μετά ξανά μανά ο ίδιος κύκλος.

(Μου έλεγα...)

-Βρε καλό μου, γιατί αγχώνεσαι έτσι; 

(Μου απαντούσα) 

-Γιατί δεν θα την βγάλουμε λέμε αν ξαναφάμε τέτοιο στραπάτσο...

(Μου ξαναέλεγα...)

-Έλα καημένη, ποιες είναι η πιθανότητες; Ας ζήσουμε τη ζωή μας!

Και πάντα οι τσακωμοί κατέληγαν...

-Ρε άι στο διάολο κάνε ότι καταλαβαίνεις!

(Και τόσα καταλάβαινα, τόσα έκανα)

Σήμερα στον ψυχοβγάλτη μου, σκοπός επετεύχθη! Μου την έβγαλε την ψυχή, την ξέρασα στο πάτωμα και την κοιτούσα κλαίγοντας. 

Και όταν ηρέμησα... Μου δημιουργήθηκε η εξής απορία. Γιατί κλαίμε; Εννοώ γιατί οταν ξεχειλίζουμε από συναίσθημα κλαίμε και δεν παθαίνουμε κάτι άλλο; Ας πούμε... Γιατί δεν κουνιούνται τα αυτιά μας ή γιατί δεν σηκώνεται το φρύδι μας, γιατί δεν τεντώνονται τα δάχτυλά μας... ξέρω κι εγώ, κάτι άλλο εκτός από δάκρυα στα μάτια.

Και όπως λύνονται όλες οι απορίες, ας τα πάρουμε από την αρχή για να καταλάβουμε.

Ούτε αγανάκτηση.

Ούτε την ανάγκη να φωνάξω ότι η ζωή είναι άδικη.

Το ξέρω ήδη. Όλοι το ξέρουμε.

Και για όσους δεν είχαν μια αξιοπρεπή αφετηρία, αλλά και για όσους είχαν τα βασικά και καταλαβαίνουν την τύχη τους. 

Είναι άδικη επειδή κάποιοι άνθρωποι μεγάλωσαν χωρίς ασφαλές περιβάλλον. Και μετά έμαθαν να στέκονται όρθιοι μόνοι τους, με τρόπους που τους έσωσαν τότε αλλά τους δυσκολεύουν τώρα. 

Έρχεται με μια σκιά.

Είναι εκείνη η χαρά που άργησε.

Που όταν επιτέλους φτάνει, δεν κάνει θόρυβο.

Κάθεται δίπλα σου και σε κοιτάει, λες και λέει:

"Ήρθα. Απλώς… άργησα λίγο".

Κάποιες επιθυμίες δεν είναι ιδέες της στιγμής.

Γεννήθηκαν πολύ νωρίς,

τότε που ο ενθουσιασμός ήταν καθαρός

και ο χρόνος φαινόταν άπειρος.

Και περνούσαν τα χρόνια...

Υποχρεώσεις, ρόλοι, ανάγκες, ευθύνες.

Το όνειρο δεν πεθαίνει.

Μπαίνει στην άκρη.

Κάθεται ήσυχο.

Περιμένει...

"Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου" το είπε ο Άρθουρ Σοπενχάουερ τον 19ο αιώνα. Φιλόσοφος με μόνιμη δυσανεξία στον άνθρωπο και πολύ καθαρό βλέμμα πάνω στην ανθρώπινη φύση, διατύπωσε την εξής παραβολή:

Μια ομάδα σκαντζόχοιρων, μέσα στο κρύο, πλησιάζουν ο ένας τον άλλον για να ζεσταθούν. Όσο πλησιάζουν, τα αγκάθια τους πληγώνουν. Απομακρύνονται για να μην πονάνε, αλλά τότε παγώνουν. Αναγκάζονται να βρουν μια ενδιάμεση απόσταση αρκετά κοντά για ζεστασιά, αρκετά μακριά για να μη ματώσουν.

Αυτό, λέει ο Σοπενχάουερ, είναι η ανθρώπινη σχέση.

Τι παιχνίδια είναι αυτά; Τι "και καλά" εξαφανίσεις; Τι υπονοούμενα; Λες και είμαστε 20 χρονών. Που μακάρι να ήμασταν δηλαδή, αλλά δεν παίζει.

Έκατσε τώρα άντρας να μου κάνει παιχνίδι εξαφάνισης. Σε εμένα! Δεν τα καταλαβαίνω αυτά, μάνα μου! Δεν κολλάω όταν με φτύνουν.

Ένα όμορφο συναίσθημα μας, το λέμε ή όχι; Υπάρχει μια φράση που ακούγεται πολύ σοφή και συχνά τη λέμε για να νιώσουμε εντάξει με τον εαυτό μας: "Αν αυτό που θα πω δεν αλλάξει τίποτα, θα χαρώ που το είπα;"

Αν η απάντηση είναι ναι, το λες!

Είναι ομολογουμένως καλή ερώτηση, αλλά λυπάμαι που θα σας απογοητεύσω, δεν είναι αρκετή.