Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου

"Το δίλημμα του σκαντζόχοιρου" το είπε ο Άρθουρ Σοπενχάουερ τον 19ο αιώνα. Φιλόσοφος με μόνιμη δυσανεξία στον άνθρωπο και πολύ καθαρό βλέμμα πάνω στην ανθρώπινη φύση, διατύπωσε την εξής παραβολή:

Μια ομάδα σκαντζόχοιρων, μέσα στο κρύο, πλησιάζουν ο ένας τον άλλον για να ζεσταθούν. Όσο πλησιάζουν, τα αγκάθια τους πληγώνουν. Απομακρύνονται για να μην πονάνε, αλλά τότε παγώνουν. Αναγκάζονται να βρουν μια ενδιάμεση απόσταση αρκετά κοντά για ζεστασιά, αρκετά μακριά για να μη ματώσουν.

Αυτό, λέει ο Σοπενχάουερ, είναι η ανθρώπινη σχέση.

Δεν λέει ότι «δεν πρέπει να πλησιάζουμε» ή ότι «η μοναξιά είναι λύση». Λέει ότι η επαφή και ο πόνος δεν διαχωρίζονται πλήρως. Το πρόβλημα δεν είναι τα αγκάθια αυτά καθαυτά. Το πρόβλημα είναι ότι θέλουμε ζεστασιά χωρίς καμία πιθανότητα τραυματισμού. Και αυτό… δεν γίνεται.

Στο δίλημμα, τα αγκάθια δεν είναι παθολογία, ελαττώματα ή ιδιοτροπίες. Είναι η ιστορία μας, οι άμυνές μας, οι φόβοι μας, οι ευαισθησίες μας. Δηλαδή οι τρόποι που μάθαμε να επιβιώνουμε.

Δεν υπάρχει άνθρωπος χωρίς αγκάθια. Υπάρχουν μόνο άνθρωποι που δεν έχουν δει τα δικά τους και νομίζουν ότι φταίνε των άλλων.

Όσο πλησιάζουμε κάποιον, χάνουμε κάποιες φορές τον έλεγχο, ενεργοποιούνται τα θέματά μας, ξυπνάει το νευρικό μας σύστημα και το σώμα μας. Η επαφή δεν είναι μόνο ευφορία, ηρεμία, ή ασφάλεια... Είναι και σύγκρουση αγκαθιών. Γιατί πλησιάζοντας, δεν συναντάμε μόνο τον άνθρωπο. Συναντάμε και τον τρόπο που έμαθε να αγαπά, τον τρόπο που έμαθε να φεύγει, τον τρόπο που έμαθε να αντέχει. Και αυτά δεν κουμπώνουν πάντα όμορφα.

Το κρίσιμο σημείο είναι η απόσταση. Ο Σοπενχάουερ δεν λέει ότι βρίσκουμε την τέλεια απόσταση και όλα λύνονται. Λέει ότι η απόσταση δεν είναι σταθερή και φυσικά δεν είναι ίδια για όλους. Άλλοι χρειάζονται απόσταση για να μη διαλυθούν, άλλοι πολλή επαφή για να μη χαθούν. Και εκεί αρχίζουν τα δύσκολα γιατί συχνά συμβαίνει να ερωτευόμαστε ανθρώπους που έχουν άλλη αντοχή στο κρύο και άλλα αγκάθια από τα δικά μας.

Στην ψυχολογία, το δίλημμα του σκαντζόχοιρου συνδέεται άμεσα με την προσκόλληση, τη ρύθμιση εγγύτητας–απόστασης, το πώς το νευρικό σύστημα αντιδρά στη σχέση. Άνθρωποι με αγχώδη προσκόλληση πλησιάζουν πολύ, πληγώνονται και μετά πανικοβάλλονται. Άνθρωποι με αποφευκτική προσκόλληση δεν πλησιάζουν αρκετά, παγώνουν και αποσύρονται. Κανείς δεν το κάνει "επίτηδες". Το κάνουν επειδή εκεί νιώθουν ασφαλείς.

Η λύση δεν είναι να κόψουμε τα αγκάθια ή να βρούμε ανθρώπους χωρίς αγκάθια ή να μάθουμε "πώς να μη μας πονάει". Η λύση, λέει ο Σοπενχάουερ, είναι να γνωρίζουμε τα δικά μας αγκάθια, να αναγνωρίζουμε των άλλων και κυρίως να αντέχουμε τη διαπραγμάτευση της απόστασης Αυτό σημαίνει ότι και θα πληγωθούμε κάποιες φορές και θα πληγώσουμε άθελά μας άλλες. Θα χρειαστούμε επαναπροσέγγιση ίσως... Δεν είναι αποτυχία όμως. Είναι δοκιμές απόστασης που δεν μας πληγώνει. Γιατί η ανθρώπινη επαφή δεν είναι ποτέ ένωση χωρίς κόστος. Είναι συμβίωση αγκαθιών.

Δεν υπάρχει σχέση χωρίς ρίσκο, έκθεση ή πόνο. Το ζητούμενο είναι να μπορέσουμε να πούμε «Τώρα μπορώ να πλησιάσω τόσο. Αν πάω παραπέρα, πονάμε. Αν φύγω, κρυώνουμε. Πάμε να το δούμε μαζί.»

Ρομαντικό; Καθόλου!

Ανθρώπινο; Εντελώς!

Αλλά δυστυχώς για πολλούς το ζητούμενο είναι πολύ δύσκολο. Συμπεριλαμβάνει να έχουμε την ικανότητα να διαπραγματευτούμε, να μιλάμε για την απόσταση που αντέχουμε, να μη φεύγουμε στο πρώτο τσίμπημα αγκαθιού, αλλά και να μη μένουμε όταν παγώνουμε. 

Η ωριμότητα δεν είναι η απόλυτη ισορροπία. Είναι η ικανότητα αντοχής κινούμενης απόστασης. 

Το ρεζουμέ γιατί τα πολλά λόγια είναι φτώχεια κι εγώ είμαι πάμφτωχη!

Η εγγύτητα δεν είναι ασφαλής.

Η απόσταση δεν είναι λύση.

Η ένωση δεν εγγυάται τίποτα.

Το σεξ δεν σώζει.

Η αγάπη δεν εξαφανίζει τον πόνο.

Αλλά χωρίς όλα αυτά, παγώνουμε.

Κι αν είναι να ματώσουμε, ας είναι τουλάχιστον επειδή πλησιάσαμε κάτι αληθινό.