Από τη στιγμή της γονιμοποίησης;
Από τη στιγμή της εμφύτευσης;
Από τη στιγμή που σχηματίζεται νευρικό σύστημα;
Από τη στιγμή που υπάρχει συνείδηση;
Από τη στιγμή που υπάρχει βιωσιμότητα εκτός μήτρας;
Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε ενιαία.
Από αυστηρά βιολογική άποψη, με τη γονιμοποίηση αρχίζει η ανάπτυξη ενός νέου ανθρώπινου οργανισμού.
Το γονιμοποιημένο ωάριο είναι ένας ζωντανός ανθρώπινος οργανισμός στο πρώτο του στάδιο ανάπτυξης. Έχει ανθρώπινο γενετικό υλικό διαφορετικό από της μητέρας και του πατέρα, δυναμικό ανάπτυξης και βιολογική συνέχεια. Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτόματα "πλήρης άνθρωπος". Η εμβρυϊκή ανάπτυξη είναι μια συνεχής διαδικασία, όχι ένα στιγμιαίο γεγονός.
Στις πρώτες ημέρες έχουμε ένα σύνολο κυττάρων χωρίς νευρικό σύστημα, χωρίς εγκέφαλο, χωρίς δυνατότητα αίσθησης, εμπειρίας ή συνείδησης.
Το νευρικό σύστημα αρχίζει να σχηματίζεται περίπου την 3η–4η εβδομάδα, με τη δημιουργία του νευρικού σωλήνα. Όμως η λειτουργική οργάνωση που θα μπορούσε να υποστηρίξει αίσθηση πόνου ή συνείδηση δεν υπάρχει για πολλούς μήνες. Σύμφωνα με τις μεγαλύτερες επιστημονικές ανασκοπήσεις, οι δομές που απαιτούνται για την αντίληψη πόνου δεν είναι λειτουργικές πριν τις 24–25 εβδομάδες κύησης.
Και εδώ συνειδητοποιούμε ότι η βιολογία δεν έχει διακόπτη on-off. Έχει μια συνεχή πορεία ανάπτυξης. Το "πότε αρχίζει ο άνθρωπος" δεν είναι καθαρά επιστημονικό ερώτημα. Είναι βιολογικό, φιλοσοφικό, ηθικό και κοινωνικό ταυτόχρονα.
Στη φυσική αναπαραγωγή, ένα τεράστιο ποσοστό γονιμοποιημένων ωαρίων δεν εμφυτεύεται ποτέ στη μήτρα. Χάνονται σιωπηλά, χωρίς καν η γυναίκα να γνωρίζει ότι υπήρξε ποτέ εγκυμοσύνη. Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν για τα ποσοστά, αλλά οι πολύ πρώιμες απώλειες είναι εξαιρετικά συχνές. Η φύση, δηλαδή, από μόνη της, "απορρίπτει" μαζικά γονιμοποιημένα ωάρια. Όχι από ηθική επιλογή. Από βιολογική αστοχία. Και αυτό είναι ένα πρώτο ρήγμα στο απόλυτο αφήγημα.
Και μετά ήρθε η εξωσωματική. Στην εξωσωματική γονιμοποίηση:
- δημιουργούνται πολλά έμβρυα
- μεταφέρονται λίγα
- κάποια καταψύχονται
- κάποια δεν επιβιώνουν
- κάποια απορρίπτονται
Αυτό δεν είναι ιδεολογία. Είναι καθημερινή ιατρική πράξη.
Και αναρωτιέμαι...
Αν κάθε γονιμοποιημένο ωάριο είναι πλήρης άνθρωπος, τότε τι ακριβώς κάνουμε στην εξωσωματική; Δημιουργούμε ανθρώπους για να τους απορρίψουμε; Καταψύχουμε ανθρώπους σε δεξαμενές υγρού αζώτου; Επιλέγουμε ποιοι "άνθρωποι" θα μεταφερθούν και ποιοι όχι; Θα σας πω εγώ τι κάνουμε. Συχνά δημιουργούνται περισσότερα έμβρυα από όσα θα μεταφερθούν. Κάποια μεταφέρονται, κάποια κρυοσυντηρούνται και για κάποια τελικά αποφασίζεται να μη χρησιμοποιηθούν αναπαραγωγικά. Και μάλιστα… με κοινωνική, ηθική και συχνά με ευρεία κοινωνική αποδοχή, ακόμη και από ανθρώπους που αντιμετωπίζουν την άμβλωση ως φόνο.
Και εδώ είναι το παράδοξο! Πολλοί άνθρωποι είναι απόλυτοι κατά της άμβλωσης και ταυτόχρονα υποστηρικτές της εξωσωματικής. Αν το ένα είναι φόνος, τι είναι το άλλο; Και αν το άλλο είναι αποδεκτό, με ποια λογική το πρώτο να πρέπει να είναι απαγορευμένο; Αν η πλήρης ηθική υπόσταση αρχίζει στη γονιμοποίηση, τότε πρέπει να ισχύει εξίσου και για τα έμβρυα της εξωσωματικής.
Η βιολογία δεν προσφέρει από μόνη της την απόλυτη ηθική δικαίωση που συχνά ζητούν οι δύο πλευρές. Βρίσκεται ίσως στο πιο άβολο σημείο όλης της συζήτησης γιατί δεν προσφέρει καθαρές, απόλυτες γραμμές. Δεν υπάρχει στιγμή "πριν δεν ήταν άνθρωπος, από τούδε και στο εξής είναι".
Η ζωή είναι μία συνεχής πορεία:
Γονιμοποίηση → Διαίρεση → Εμφύτευση → Διαφοροποίηση → Σχηματισμός νευρικού συστήματος → Λειτουργική εγκεφαλική δραστηριότητα → Βιωσιμότητα
Κάθε στάδιο προσθέτει βιολογική οργάνωση και λειτουργική πολυπλοκότητα. Κανένα στάδιο όμως δεν μας δίνει μια αδιαμφισβήτητη ηθική τομή. Η επιστήμη μπορεί να δείξει πότε αρχίζει η ανάπτυξη ενός νέου ανθρώπινου οργανισμού. Δεν μπορεί όμως από αυτό το βιολογικό γεγονός να συμπεράνει πότε αποκτά πλήρη ηθική υπόσταση.
Και οι δύο πλευρές προσπαθούν να λύσουν ένα συνεχές φαινόμενο με απόλυτες γραμμές. Και αυτό, επιστημονικά, απλώς δεν στέκεται γιατί δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις. Δείχνει μόνο πόσο περίπλοκο είναι το θέμα. Και αυτό είναι ίσως το πιο έντιμο σημείο όλης της ιστορίας.
Η επιστήμη μπορεί να μας πει πότε σχηματίζονται όργανα, πότε εμφανίζεται νευρικό σύστημα, πότε υπάρχει δυνατότητα πόνου ή πότε εμφανίζονται συγκεκριμένες νευρικές δομές, συνδέσεις και πρότυπα δραστηριότητας. Δεν μπορεί όμως να ορίσει πότε αρχίζει το πρόσωπο με πλήρη ηθική υπόσταση, ούτε ποια δικαιώματα απορρέουν από κάθε αναπτυξιακό στάδιο. Γιατί αυτά δεν είναι βιολογικοί όροι. Είναι φιλοσοφικοί και κοινωνικοί.
Και εδώ είναι το σημείο που συχνά συγχέουμε το ότι κάτι είναι ζωντανό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει την ίδια ηθική βαρύτητα με έναν συνειδητό άνθρωπο. Ένα πρώιμο έμβρυο δεν είναι "τίποτα", αλλά δεν διαθέτει ακόμη τις νευρικές λειτουργίες που συνδέουμε με εμπειρία, μνήμη ή συνείδηση. Είναι όμως μια "δυναμικότητα", θα το πω έτσι.
Η δική μου θέση, γιατί αισθάνομαι ότι οφείλω να είμαι ξεκάθαρη τουλάχιστον ως προς το συλλογισμό, είναι ότι είμαι υπέρ της άμβλωσης. Όχι επειδή υποτιμώ τη ζωή. Αλλά επειδή ξέρω πόσο ασαφή, σταδιακή και πολυεπίπεδη είναι η αρχή της. Ένα γονιμοποιημένο ωάριο έχει δυναμικό.
ΔΥ-ΝΑ-ΜΙ-ΚΟ.
Δεν έχει ακόμη εμπειρία.
Δεν έχει συνείδηση.
Δεν έχει πόνο.
Δεν έχει μνήμη.
Δεν έχει σχέση με τον κόσμο.
Έχει πιθανότητα, ναι. Και στα δικά μου μάτια, η πιθανότητα, όσο ιερή κι αν είναι, δεν μπορεί να υπερισχύσει απόλυτα της ζωής, της υγείας, της ελευθερίας και της ευθύνης ενός ήδη υπάρχοντος ανθρώπου. Το ηθικό βάρος για μένα δεν βρίσκεται μόνο στο κύτταρο. Βρίσκεται κυρίως στον άνθρωπο που θα ζήσει με αυτή την απόφαση. Στη γυναίκα. Στο σώμα της που είναι ήδη άνθρωπος, στη συνείδηση της που υπάρχει ήδη, στη ζωή της, στη υγεία της, στη ψυχική της αντοχή. Και κανένα φιλοσοφικό σχήμα δεν μπορεί να αγνοήσει αυτό το δεδομένο.
Η ηθική υπόσταση δεν αρχίζει με μια αδιαμφισβήτητη γραμμή και η ηθική δεν χαράζεται με χάρακα. Το μόνο σίγουρο. Όμως όσο σημαντική κι αν είναι στα πρώτα στάδια η ζωή... Η ηθική δεν μπορεί να αγνοεί επιδεικτικά τη γυναίκα που τη φέρει.
Το πραγματικά δύσκολο συμπέρασμα που έχω βγάλει είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι η άμβλωση. Ούτε η εξωσωματική. Το πρόβλημα είναι η ανάγκη μας για απόλυτες βεβαιότητες σε έναν κόσμο που δεν λειτουργεί με απόλυτα. Όσο περισσότερο προχωρά η επιστήμη, τόσο περισσότερο αποκαλύπτει την πολυπλοκότητα αυτού του συγκεκριμένου ερωτήματος, κι αυτό πρέπει να το συνηθίσουμε.
Η εποχή μας δεν χρειάζεται συνθήματα ή φανατισμό. Χρειάζεται σκέψη. Ίσως η ωριμότητα μιας κοινωνίας να μη φαίνεται από το πόσο αυστηρές απαγορεύσεις βάζει, αλλά από το πόσο αντέχει να συζητά δύσκολα ερωτήματα χωρίς απλοποίηση, χωρίς υποκρισία και κυρίως χωρίς βεβαιότητες δανεικές από άλλες εποχές.
Γιατί το μόνο πραγματικά ανήθικο εδώ, είναι να κάνουμε πως δεν βλέπουμε τις αντιφάσεις μας.
Πηγές:
Εμβρυϊκή ανάπτυξη
• Carnegie Stages of Human Development
https://en.wikipedia.org/wiki/Carnegie_stages
• Ανάπτυξη εμβρύου – IVF Embryo
https://www.ivf-embryo.gr/parakoloythisi-kyisisfysiologiki-kyisimaieytiki/anaptyxi-toy-embryoy
Νευρικό σύστημα και πόνος
• American College of Obstetricians and Gynecologists – Capacity for Pain
https://www.acog.org/advocacy/facts-are-important/gestational-development-capacity-for-pain
• Neural tube development
https://en.wikipedia.org/wiki/Neural_tube
Πότε αρχίζει η ζωή – επιστημονική και φιλοσοφική συζήτηση
• Wired – Why Science Can’t Say When Life Begins
https://www.wired.com/2015/10/science-cant-say-babys-life-begins/
• Personhood and moral status
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1892780/
• Judith Jarvis Thomson – A Defense of Abortion
