Από πότε αρχίζει ο άνθρωπος;
Από τη στιγμή της γονιμοποίησης;
Από τη στιγμή της εμφύτευσης;
Από τη στιγμή που σχηματίζεται νευρικό σύστημα;
Από τη στιγμή που υπάρχει συνείδηση;
Από τη στιγμή που υπάρχει βιωσιμότητα εκτός μήτρας;
Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε ενιαία.
Από αυστηρά βιολογική άποψη, η ζωή ξεκινά πράγματι στη γονιμοποίηση.
Το γονιμοποιημένο ωάριο είναι ένας ζωντανός ανθρώπινος οργανισμός στο πρώτο του στάδιο ανάπτυξης. Έχει ανθρώπινο γενετικό υλικό διαφορετικό από της μητέρας και του πατέρα, δυναμικό εξέλιξης και βιολογική συνέχεια. Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτόματα “πλήρης άνθρωπος”. Η εμβρυϊκή ανάπτυξη είναι μια συνεχής διαδικασία, όχι ένα στιγμιαίο γεγονός.
Στις πρώτες ημέρες έχουμε ένα σύνολο κυττάρων χωρίς οργάνωση, χωρίς νευρικό σύστημα, χωρίς εγκέφαλο, χωρίς δυνατότητα αίσθησης, εμπειρίας ή συνείδησης.
Το νευρικό σύστημα αρχίζει να σχηματίζεται περίπου την 3η–4η εβδομάδα, με τη δημιουργία του νευρικού σωλήνα. Όμως η λειτουργική οργάνωση που θα μπορούσε να υποστηρίξει αίσθηση πόνου ή συνείδηση δεν υπάρχει για πολλούς μήνες. Σύμφωνα με τις μεγαλύτερες επιστημονικές ανασκοπήσεις, οι δομές που απαιτούνται για την αντίληψη πόνου δεν είναι λειτουργικές πριν τις 24–25 εβδομάδες κύησης.
Και εδώ συνειδητοποιούμε ότι η βιολογία δεν έχει διακόπτη on-off. Έχει μια συνεχή πορεία ανάπτυξης. Το "πότε αρχίζει ο άνθρωπος" δεν είναι καθαρά επιστημονικό ερώτημα. Είναι βιολογικό, φιλοσοφικό, ηθικό και κοινωνικό ταυτόχρονα.
Στη φυσική αναπαραγωγή, ένα τεράστιο ποσοστό γονιμοποιημένων ωαρίων δεν εμφυτεύεται ποτέ στη μήτρα. Αποβάλλονται σιωπηλά, χωρίς καν η γυναίκα να γνωρίζει ότι υπήρξε ποτέ εγκυμοσύνη. Οι εκτιμήσεις μιλούν για 30% έως 60% απώλεια στα πρώτα στάδια. Η φύση, δηλαδή, από μόνη της, "απορρίπτει" μαζικά γονιμοποιημένα ωάρια. Όχι από ηθική επιλογή. Από βιολογική αστοχία. Και αυτό είναι ένα πρώτο ρήγμα στο απόλυτο αφήγημα.
Και μετά ήρθε η εξωσωματική. Στην εξωσωματική γονιμοποίηση:
- δημιουργούνται πολλά έμβρυα
- εμφυτεύονται λίγα
- κάποια καταψύχονται
- κάποια δεν επιβιώνουν
- κάποια απορρίπτονται
Αυτό δεν είναι ιδεολογία. Είναι καθημερινή ιατρική πράξη.
Και αναρωτιέμαι...
Αν κάθε γονιμοποιημένο ωάριο είναι πλήρης άνθρωπος, τότε τι ακριβώς κάνουμε στην εξωσωματική; Δημιουργούμε ανθρώπους για να τους απορρίψουμε; Καταψύχουμε ανθρώπους σε δεξαμενές υγρού αζώτου; Επιλέγουμε ποιοι "άνθρωποι" θα εμφυτευτούν και ποιοι όχι; Θα σας πω εγώ τι κάνουμε. Δημιουργούμε έμβρυα κατά δεκάδες, κρατάμε λίγα, παγώνουμε κάποια, απορρίπτουμε τα υπόλοιπα. Και μάλιστα… με κοινωνική, ηθική και συχνά θρησκευτική αποδοχή.
Και εδώ είναι το παράδοξο! Πολλοί άνθρωποι είναι απόλυτοι κατά της άμβλωσης και ταυτόχρονα υποστηρικτές της εξωσωματικής, ενώ μιλάμε για ακριβώς το ίδιο βιολογικό υλικό στο ίδιο ακριβώς στάδιο ζωής. Αν το ένα είναι φόνος, τι είναι το άλλο; Και αν το άλλο είναι αποδεκτό, με ποια λογική το πρώτο να πρέπει να είναι απαγορευμένο;
Η βιολογία δεν συμφωνεί ούτε με τους φανατικούς υπέρ ούτε με τους φανατικούς κατά. Βρίσκεται ίσως στο πιο άβολο σημείο όλης της συζήτησης γιατί δεν προσφέρει καθαρές, απόλυτες γραμμές. Δεν υπάρχει στιγμή "πριν δεν ήταν άνθρωπος, από τούδε και στο εξής είναι".
Η ζωή είναι μία συνεχής πορεία:
Γονιμοποίηση → Διαίρεση → Εμφύτευση → Διαφοροποίηση → Σχηματισμός νευρικού συστήματος → Λειτουργική εγκεφαλική δραστηριότητα → Συνείδηση → Βιωσιμότητα
Κάθε στάδιο προσθέτει κάτι ανθρώπινο. Κανένα στάδιο όμως δεν μας δίνει μια αδιαμφισβήτητη ηθική τομή. Γι’ αυτό και η επιστήμη δεν μπορεί να στηρίξει απόλυτα ούτε το "ο άνθρωπος αρχίζει στο πρώτο δευτερόλεπτο" ούτε το "μέχρι να γεννηθεί δεν υπάρχει τίποτα". Το πρώτο αγνοεί τη βιολογική συνέχεια και τη φυσική μαζική απώλεια εμβρύων. Το δεύτερο αγνοεί την πραγματική, σταδιακή ανάπτυξη οργανωμένων νευρικών λειτουργιών.
Και οι δύο πλευρές προσπαθούν να λύσουν ένα συνεχές φαινόμενο με απόλυτες γραμμές. Και αυτό, επιστημονικά, απλώς δεν στέκεται γιατί δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις. Δείχνει μόνο πόσο περίπλοκο είναι το θέμα. Και αυτό είναι ίσως το πιο έντιμο σημείο όλης της ιστορίας.
Η επιστήμη μπορεί να μας πει πότε σχηματίζονται όργανα, πότε εμφανίζεται νευρικό σύστημα, πότε υπάρχει δυνατότητα πόνου ή πότε λειτουργεί ο εγκέφαλος. Δεν μπορεί όμως να ορίσει πότε αρχίζει ο "άνθρωπος", η "ηθική αξία", τα "δικαιώματα". Γιατί αυτά δεν είναι βιολογικοί όροι. Είναι φιλοσοφικοί και κοινωνικοί.
Και εδώ είναι το σημείο που συχνά συγχέουμε το ότι κάτι είναι ζωντανό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει την ίδια ηθική βαρύτητα με έναν συνειδητό άνθρωπο. Ένα έμβρυο δεν είναι "τίποτα", αλλά δεν είναι ούτε ένας πλήρως αναπτυγμένος άνθρωπος. Είναι μια "δυναμικότητα", θα το πω έτσι.
Η δική μου θέση, γιατί αισθάνομαι ότι οφείλω να είμαι ξεκάθαρη τουλάχιστον ως προς το συλλογισμό, είναι ότι είμαι υπέρ της άμβλωσης. Όχι επειδή υποτιμώ τη ζωή. Αλλά επειδή ξέρω πόσο ασαφή, σταδιακή και πολυεπίπεδη είναι η αρχή της. Ένα γονιμοποιημένο ωάριο έχει δυναμικό. ΔΥ-ΝΑ-ΜΙ-ΚΟ.
Δεν έχει ακόμη εμπειρία.
Δεν έχει συνείδηση.
Δεν έχει πόνο.
Δεν έχει μνήμη.
Δεν έχει σχέση με τον κόσμο.
Έχει πιθανότητα, ναι. Και στα δικά μου μάτια, η πιθανότητα, όσο ιερή κι αν είναι, δεν μπορεί να υπερισχύσει απόλυτα της ζωής, της υγείας, της ελευθερίας και της ευθύνης ενός ήδη υπάρχοντος ανθρώπου. Το ηθικό βάρος για μένα δεν βρίσκεται μόνο στο κύτταρο. Βρίσκεται κυρίως στον άνθρωπο που θα ζήσει με αυτή την απόφαση. Στη γυναίκα. Στο σώμα της που είναι ήδη άνθρωπος, στη συνείδηση της που υπάρχει ήδη, στη ζωή της, στη υγεία της, στη ψυχική της αντοχή. Και κανένα φιλοσοφικό σχήμα δεν μπορεί να αγνοήσει αυτό το δεδομένο.
Η ζωή δεν ξεκινάει καθαρά και η ηθική δεν χαράζεται με χάρακα. Το μόνο σίγουρο. Όμως όσο σημαντική κι αν είναι στα πρώτα στάδια η ζωή... Η ηθική δεν μπορεί να αγνοεί επιδεικτικά τη γυναίκα που τη φέρει.
Το πραγματικά δύσκολο συμπέρασμα που έχω βγάλει είναι ότι το πρόβλημα δεν είναι η άμβλωση. Ούτε η εξωσωματική. Το πρόβλημα είναι η ανάγκη μας για απόλυτες βεβαιότητες σε έναν κόσμο που δεν λειτουργεί με απόλυτα. Όσο περισσότερο προχωρά η επιστήμη, τόσο λιγότερο χωράνε οι απόλυτες απαντήσεις κι αυτό πρέπει να το συνηθίσουμε. Η εποχή μας δεν χρειάζεται συνθήματα ή φανατισμό. Χρειάζεται σκέψη. Ίσως η ωριμότητα μιας κοινωνίας να μη φαίνεται από το πόσο αυστηρές απαγορεύσεις βάζει, αλλά από το πόσο αντέχει να συζητά δύσκολα ερωτήματα χωρίς απλοποίηση, χωρίς υποκρισία και κυρίως χωρίς βεβαιότητες δανεικές από άλλες εποχές.
Γιατί το μόνο πραγματικά ανήθικο εδώ, είναι να κάνουμε πως δεν βλέπουμε τις αντιφάσεις μας.
Εμβρυϊκή ανάπτυξη
• Carnegie Stages of Human Development
https://en.wikipedia.org/wiki/Carnegie_stages
• Ανάπτυξη εμβρύου – IVF Embryo
https://www.ivf-embryo.gr/parakoloythisi-kyisisfysiologiki-kyisimaieytiki/anaptyxi-toy-embryoy
Νευρικό σύστημα και πόνος
• American College of Obstetricians and Gynecologists – Capacity for Pain
https://www.acog.org/advocacy/facts-are-important/gestational-development-capacity-for-pain
• Neural tube development
https://en.wikipedia.org/wiki/Neural_tube
Πότε αρχίζει η ζωή – επιστημονική και φιλοσοφική συζήτηση
• Wired – Why Science Can’t Say When Life Begins
https://www.wired.com/2015/10/science-cant-say-babys-life-begins/
• Personhood and moral status
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1892780/
• Judith Jarvis Thomson – A Defense of Abortion
https://en.wikipedia.org/wiki/A_Defense_of_Abortion