Ενοχές ευγνωμοσύνης

Του το είπα ξεκάθαρα. 

"Νιώθω τύψεις που δεν το έχω ξεπεράσει ήδη ενάμιση χρόνο μετά. Πότε θα τελειώσει; Θα ψειρίζω τη μαϊμού για πολύ ακόμη;".

Με κοίταξε σαν να του είπα ότι νιώθω τύψεις που αναπνέω.

"Γιατί τύψεις; Καινούργιο είναι αυτό τώρα;"

Και άρχισα να τα αραδιάζω ένα-ένα σαν λίστα του σούπερ μάρκετ:

"Δεν έζησα πόλεμο. Δεν πείνασα. Δεν με ξεσπίτωσαν. Δεν μπήκα σε βάρκα να πεθάνω στο Αιγαίο. Δεν πέφτουν βόμβες πάνω από το κεφάλι μου. Δεν έζησα όσα βάσανα ζουν άλλοι άνθρωποι κάθε μέρα. Και παρ’ όλα αυτά κάθομαι και ασχολούμαι με τις απώλειες μου λες και είναι πια το σημαντικότερο πράγμα στον πλανήτη. Είμαι αχάριστη; Καλομαθημένη; Μήπως θέλω δύο χαστούκια να συνέλθω και να καταλάβω πόσο τυχερή έχω υπάρξει στη ζωή μου;"

Με άφησε να τα πω όλα όπως πάντα, και μετά μου είπε κάτι τόσο απλό που με εκνεύρισε. "Ο πόνος δεν είναι διαγωνισμός να δικαιούται να στεναχωριέται μόνο αυτός που τον έχει μεγαλύτερο".

Εγώ εκείνη τη στιγμή ήθελα από τη μια να χασκογελάσω με αυτό το "ποιός τον έχει μεγαλύτερο" σαν μαθήτρια που άκουσε σεξουαλικό υπονοούμενο, και από την άλλη να του πετάξω τον φρέντο στο δόξα πατρί γιατί δεν είχα τι να απαντήσω. Συνεχίζω όμως η αθεόφοβη να πιάνομαι από τα μαλλιά μου σαν την πνιγμένη, γιατί δεν πείστηκα...

"Τι θα πει δεν είναι διαγωνισμός; Προφανώς είναι. Υπάρχουν άνθρωποι που πεθαίνουν από πείνα. Κι εγώ κλαίω επειδή μου λείπει μια αγκαλιά, ξέρω'γω. Υπάρχουν άνθρωποι που η ζωή τους είναι ένα συνεχές μαρτύριο κι εμείς εδώ ασχολούμαστε με την απώλεια. Δεν είναι ελιτίστικο αυτό; Δεν είναι σωστό".

Με κοίταξε ήρεμα. Μου εξήγησε κάτι που δεν είχα σκεφτεί. Ο εγκέφαλος δεν συγκρίνει τραγωδίες. Δεν λέει "πνίξανε κόσμο στο Αιγαίο, άρα σκάσε καλά είσαι εσύ". Ο εγκέφαλος μετράει δεσμούς. Και όταν χάνεις δεσμό, ενεργοποιείται όλο το σύστημα επιβίωσης. Πονάς επειδή αγάπησες. Δεν υπάρχει πίνακας κατάταξης.

"Και τότε ρε πονηρέ ψυχοβγάλτη, ποιος με κάνει εμένα να νιώθω τύψεις;"

Μου είπε τρία πράγματα:

Πρώτον, μιλάει ο εσωτερικός κριτής. Το παιδί που έμαθε ότι το συναίσθημα πρέπει να δικαιολογείται γιατί αλλιώς δεν έχει σημασία. Ότι δεν πρέπει να κλαίω για να μην γίνουμε ρεζίλι (Α ρε μάνα!). Ότι πρέπει να είμαι βολική. Ότι πάντα υπάρχει κάποιος που πονάει περισσότερο, άρα εγώ πρέπει να σωπαίνω. Περικυκλωμένη η μικρή Μαρία με λίγα λόγια. 

Δεύτερον, μιλάει η ανάγκη για έλεγχο. Το μυαλό νομίζει ότι αν υποτιμήσει τον πόνο, δεν θα πονέσω άλλο. Σημάδι ότι έχει αρχίσει να με κουράζει η θεραπεία πένθους. Έχει δίκιο. Έχει αρχίσει να με κουράζει. Σαν να λεω "αν δεν έχω δικαίωμα να πονάω, δεν θα πονέσω και όλα μια χαρά. Γιατρεύτηκα". Αλλά το νευρικό σύστημα δεν παίρνει εντολές.

Τρίτον, μιλάει η κοινωνική ηθική. Το σύνολο των άγραφων κανόνων που μας λένε πώς πρέπει να νιώθουμε για να είμαστε αποδεκτοί ακόμη κι όταν το νευρικό μας σύστημα έχει άλλη γνώμη. Αυτή που μας έμαθαν να λέει "Άλλοι είναι χειρότερα" για παράδειγμα.

Ο πόνος όμως δεν είναι ηθικό γεγονός. Είναι νευροβιολογική αντίδραση. Το νευρικό σύστημα θυμάται τον τρομο που έζησε. Δεν το ενδιαφέρει η γεωπολιτική. Δεν ρωτάει αν αλλού πέφτουν βόμβες και δεν είναι αναισθησία αυτό. Είναι νευροβιολογία.

"Εμένα με ενδιαφέρει όμως!" Πετάχτηκα ο μαλάκας μη χάσω το επιχείρημα.

Και τότε με στρίμωξε ο κερατάς! 

"Ξέρεις... Η ευγνωμοσύνη δεν ακυρώνει το πένθος. Μπορείς να είσαι ευγνώμων για την τύχη σου και πληγωμένη ταυτόχρονα εάν θες. Δεν είσαι σε διαγωνισμό δυστυχίας. Έχεις ισχυρή συναισθηματική ακρίβεια και σε ενοχλεί το άδικο όπου το εντοπίζεις. Οπότε το μυαλό σου πάει στο άλλο άκρο. Να μην νιώθεις τον πόνο τον δικό σου για να μην είσαι άδικη προς τον γενικότερο πόνο. Αλλά δεν πάει έτσι". 

Του είπα τότε το άλλο. Το γύρισα μπας και βρω το άδικο που αισθάνομαι ότι έχω από αλλού γιατί κάπως συνεχίζω να πιστεύω ότι είμαι λάθος.

"Νιώθω τύψεις που κουράστηκα μάλλον. Παλιά ήμουν πιο ενεργή, πιο θυμωμένη, πιο… επαναστατική. Γιατί άφησα έτσι την απώλεια να με επηρεάσει;".

Γέλασε.

"Δουλεύεις σε νοσοκομείο. Βλέπεις συνεχώς ανθρώπινο πόνο. Έχασες κι εσύ ανθρώπους. Ζεις πένθος. Ο οργανισμός δεν είναι μπαταρία Duracell. Όταν βλέπεις πόνο συχνά, ο εγκέφαλος βάζει φρένο επειδή αλλιώς καίγεται. Είναι προστασία. Σταμάτα να λες ότι άφησες τον πόνο να σε επηρεάσει. Δεν τον άφησες εσύ. Συνέβη".

Εκεί μπερδεύτηκα παραπάνω.

"Δηλαδή τι να κάνω τώρα; Να μην σκέφτομαι τον κόσμο που υποφέρει; Να μην νιώθω τύψεις που δεν έχω κουράγιο να βοηθήσω πια όπως πριν;"

Μου είπε "Να είσαι ευγνώμων χωρίς να μαστιγώνεσαι. Να κάνεις μικρά πράγματα όταν μπορείς. Και να επιτρέψεις στον εαυτό σου να πενθήσει χωρίς να απολογείται. Ο εσωτερικός κριτής σου είναι πιο αυστηρός όταν πρόκειται για εσένα. Πρέπει να τον τιθασεύσεις. Εάν αυτά που μου λες σου τα έλεγε κάποιος άλλος δεν θα σκεφτόσουν ούτε για μια στιγμή ότι κάνει καλά που νιώθει τύψεις".

Γύρισα σπίτι και το σκέφτηκα.

Είμαι τυχερή που δεν έζησα πόλεμο.

Και είμαι δυστυχισμένη που έχασα τους ανθρώπους μου.

Και τα δύο είναι αλήθεια.

Αλλά υπάρχει κι άλλη αλήθεια. Πιο άβολη. Δεν είμαι εντελώς αθώα. Κανείς μας δεν είναι.

Ζω σε χώρα ειρηνική και κάποιοι άλλοι ζουν σε κόλαση. Φοράω φθηνά ρούχα ραμμένα σε εργοστάσια που δεν θα άντεχα ούτε μισή ώρα να μείνω εκεί μέσα. Ψηφίζω, γκρινιάζω, κουράζομαι, και μετά λέω "δεν αντέχω άλλο".

Κι όμως… όλοι έχουμε ευθύνη. Κουρασμένοι και ξεκούραστοι. Δεν φταίω για τον πόλεμο. Αλλά φταίω αν κλείνω τα μάτια. Δεν φταίω για τη φτώχεια του κόσμου. Αλλά φταίω αν συνηθίσω να μη με νοιάζει.

Η δυσκολία είναι αλλού. Πώς ζεις με δύο αλήθειες ταυτόχρονα;

Ότι είσαι τυχερός αλλά και ότι οφείλεις κάτι στους άτυχους;

Ότι πενθείς τους δικούς σου αλλά και ότι υπάρχουν άνθρωποι που δεν πρόλαβαν ούτε να πενθήσουν;

Ότι κουράστηκες να νοιάζεσαι αλλά και ότι δεν έχεις δικαίωμα να παραιτηθείς από την ανθρωπιά σου;

Δεν υπάρχει εύκολη λύση. Δεν υπάρχει ηθικό excel να βάλω νούμερα.

Υπάρχει μόνο μια μικρή συμφωνία με τον εαυτό μας:

Να μην ακυρώνεις τον πόνο σου, αλλά να μην τον κάνεις και άλλοθι.

Να πενθείς τους δικούς σου, αλλά να θυμάσαι και τους άλλους.

Να κάνεις ό,τι μπορείς.

Να βοηθάς όταν μπορείς.

Να μη λες "δεν βαριέσαι εμείς να είμαστε καλά".

Και να δέχεσαι ότι κάποιες φορές θα είσαι κουρασμένος.

Και ότι η κούραση δεν σε κάνει κακό άνθρωπο. Η αδιαφορία σε κάνει.

Δεν υπάρχει επιτροπή δικαιοσύνης που θα πει "έκανες αρκετά".

Υπάρχει μόνο το ίδιο ερώτημα κάθε βράδυ:

"Σήμερα ήμουν λίγο πιο άνθρωπος ή λίγο πιο βολεμένος;"

Και μετά αύριο πάλι. Για καλιμπράρισμα και κοντρόλ.

Γιατί η ευγνωμοσύνη χωρίς ευθύνη είναι αλαζονεία. 

Η ενοχή χωρίς δράση είναι θέατρο.

Η ενσυναίσθηση χωρίς πράξη γίνεται βάρος.

Πριν φύγω μου είπε κάτι που κράτησα:

"Δεν είναι ανήθικο να πονάς για τον δικό σου άνθρωπο.

Ανήθικο είναι να κάνεις πως δεν βλέπεις τον πόνο των άλλων.

Και εσύ δεν το κάνεις".

Μπορώ να είμαι ευγνώμων.

Μπορώ να πονάω για άλλους.

Μπορώ να πενθώ τους δικούς μου.

Μπορώ να κουραστώ.

Μπορώ να ξανασηκωθώ...; 

Ιδού το ερώτημα.