Τι συνέβαινε μέσα στο κεφάλι του Χένρι Ντάργκερ;
Ο άνθρωπος που έγραψε ένα βιβλίο 15.145 σελίδων χωρίς να περιμένει να το διαβάσει ποτέ κανείς, λεγόταν Χένρι Ντάργκερ.
Τι κάνει έναν επιστάτη νοσοκομείου από το Σικάγο, που έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του αόρατος, να δημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο χωρίς να περιμένει ποτέ ότι θα τον δει κάποιος;
Δεν είχε σπουδάσει λογοτεχνία.
Δεν είχε καλλιτεχνική εκπαίδευση.
Δεν είχε κοινό.
Δεν είχε εκδότη.
Δεν είχε καν φίλους που να γνωρίζουν τι έκανε όταν γύριζε σπίτι από τη δουλειά.
Κι όμως...
Για δεκαετίες, κάθε βράδυ, ανέβαινε στη μικρή σοφίτα όπου ζούσε και συνέχιζε να χτίζει έναν ολόκληρο κόσμο.
 |
| Οι φωτογραφίες του Χένρι Ντάργκερ είναι ελάχιστες. Δεν ήταν άνθρωπος που επιδίωκε οποιαδήποτε δημοσιότητα. Οι περισσότερες γνωστές εικόνες του προέρχονται από τα τελευταία χρόνια της ζωής του, λίγο πριν ή μετά τη μεταφορά του σε γηροκομείο. Αυτή είναι η πιο γνωστή φωτογραφία του, τραβηγμένη από τον φωτογράφο David Berglund το 1971, περίπου δύο χρόνια πριν πεθάνει. |
Όταν πέθανε το 1973, ο ιδιοκτήτης του σπιτιού του μπήκε για πρώτη φορά στο δωμάτιό του. Και τότε ανάμεσα σε στοίβες από εφημερίδες, περιοδικά και βιβλία βρέθηκε ένα δακτυλογραφημένο έργο 15.145 σελίδων, συνοδευόμενο από εκατοντάδες τεράστιες ζωγραφιές, κολάζ και υδατογραφίες.
Ο τίτλος του ήταν σχεδόν ατελείωτος.
"The Story of the Vivian Girls, in What is Known as the Realms of the Unreal, of the Glandeco-Angelinian War Storm, Caused by the Child Slave Rebellion"
Και μόνο ο τίτλος σε προετοιμάζει ότι δεν πρόκειται να διαβάσεις ένα ακόμη μυθιστόρημα. Πρόκειται όμως για έναν ολόκληρο κόσμο. Έναν κόσμο με δική του γεωγραφία, δικούς του λαούς, δική του ιστορία, δική του θρησκεία, δικούς του ήρωες και δικούς του πολέμους.
Δεν βρέθηκε, όμως, απλώς ένα μυθιστόρημα.
Εκτός από τις 15.145 σελίδες, βρέθηκαν επίσης:
- περίπου 5.000 σελίδες αυτοβιογραφίας (History of My Life)
- εξάτομο καθημερινό ημερολόγιο καιρού
- ημερολόγια δεκαετιών
- λογιστικά βιβλία
- σημειωματάρια
- scrapbooks
- εκατοντάδες εικονογραφήσεις, πολλές από αυτές σε πανοραμικά φύλλα μήκους αρκετών μέτρων.
- και μια 8.500 σελίδων συνέχεια του κόσμου των Vivian Girls, με τίτλο Further Adventures of the Vivian Girls in Chicago.
Όπως καταλαβαίνετε δεν είχε δημιουργήσει ένα βιβλίο. Είχε αφιερώσει σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του στη δημιουργία ενός παράλληλου σύμπαντος.
Έναν πλανήτη όπου τα παιδιά σκλαβώνονται, βασανίζονται και δολοφονούνται από ενήλικες. Έναν κόσμο που βρίσκεται σε έναν ατελείωτο πόλεμο ανάμεσα στην αθωότητα και τη βαρβαρότητα.
Στο κέντρο αυτής της ιστορίας βρίσκονται οι επτά μικρές πριγκίπισσες Vivian. Επτά αδελφές που, αν και είναι και οι ίδιες παιδιά, γίνονται οι ηγέτιδες μιας εξέγερσης με έναν και μοναδικό σκοπό. Να ελευθερώσουν όλα τα παιδιά από τη σκλαβιά.
Οι μάχες που περιγράφει ο Ντάργκερ είναι ατελείωτες. Ο πόλεμος διαρκεί χιλιάδες σελίδες. Ο Ντάργκερ περιγράφει στρατηγικές, στρατούς, σημαίες, βασίλεια και μάχες με λεπτομέρεια που θυμίζει πραγματικά ιστορικά χρονικά. Υπάρχουν μάγοι, δράκοι, τεράστιοι ανεμοστρόβιλοι, μυθικά πλάσματα με φτερά πεταλούδας, σημαίες, βασίλεια και χιλιάδες χαρακτήρες. Σε κάποιες σελίδες η φύση μοιάζει βγαλμένη από το πιο όμορφο παιδικό παραμύθι. Σε άλλες, παιδιά βασανίζονται, σταυρώνονται, αποκεφαλίζονται και πεθαίνουν με τρόπους που ακόμη και σήμερα σοκάρουν.
Όσο περισσότερο διαβάζεις το έργο του, τόσο λιγότερο μοιάζει με ιστορία φαντασίας και αρχίζει να μοιάζει με τη βιογραφία ενός ανθρώπου που δεν έγραψε ποτέ αυτοβιογραφία.
Ο Χένρι Ντάργκερ έχασε τη μητέρα του όταν ήταν τεσσάρων ετών. Αποχωρίστηκε τον πατέρα του. Μεγάλωσε σε ίδρυμα όπου υπέστη κακοποίηση και καταναγκαστική εργασία. Δεν απέκτησε ποτέ οικογένεια και έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του μόνος.
Δεν έγραψε ποτέ "Αυτό έζησα". Έγραψε όμως έναν κόσμο όπου οι ενήλικες κάνουν στα παιδιά όσα φοβόταν περισσότερο ένα παιδί.
Δεν έγραψε ποτέ "Κανείς δεν με προστάτευσε". Έγραψε επτά μικρές πριγκίπισσες που αφιερώνουν ολόκληρη τη ζωή τους στο να προστατεύουν όλα τα υπόλοιπα παιδιά.
Δεν έγραψε ποτέ "Θέλω δικαιοσύνη". Έγραψε έναν πόλεμο που κρατά χιλιάδες σελίδες μέχρι η αδικία να ηττηθεί.
Κάπου εκεί κατάλαβα γιατί τόσοι ψυχολόγοι, ψυχίατροι και ιστορικοί τέχνης εξακολουθούν να μελετούν τον Ντάργκερ πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του. Το έργο του δεν είναι αυτοβιογραφικό επειδή αφηγείται τα γεγονότα της ζωής του. Είναι αυτοβιογραφικό επειδή αποτυπώνει τον εσωτερικό του κόσμο. Είναι η αυτοβιογραφία του τραύματός του. Είναι η ιστορία ενός παιδιού που δεν κατάφερε να αλλάξει τον κόσμο που γεννήθηκε, κι έτσι αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του δημιουργώντας έναν άλλο.
Αν πιστεύετε ότι το πιο εντυπωσιακό κομμάτι του έργου του είναι οι 15.145 σελίδες, κάνετε λάθος. Το πραγματικό σοκ αρχίζει όταν δείτε τις εικόνες.
Στην αρχή μοιάζουν σχεδόν παιδικές.
Καταπράσινα λιβάδια. Λουλούδια. Πεταλούδες. Ουράνια τόξα. Παιδιά που τρέχουν και παίζουν. Για μια στιγμή πιστεύεις ότι κοιτάζεις εικονογράφηση ενός παραμυθιού.
Και μετά το μάτι σου πέφτει λίγο πιο δίπλα.
Ένα παιδί κρέμεται από ένα δέντρο. Λίγο παρακάτω ένα άλλο αποκεφαλίζεται. Στο βάθος κάποιοι στρατιώτες εκτελούν παιδιά. Μερικά βασανίζονται. Άλλα πεθαίνουν. Και όλα αυτά συμβαίνουν μέσα στο ίδιο κάδρο. Δεν υπάρχει μετάβαση. Δεν υπάρχει προειδοποίηση. Η ομορφιά και η φρίκη συνυπάρχουν. Ακριβώς όπως συμβαίνει πολλές φορές και στο τραύμα. Γιατί το τραύμα δεν διαγράφει τις όμορφες αναμνήσεις. Τις αναγκάζει να ζουν δίπλα στις χειρότερες.
Και τότε παρατηρείς κάτι ακόμη πιο παράξενο.
Μερικά από τα μικρά κορίτσια που ζωγραφίζει έχουν ανδρικά γεννητικά όργανα. Όχι όλα. Μερικά.
Για δεκαετίες ιστορικοί τέχνης και ψυχίατροι προσπαθούν να εξηγήσουν γιατί. Μήπως δεν γνώριζε τη γυναικεία ανατομία; Μήπως αντέγραφε αγόρια από περιοδικά και απλώς τους πρόσθετε μακριά μαλλιά και φορέματα; Μήπως για εκείνον τα παιδιά δεν είχαν φύλο αλλά συμβόλιζαν την αθωότητα;
Κανείς δεν γνωρίζει με σιγουριά.
Στην εποχή μας υπάρχει μια μεγάλη τάση να θέλουμε να εξηγήσουμε τα πάντα. Να βάλουμε διάγνωση. Να βρούμε μία θεωρία που θα κλείσει τον φάκελο. Κι εγώ λύσσαξα λίγο να σας πω την αλήθεια. Ο Χένρι Ντάργκερ, όμως, αρνείται να μας κάνει αυτή τη χάρη. Παραμένει ένα μυστήριο. Ξέρουμε όμως κάτι που σημαντικό. Οι εικόνες του δεν δημιουργήθηκαν για να σοκάρουν. Δεν υπήρχε κοινό. Δεν υπήρχε γκαλερί. Δεν υπήρχε αγορά τέχνης. Δεν υπήρχε κανείς.
Και που το ξέρουμε αυτό;
Όταν τον ρώτησαν τι να κάνουν με τα πράγματά του μετά τον θάνατό του, φέρεται να απάντησε "Πετάξτε τα όλα". Αυτό σημαίνει ότι δεν περίμενε να γίνει γνωστός. Δεν περίμενε να αναγνωριστεί. Δεν περίμενε να τον θαυμάσει κανείς. Ήταν ένας άνθρωπος που καθόταν μόνος του σε μια σοφίτα και ζωγράφιζε για τον εαυτό του.
Αυτό σημαίνει ότι οι εικόνες αυτές δεν ήταν παράσταση. Ήταν ανάγκη. Είχε δημιουργήσει έναν κόσμο στον οποίο μπορούσε να ζήσει.
Και εδώ γεννιέται ένα ερώτημα που με συγκλόνισε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο διάβασα για εκείνον:
Μήπως η τέχνη δεν είναι πάντα μια προσπάθεια να εκφράσουμε αυτό που νιώθουμε;
Μήπως μερικές φορές είναι η προσπάθεια να δημιουργήσουμε έναν κόσμο που δεν μας δόθηκε ποτέ;
Ο Ντάργκερ δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω και να σώσει το παιδί που υπήρξε. Μπορούσε όμως να αφιερώσει εξήντα ολόκληρα χρόνια για να σώσει χιλιάδες φανταστικά παιδιά.
Αυτή μοιάζει να είναι πιο βαθιά λειτουργία της δημιουργίας. Όχι να ξεχάσουμε τον πόνο. Αλλά να του δώσουμε μια μορφή που μπορούμε να αντέξουμε.
Σήμερα, τα έργα του εκτίθενται στα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου και θεωρείται μία από τις σημαντικότερες μορφές της λεγόμενης outsider art.
Όμως ο Ντράγκερ δεν είναι στα μάτια μου ένας "περίεργος καλλιτέχνης". Είναι ένας αμίλητος επιστάτης που περνούσε απαρατήρητος ζώντας από μικρός σε μια πραγματικότητα που δεν αντέχεται. Και κατάφερε να δημιουργήσει μία άλλη!
Το σημαντικότερο μάθημα που μας αφήνει είναι, κατά τη γνώμη μου, αυτό που κάνει τον Ντάργκερ μοναδικό. Δεν ήταν ένας συγγραφέας που έγραψε ένα τεράστιο βιβλίο.Ήταν ένας άνθρωπος που κατοίκησε σε έναν κόσμο που είχε δημιουργήσει ο ίδιος. Και αυτό αλλάζει εντελώς τον τρόπο που τον βλέπεις.
Και αυτό, είναι πολύ μεγαλύτερο από μια ιστορία τέχνης.
Είναι μια ιστορία για την ανθρώπινη επιβίωση.
Ίσως τελικά η δημιουργία να μην είναι πάντα η ανάγκη να πεις μια ιστορία.
Ίσως μερικές φορές να είναι η ανάγκη να φτιάξεις το μοναδικό μέρος όπου η ψυχή σου μπορεί να επιβιώσει.
Πηγές και περαιτέρω πληροφορίες:
1. MoMA – Henry Darger
https://www.moma.org/artists/28600-henry-darger
Είναι ίσως το καλύτερο συνοπτικό κείμενο που υπάρχει. Έχει βιογραφία, ανάλυση, έργα και μια πολύ ισορροπημένη προσέγγιση στο τραύμα, χωρίς να πέφτει στην παγίδα των εύκολων διαγνώσεων.
2. Το μουσείο που έχει το δωμάτιό του
Intuit Art Museum – The Room Revealed
https://art.org/exhibitions/henry-darger
Εδώ θα δείτε το δωμάτιό του, αντικείμενα, τα εργαλεία του, τα αποκόμματα που χρησιμοποιούσε και φωτογραφίες από τον χώρο όπου δημιουργούσε.
3. Τα υλικά που χρησιμοποιούσε
Henry Darger – Source Materials
https://art.org/exhibitions/henry-darger-source-materials
Δείχνει από πού έπαιρνε τις εικόνες. Κόμικς, παιδικά βιβλία, περιοδικά, θρησκευτικές εικόνες, χρωμοσελίδες... Θα καταλάβετε πώς "έχτιζε" τις συνθέσεις του.
4. Το αρχείο της σοφίτας
Smithsonian Archives
Περιγράφει τι βρέθηκε μέσα στο δωμάτιό του.
5. Το χρονολόγιο
Darger Timeline
https://art.org/darger-timeline
Αυτό είναι απίστευτο.
Έχει φωτογραφίες από χειρόγραφα, τις πρώτες σελίδες του έργου, την ιστορία της Elsie Paroubek και το πότε άρχισε να γράφει κάθε κομμάτι.
6. Επίσημη ιστοσελίδα
https://officialhenrydarger.com/about/
Έχει αρκετές πληροφορίες και συνοψίζει όλο το corpus του, συμπεριλαμβανομένης της συνέχειας του μυθιστορήματος (Further Adventures of the Vivian Girls in Chicago).
7. Ντοκιμαντέρ
In the Realms of the Unreal (Jessica Yu, 2004)
IMDb: https://www.imdb.com/title/tt0390123/
Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/In_the_Realms_of_the_Unreal_(film)