"Γηράσκω δ’αεί πολλά διδασκόμενος"

Ο ψυχοβγάλτης μου είπε ότι τα συναισθήματα δεν είναι χαρακτήρας. Είναι δεξιότητες.

Είπα να το ψάξω. Δεν θα πληρώνω εγώ για απαντήσεις που μπορώ να βρω και μόνη μου. Τι διάολο... Στον κόσμο της πληροφορίας ζούμε.

Μας έμαθαν λοιπόν ότι τα συναισθήματα είναι κάτι που απλώς… συμβαίνει. Σαν τον καιρό.

"Εγώ έτσι είμαι"

"Δεν είμαι συναισθηματικός άνθρωπος"

"Δεν εκφράζομαι εύκολα"

Σαν να μιλάμε για ύψος ή χρώμα ματιών. 

Κι όμως, η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη δείχνουν κάτι άλλο. Τα συναισθήματα είναι βιολογικά έμφυτα, αλλά η διαχείρισή τους είναι δεξιότητα που μαθαίνεται.

Όπως το περπάτημα. Όπως η οδήγηση. Όπως κάθε εκπαίδευση που βελτιώνει την απόδοση. Δεν γεννιόμαστε να ξέροντας. Τα μαθαίνουμε. Το ίδιο ισχύει και για την αγάπη, τον θυμό, τη ζήλεια, τη θλίψη.

Πρώτα... τι σημαίνει "δεξιότητα";

Δεξιότητα είναι κάτι που:

• έχει βιολογική βάση

• μαθαίνεται με εξάσκηση

• βελτιώνεται με εμπειρία

• και χειροτερεύει αν δεν χρησιμοποιείται!

Δεν είναι το ίδιο με την "ικανότητα". Η ικανότητα είναι το δυναμικό που έχεις. Η δεξιότητα είναι το τι έμαθες να κάνεις με αυτό.

Κάποιος μπορεί να έχει χαμηλή ικανότητα σε κάτι (π.χ. χαμηλή ενσυναίσθηση λόγω τραύματος ή νευροαναπτυξιακών διαφορών) αλλά να αναπτύξει δεξιότητες συμπεριφοράς. Κάποιος άλλος μπορεί να έχει υψηλή ικανότητα αλλά μηδενική εκπαίδευση. Όπως ακριβώς και στο σώμα. Κάποιος γεννιέται με καλούς πνεύμονες, αλλά αν καπνίζει 30 χρόνια, δεν θα τρέξει μαραθώνιο.

Ποια είναι τα "συναισθήματα" που συζητάμε εδώ;

Η βασική ψυχολογία μιλά για τις εξής βασικές κατηγορίες:

• χαρά
• φόβος
• θυμός
• λύπη
• αηδία
• έκπληξη

Αυτά είναι βασικά βιολογικά συναισθήματα. Αλλά το ανθρώπινο πρόβλημα δεν είναι αυτά. Το πρόβλημα είναι οι σύνθετες συναισθηματικές λειτουργίες, όπως:

• αγάπη
• εμπιστοσύνη
• ζήλεια
• ντροπή
• ενοχή
• τρυφερότητα
• συμπόνια
• οικειότητα
• δέσμευση

Αυτά είναι δεξιότητες σχέσης και επικοινωνίας.

Ποιες είναι οι συναισθηματικές δεξιότητες; Οι ερευνητές μιλούν για:

• "emotional regulation"
• "emotional intelligence"
• "attachment skills"

Με απλά λόγια, είναι αυτά:

1. Να αναγνωρίζεις τι νιώθεις.

Όχι "είμαι χάλια".

Αλλά "νιώθω ζήλεια γιατί φοβάμαι εγκατάλειψη".

Αυτό λέγεται emotional awareness.

2. Να αντέχεις το συναίσθημα χωρίς να το κάνεις πράξη.

Νιώθω θυμό, όχι ουρλιάζω.

Νιώθω φόβο, όχι εξαφανίζομαι.

Αυτό είναι emotional regulation.

3. Να εκφράζεις χωρίς να καταστρέφεις.

"Με πλήγωσε αυτό", όχι "Είσαι άχρηστος"

Αυτό είναι communication skill.

4. Να καταλαβαίνεις τον άλλον.

Η ενσυναίσθηση δεν είναι συναίσθημα. Είναι δεξιότητα κατανόησης του άλλου. Και μαθαίνεται.

5. Να διορθώνεις μετά τη σύγκρουση.

Repair skill. Το πιο σημαντικό σε οποιαδήποτε σχέση. Όχι να μη μαλώνεις. Να μπορείς να ξαναφτιάχνεις δρόμο.

Και τώρα η δύσκολη ερώτηση... Κάποιοι μήπως δεν είναι καν ικανοί;

Ναι. Μερικές φορές.

Υπάρχουν άνθρωποι με τραύμα, νευροαναπτυξιακές διαταραχές, προσωπικότητες χωρίς ενσυναίσθηση ή σοβαρή συναισθηματική κακοποίηση που έχουν χαμηλή ικανότητα.

Αλλά ακόμη κι εκεί, δεξιότητες συμπεριφοράς μπορούν να μάθουν. Όχι πάντα βαθιά συναίσθηση. Αλλά σωστή συμπεριφορά. Όπως ένας άνθρωπος χωρίς μουσικό αυτί μπορεί να μάθει να παίζει σωστά νότες.

Γιατί λοιπόν αρκετοί άνθρωποι δεν μαθαίνουν;

Μα γιατί δεν τους έμαθε κανείς και δεν κατάλαβαν αυτή την έλλειψη από μόνοι τους!

Οι περισσότεροι μεγαλώσαμε με "μη κλαις", "μη θυμώνεις", "μη μιλάς", αλλά δεν μας έμαθαν τι να κάνουνε με το συναίσθημά μας. Κι εγώ τα ίδια παρεπιπτόντως, δεν είστε μόνοι.

Κι έτσι γίνονται ενήλικες που αγαπάνε και πανικοβάλλονται (my life), φοβούνται να δείξουν το συναίσθημά τους και εξαφανίζονται, ζηλεύουν και νευριάζουν.

Δεν είναι κακοί. Είναι αγύμναστοι. Και λέω "είναι" γιατί εγώ κατάφερα και το μάζεψα λίγο αυτό το χάος σχετικά νωρίς και ακόμα μαζεύω 25 χρόνια μετά. Πώς το κατάφερα τότε; Τυχαία. Με πολύ παρατηρητικότητα των γύρω μου, με πολύ διάβασμα (λογοτεχνία, μη φανταστείτε) και με πολλές απορίες του στυλ "γιατί εσύ έτσι, ο άλλος αλλιώς κι εγώ αλλιώτικα;"

Το σημαντικό όμως είναι ότι τα συναισθήματα δεν είναι μόνο αλήθεια (ΕΑΝ είναι κιόλας). Είναι εργαλεία.

Η αγάπη δεν είναι μόνο αίσθημα. Είναι δεξιότητα παρουσίας.

Η συγχώρεση δεν είναι μόνο καλοσύνη. Είναι ικανότητα ρύθμισης πόνου.

Η οικειότητα δεν είναι μόνο χημεία. Είναι μάθηση κανονικότητας.

Και το πιο σκληρό συμπέρασμα είναι ότι δεν φτάνει να νιώθεις βαθιά. Πρέπει να μάθεις να αγαπάς και σωστά. Γιατί πολλοί άνθρωποι αγαπούν και παρ’ όλα αυτά καταστρέφουν από ανικανότητα. Και αυτό είναι ίσως το πιο μεγάλο κρίμα στις σχέσεις τους.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη παρεξήγηση στις ανθρώπινες σχέσεις.

Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι το να νιώθεις έντονα αρκεί. Ότι η ένταση του συναισθήματος είναι απόδειξη αγάπης, ενδιαφέροντος, δέσμευσης. Ε, δεν είναι!

Το συναίσθημα είναι το καύσιμο. Η δεξιότητα είναι η οδήγηση. Μπορείς να φουλάρεις από καύσιμο και να καταστρέψεις το αυτοκίνητο μέσα σε πέντε λεπτά αν δεν ξέρεις να το χειριστείς. Κάπως έτσι καταστρέφονται άπειρες σχέσεις.

Άνθρωποι που αγαπούν, αλλά δεν ξέρουν να το κάνουν χωρίς να πνίγουν από τον φόβο τους.

Άνθρωποι που νοιάζονται, αλλά δεν ξέρουν να εκφραστούν χωρίς να πληγώσουν.

Άνθρωποι που θέλουν οικειότητα, αλλά πανικοβάλλονται και φεύγουν όταν αυτή εμφανιστεί.

Δεν είναι πάντα κακία. Δεν είναι πάντα εγωισμός. Πολύ συχνά είναι απλώς ανεκπαίδευτο συναίσθημα. Και ίσως αυτό είναι το πιο δύσκολο πράγμα να αποδεχτεί κανείς. Ότι δεν αρκεί να νιώθεις βαθιά. Πρέπει να μάθεις και τον τρόπο να νιώθεις δίπλα στους άλλους. 

Γιατί η αγάπη δεν είναι μόνο συναίσθημα. Είναι και δεξιότητα τελικά. Και όπως κάθε δεξιότητα, μαθαίνεται αργά. Με λάθη. Με δοκιμές. Με αποτυχίες και φτου κι από την αρχή. Αλλά για όποιον είναι πρόθυμος να κοιτάξει λίγο μέσα του και γύρω του, υπάρχει ένα καλό νέο. Οι δεξιότητες μπορούν να καλλιεργηθούν. Ακόμη κι αν ξεκινήσουμε αργά.

Τελικά, ίσως το πιο παρηγορητικό πράγμα σε όλη αυτή την ιστορία είναι ότι δεν είμαστε καταδικασμένοι από τον χαρακτήρα μας. Δεν γεννηθήκαμε "αναίσθητοι". Απλώς άλλοι έτυχε να μάθουν νωρίτερα και άλλοι αργότερα.

Αλλά όσο ζούμε, μπορούμε να συνεχίσουμε να μαθαίνουμε. Να μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τι νιώθουμε. Να μαθαίνουμε να μην τρομάζουμε από αυτό. Να μαθαίνουμε να το λέμε χωρίς να πληγώνουμε. Να μαθαίνουμε να ακούμε χωρίς να αμυνόμαστε.

Με λίγα λόγια, να μαθαίνουμε να είμαστε άνθρωποι μαζί με άλλους ανθρώπους.

Και αυτό, όσο απλό κι αν ακούγεται, είναι ίσως η πιο δύσκολη δεξιότητα από όλες.