Αν έχεις ακούσει κατά καιρούς ή έχεις πει και ο ίδιος φράσεις τύπου:
"Αυτό το έχει απωθήσει."
"Το έκανε υποσυνείδητα."
"Έχει τεράστιο εγώ."
"Προβάλλει πάνω σου τα δικά του."
...τότε, είτε το ξέρεις είτε όχι, έχεις ήδη συναντήσει τον Φρόυντ. Μόνο που πιθανότατα τον έχεις συναντήσει λίγο... παραμορφωμένο.
Γιατί πολλές από τις λέξεις της ψυχανάλυσης πέρασαν στην καθημερινή γλώσσα και απέκτησαν δική τους ζωή. Το "εγώ", για παράδειγμα, κατέληξε περίπου συνώνυμο της αλαζονείας.
Για τον Φρόυντ δεν σήμαινε καθόλου αυτό.
Ας τα πάρουμε λοιπόν από την αρχή.
Ποιος ήταν ο Φρόυντ και τι προσπαθούσε να κάνει;
Ο Sigmund Freud (1856–1939) ήταν Αυστριακός νευρολόγος και ο άνθρωπος που θεμελίωσε την ψυχανάλυση.
Ξεκίνησε μάλιστα από τη νευρολογία και τη μελέτη του νευρικού συστήματος. Αργότερα όμως στράφηκε όλο και περισσότερο στη μελέτη της ψυχικής ζωής.
Το μεγάλο ερώτημα που τον απασχολούσε ήταν κάτι φαινομενικά απλό:
- Γιατί οι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουμε πάντοτε γιατί κάνουμε αυτό που κάνουμε;
- Γιατί μπορεί να θέλουμε κάτι και ταυτόχρονα να το φοβόμαστε;
- Γιατί επαναλαμβάνουμε συμπεριφορές που μας κάνουν κακό;
- Γιατί ένα συναίσθημα μπορεί να εμφανίζεται χωρίς να καταλαβαίνουμε από πού ήρθε;
- Γιατί μερικές φορές οι ίδιοι μας οι εαυτοί μοιάζουν να μας σαμποτάρουν;
Η μεγάλη ιδέα της ψυχανάλυσης ήταν ότι δεν είναι όλη η ψυχική μας ζωή συνειδητή.
Σκέψεις, κίνητρα και συγκρούσεις μπορεί να επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας χωρίς να έχουμε άμεση επίγνωση αυτών. Η ύπαρξη ασυνείδητων ψυχικών διεργασιών δεν ήταν δική του ανακάλυψη. Σχετικές ιδέες υπήρχαν πολύ πριν από εκείνον. Ο Φρόυντ όμως έκανε το ασυνείδητο κεντρικό στοιχείο ενός ολόκληρου μοντέλου για την ανθρώπινη ψυχή.
Και μετά ο Φρόυντ δεν πρότεινε μόνο έναν τρόπο να περιγράψει τον ψυχισμό.
Πρότεινε, σε διαφορετικές φάσεις του έργου του, διαφορετικούς χάρτες.
Ο πρώτος χάρτης: τι γνωρίζω ότι υπάρχει μέσα μου;
Για αρχή, ας φανταστούμε ότι αυτή τη στιγμή πίνω καφέ.
Συνειδητό:
Ξέρω ότι πίνω καφέ.
Προσυνειδητό:
Δεν σκέφτομαι αυτή τη στιγμή τι έκανα χθες το απόγευμα, αλλά αν με ρωτήσεις πιθανότατα μπορώ να το θυμηθώ.
Ασυνείδητο:
Υπάρχουν ψυχικές διεργασίες και περιεχόμενα που δεν είναι άμεσα διαθέσιμα στη συνείδησή μου, αλλά σύμφωνα με τον Φρόυντ μπορούν παρ' όλα αυτά να επηρεάζουν όσα αισθάνομαι και κάνω.
Άρα, πολύ χοντρικά:
Συνειδητό = το ξέρω τώρα.
Προσυνειδητό = δεν το σκέφτομαι τώρα, αλλά μπορώ να το ανακαλέσω.
Ασυνείδητο = δεν έχω άμεση πρόσβαση σε αυτό.
Ωραία μέχρι εδώ;
Μόνο που ο Φρόυντ αργότερα διαπίστωσε ότι αυτός ο χάρτης δεν του έφτανε. Γιατί δεν τον ενδιέφερε μόνο αν γνωρίζουμε κάτι που συμβαίνει μέσα μας. Τον ενδιέφερε τι συμβαίνει όταν διαφορετικές επιθυμίες, απαγορεύσεις και απαιτήσεις συγκρούονται μεταξύ τους;
Και έτσι φτάνουμε στους τρεις διάσημους πρωταγωνιστές.
Εκείνο, Εγώ και Υπερεγώ
Το 1923 ο Φρόυντ δημοσίευσε το Το Εγώ και το Εκείνο και διατύπωσε πληρέστερα το μοντέλο που σήμερα γνωρίζουμε ως:
Εκείνο – Εγώ – Υπερεγώ.
Για να μην τα ξανακάνω εντελώς σκατά, υπάρχει ένα εξαιρετικά απλό σκονάκι:
Εκείνο: ΘΕΛΩ.
Υπερεγώ: ΠΡΕΠΕΙ.
Εγώ: ΤΙ ΚΑΝΟΥΜΕ ΤΩΡΑ;
Αυτό δεν είναι ολόκληρη η θεωρία φυσικά. Αλλά είναι ένας πολύ καλός τρόπος να αρχίσουμε να την καταλαβαίνουμε.
Το Εκείνο: ΘΕΛΩ
Το Εκείνο (das Es στα γερμανικά, id στα αγγλικά) είναι το πιο πρωτογενές μέρος του ψυχισμού στο μοντέλο του Φρόυντ.
Δεν κάνει ηθική.
Δεν ενδιαφέρεται για κοινωνικές συμβάσεις.
Δεν σκέφτεται τι θα πει η γειτόνισσα.
Δεν κάθεται να εξετάσει τις μακροπρόθεσμες συνέπειες.
Έχει ανάγκες, επιθυμίες και ενορμήσεις που ζητούν ικανοποίηση.
Πεινάω.
Θέλω.
Θυμώνω.
Πονάω.
Θέλω να σταματήσει αυτό που με ενοχλεί.
Ο Φρόυντ θεωρούσε ότι το Εκείνο λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή της ηδονής. Αναζητά ικανοποίηση και αποφόρτιση της έντασης.
Το πιο εύκολο παράδειγμα είναι ένα βρέφος. Πεινάει. Δεν σκέφτεται "Η μανούλα μου κοιμήθηκε μόνο τρεις ώρες και θεωρώ κοινωνικά υπεύθυνο να περιμένω μέχρι τις επτά." Ουρλιάζει. Δεν είναι κακό ή εγωιστικό με την ηθική έννοια. Πεινάει. Τέλος.
Το Εκείνο δεν λέει "είναι σωστό", ούτε "είναι λάθος". Λέει "θέλω".
Και, στο φροϋδικό μοντέλο, το Εκείνο είναι ασυνείδητο.
Το Υπερεγώ: ΠΡΕΠΕΙ
Το μωρό όμως μεγαλώνει, για να συνεχίσουμε με το προηγούμενο παράδειγμα. Και πολύ γρήγορα ανακαλύπτει μια θλιβερή αλήθεια που θα τον ακολουθεί σε ολόκληρη τη ζωή του.
Δεν μπορεί να κάνει ό,τι του κατέβει.
Υπάρχουν γονείς. Υπάρχουν άλλοι άνθρωποι. Υπάρχουν κανόνες.
- Μη.
- Όχι.
- Δεν επιτρέπεται.
- Αυτό είναι κακό.
- Αυτό είναι σωστό.
- Να είσαι καλό παιδί.
Σύμφωνα με τον Φρόυντ, καθώς μεγαλώνουμε εσωτερικεύουμε κανόνες, απαγορεύσεις, κοινωνικές και γονεϊκές απαιτήσεις αλλά και ιδανικά για το πώς θα έπρεπε να είμαστε.
Έτσι συγκροτείται το Υπερεγώ.
Και κάποια στιγμή (ιδανικά) δεν χρειάζεται πλέον να υπάρχει απέναντί μας ένας γονιός που να λέει τι πρέπει και τι δεν πρέπει. Έχουμε μάθει να το λέμε μόνοι μας.
Το Υπερεγώ λοιπόν είναι, πολύ απλοποιημένα, η περιοχή των:
- πρέπει
- δεν πρέπει
- αυτό είναι σωστό
- αυτό είναι λάθος
αλλά και:
- Έτσι θα έπρεπε να είμαι.
Και εδώ αρχίζουν οι γνωστές μας ενοχές.
Γιατί το Εκείνο μπορεί να πει:
Τον ζηλεύω.
Και το Υπερεγώ:
Δεν πρέπει να ζηλεύεις. Είναι απαίσιο.
Και μετά δεν έχω μόνο ζήλια. Έχω και ενοχή επειδή ζηλεύω.
Συγχαρητήρια. Μόλις αναβαθμίσαμε ένα δυσάρεστο συναίσθημα σε δύο! Δεν το λες και άσχημα.
Το Εγώ: Ωραία. Και τώρα τι κάνουμε;
Κάποιος πρέπει να διαχειριστεί αυτό το χάος. Εδώ εμφανίζεται το Εγώ. Και πρώτα πρέπει να πετάξουμε από το παράθυρο τη σημερινή χρήση της λέξης.
Όταν λέμε "Αυτός έχει τεράστιο εγώ", εννοούμε συνήθως ότι είναι ψωνισμένος, αλαζόνας ή υπερβολικά εγωκεντρικός.
Το φροϋδικό Εγώ δεν σημαίνει αυτό. Το Εγώ είναι εκείνο που προσπαθεί να λειτουργήσει μέσα στην πραγματικότητα.
Έχει από τη μία το Εκείνο: ΤΟ ΘΕΛΩ!
Από την άλλη το Υπερεγώ: ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ!
Και η πραγματικότητα: Κάνε ό,τι καταλαβαίνεις, αλλά κάθε πράξη έχει και συνέπειες.
Και κάπου στη μέση το Εγώ: Μάλιστα. Να δω τώρα πώς θα ξεμπλέξω με όλους σας!
Ο Φρόυντ συνέδεσε το Εγώ με την αρχή της πραγματικότητας.
Δουλειά του Εγώ δεν είναι απλώς να καταπιέζει το Εκείνο. Προσπαθεί να βρει έναν ρεαλιστικό τρόπο να διαχειριστεί τις επιθυμίες, τους κανόνες και τον εξωτερικό κόσμο.
Παράδειγμα:
Ο προϊστάμενός μου με εξοργίζει.
Εκείνο:
- Ρε πες του να πάει στον διάολο να ησυχάσουμε.
Υπερεγώ:
- Δεν είναι σωστό να θυμώνεις έτσι. Είναι απαράδεκτο.
Πραγματικότητα:
- Έχεις λογαριασμούς.
Εγώ:
- Δεν θα τον στείλουμε στον διάολο σήμερα. Θα βρούμε άλλον τρόπο να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα.
Αυτό είναι περίπου το παιχνίδι.
Και τώρα η παγίδα.
Συνειδητό, προσυνειδητό και ασυνείδητο ΔΕΝ είναι το ίδιο πράγμα με Εγώ, Υπερεγώ και Εκείνο.
Δεν έχουμε έξι κουτάκια μέσα στο κεφάλι. Έχουμε δύο διαφορετικούς χάρτες.
Ο ένας χάρτης ρωτά περίπου:
- Έχω πρόσβαση σε αυτό που συμβαίνει;
Ο άλλος χάρτης προσπαθεί να περιγράψει:
- Τι ρόλο παίζει αυτό μέσα στην ψυχική λειτουργία και σύγκρουση;
Γι' αυτό: Εκείνο ≠ ασυνείδητο.
Ναι, το Εκείνο είναι ασυνείδητο. Αλλά σύμφωνα με τον Φρόυντ και μέρη του Εγώ και του Υπερεγώ μπορούν να λειτουργούν ασυνείδητα.
Και αυτό έχει πολύ ενδιαφέρον.
Γιατί μπορεί να κουβαλάω ένα "πρέπει" χωρίς να έχω ιδέα από πού προήλθε. Μπορεί να αισθάνομαι ενοχή χωρίς να έχω καθίσει ποτέ συνειδητά να αποφασίσω ότι αυτό που θέλω είναι κακό. Μπορεί δηλαδή ο εσωτερικός δικαστής να δουλεύει υπερωρίες χωρίς να θυμάμαι καν ποιος τον διόρισε.
Και η απώθηση, η άρνηση και η προβολή πού κολλάνε;
Δεν είναι άλλα κομμάτια του ψυχισμού. Είναι μηχανισμοί άμυνας. Στην ψυχαναλυτική θεωρία, το Εγώ χρησιμοποιεί άμυνες για να διαχειρίζεται άγχος και ψυχικές συγκρούσεις.
Εδώ ανήκουν έννοιες όπως η απώθηση, η άρνηση και η προβολή.
Και επειδή αυτή είναι ολόκληρη ιστορία από μόνη της, αρκεί προς το παρόν να κρατήσουμε ότι είναι τρόποι διαχείρισης της φασαρίας που κάνουν οι υπόλοιποι.
Υπάρχουν στ' αλήθεια μέσα στον εγκέφαλό μας;
Όχι. Και αυτό είναι απαραίτητο να ειπωθεί.
Δεν υπάρχει περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται Εκείνο.
Δεν υπάρχει νευρωνικό κουμπί του "Υπερεγώ".
Και δεν μπορούμε να βάλουμε κάποιον σε έναν μαγνητικό τομογράφο και να πούμε:
"Α, να ρε'σεις! Εδώ βρίσκεται το Εγώ.
Το Εκείνο, το Εγώ και το Υπερεγώ είναι θεωρητικές κατασκευές της ψυχανάλυσης.
Ο Φρόυντ προσπαθούσε να δημιουργήσει ένα μοντέλο για να περιγράψει την ανθρώπινη ψυχική λειτουργία.
Η σύγχρονη ψυχολογία και η νευροεπιστήμη έχουν επιβεβαιώσει ότι τεράστιο μέρος της νοητικής επεξεργασίας γίνεται χωρίς συνειδητή επίγνωση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι επιβεβαιώθηκε το φροϋδικό Εκείνο ή ολόκληρο το μοντέλο του Φρόυντ.
Πολλές συγκεκριμένες θεωρίες του έχουν αμφισβητηθεί έντονα ή εγκαταλειφθεί, ακόμη και από μεταγενέστερους ψυχαναλυτές.
Άλλες ιδέες του (όπως η σημασία των ασυνείδητων ψυχικών διεργασιών, της εσωτερικής σύγκρουσης και των μηχανισμών άμυνας) εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας και συζήτησης, αν και όχι απαραίτητα με την ακριβή έννοια που τους έδινε ο ίδιος.
Οπότε δεν χρειάζεται ούτε να κάνουμε τον Φρόυντ προφήτη ούτε να τον πετάξουμε στα σκουπίδια. Χρειάζεται να ξέρουμε τι ακριβώς είπε και τι από αυτά μπορούμε να υποστηρίξουμε σήμερα.
Κι αν τα ξέχασες ήδη αυτά που διάβασες, κράτα αυτό:
- Εκείνο: Θέλω.
- Υπερεγώ: Πρέπει.
- Πραγματικότητα: Μπορείς;
- Εγώ: Για να δούμε τι θα κάνουμε.
Και κάπως έτσι ένας άνθρωπος μπορεί ταυτόχρονα:
να θέλει κάτι,
να πιστεύει ότι δεν πρέπει να το θέλει,
να γνωρίζει ότι δεν μπορεί να το έχει,
και παρ' όλα αυτά να συνεχίζει να το θέλει.
Το Εκείνο δεν ενδιαφέρεται για την αντίφαση.
Δεν χρειάζεται να δικαιολογήσει την επιθυμία του.
Δεν χρειάζεται καν να την κάνει λογική.
Θέλει.
Κι αυτή, για μένα, να είναι η αβάσταχτη ελαφρότητα του Εκείνου.
Έχει την πολυτέλεια να θέλει.
Εσύ έχεις τη δύναμη να σηκώσεις το βάρος του;
Πηγές:
Έχει και παραδείγματα. Είναι γραμμένη πραγματικά για άνθρωπο που πρωτομπαίνει στο θέμα.Έχει συγκεντρωμένα ασυνείδητο, ψυχανάλυση, Εκείνο–Εγώ–Υπερεγώ, όνειρα, μηχανισμούς άμυνας κ.λπ.
Αν κάποιος θέλει μετά να καταλάβει ειδικά το Εκείνο λίγο καλύτερα. Πολύ απλή γλώσσα και συγκεκριμένα παραδείγματα.
Για να δει κάποιος πού εντάσσονται όλα αυτά μέσα στην ευρύτερη ψυχοδυναμική προσέγγιση.
