Ο εγκέφαλος δεν ξέρει; Δεν πειράζει, θα το επινοήσει!

Το πείραμα με την κότα, το χιόνι και το φτυάρι


Αν σε ρωτήσω γιατί έκανες κάτι, πιθανότατα θα μου απαντήσεις.

Γιατί αγόρασες αυτό και όχι το άλλο.
Γιατί συμπάθησες κάποιον από την πρώτη στιγμή.
Γιατί δεν εμπιστεύτηκες κάποιον άλλον.
Γιατί άλλαξες γνώμη.
Γιατί θύμωσες.
Γιατί έφυγες.
Γιατί έμεινες.

Και το πιθανότερο είναι ότι θα πιστεύεις απολύτως την απάντησή σου.

Ο εγκέφαλός μας όμως, δεν έχει πάντα πρόσβαση στους πραγματικούς λόγους για τους οποίους έκανε αυτό που έκανε.

Κι αυτό από μόνο του μπορεί να είναι λίγο εκνευριστικό, αλλά δεν είναι διόλου ανησυχητικό. Μην τρέξετε να διορθωθείτε.

Το ανησυχητικό της υπόθεσης είναι ότι όταν δεν ξέρει, δεν περιορίζεται πάντοτε σε ένα ταπεινό και αξιοπρεπέστατο "δεν ξέρω".

Μερικές φορές φτιάχνει από μόνος του μια εξήγηση και μετά μας την σερβίρει έτοιμη.

Ένας εγκέφαλος κομμένους στα δύο... Περίπου.

Στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, ο Roger Sperry, ο Michael Gazzaniga, ο Joseph Bogen και αργότερα ο Joseph LeDoux μελέτησαν μια εξαιρετικά σπάνια ομάδα ανθρώπων.

Ήταν ασθενείς με πολύ σοβαρή, ανθεκτική επιληψία οι οποίοι είχαν υποβληθεί σε μια δραστική νευροχειρουργική επέμβαση. 

Είχαν διακοπεί οι μεγάλες συνδέσεις που επέτρεπαν στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια να επικοινωνούν μεταξύ τους (κυρίως το μεσολόβιο: η τεράστια δεσμίδα νευρικών ινών που ενώνει δεξί και αριστερό ημισφαίριο).

Δεν τους είχαν, φυσικά, κόψει τον εγκέφαλο στη μέση. Είχαν όμως αποσυνδέσει σε εντυπωσιακό βαθμό δύο συστήματα που μέχρι τότε αντάλλασσαν πληροφορίες ακατάπαυστα.

Η επέμβαση είχε γίνει για θεραπευτικούς λόγους, όχι για χάρη κάποιου επιστήμονα που ξύπνησε ένα πρωί και σκέφτηκε να δει τι θα γίνει αν κόψει αυτό εκεί.

Και πράγματι, αυτή η πρακτική μπορούσε να μειώσει δραματικά τις κρίσεις.

Οι ασθενείς αυτοί έγιναν γνωστοί ως split-brain patients και προσέφεραν στη νευροεπιστήμη κάτι σχεδόν αδύνατο να αποκτηθεί με άλλον τρόπο. Τη δυνατότητα να μελετήσει κανείς τι μπορεί να κάνει κάθε ημισφαίριο όταν δεν μπορεί απλώς να ρωτήσει το άλλο τι είδε, τι κατάλαβε ή τι αποφάσισε.

Ξέρεις τι σημαίνει αυτό; Φτιάξε καφέ να στα πω!

Πώς δείχνεις κάτι μόνο στο μισό μυαλό;

Πρώτα μια μικρή αλλά απαραίτητη διευκρίνιση. 

Δεν ισχύει το δημοφιλές 

"αριστερό μάτι -> δεξί ημισφαίριο, δεξί μάτι -> αριστερό ημισφαίριο"

Δηλαδή δεν ισχύει πως ό,τι βλέπει το δεξί μάτι πηγαίνει στο αριστερό ημισφαίριο και ό,τι βλέπει το αριστερό μάτι στο δεξί. Κάθε μάτι στέλνει πληροφορίες και στα δύο ημισφαίρια. Αυτό που διαχωρίζεται είναι το αριστερό και το δεξί οπτικό πεδίο.

Όταν κοιτάζουμε σταθερά μπροστά, ό,τι βρίσκεται στο αριστερό οπτικό πεδίο καταλήγει κυρίως στο δεξί ημισφαίριο και ό,τι βρίσκεται στο δεξί οπτικό πεδίο στο αριστερό ημισφαίριο.

Το'χουμε; Όχι Ε; 

Παράδειγμα!!!

Ας πούμε ότι κοιτάτε την τελεία εδώ.


Α                ●                 Β


Το Α είναι στο αριστερό οπτικό πεδίο.

Το Β είναι στο δεξί οπτικό πεδίο.

Το Α το βλέπουν και τα δύο μάτια.

Το Β το βλέπουν και τα δύο μάτια.

Αλλά μετά, 

οι πληροφορίες για το Α --> καταλήγουν στο δεξί ημισφαίριο

οι πληροφορίες για το Β --> καταλήγουν στο αριστερό ημισφαίριο

Το σημείο ● στο οποίο έχετε καρφώσει το βλέμμα σας είναι περίπου το σύνορο ανάμεσα στα δύο οπτικά ημιπεδία.

Άρα όταν λέμε ότι χωρίζεται το οπτικό πεδίο, δεν εννοούμε ότι το κάθε μάτι βλέπει μισή εικόνα. Εννοούμε ότι η πληροφορία από κάθε μάτι ξαναταξινομείται νευρολογικά σε:

  1. πράγματα που βρίσκονται αριστερά από εκεί που κοιτάζω και 
  2. πράγματα που βρίσκονται δεξιά από εκεί που κοιτάζω.

Και το ακόμη πιο ωραίο είναι ότι αυτό γίνεται επειδή κάθε αμφιβληστροειδής χωρίζεται κι αυτός σε δύο μισά, και στο οπτικό χίασμα κάποιες ίνες περνάνε απέναντι ενώ άλλες όχι. Χέστε το. Δεν έχει και πολύ σημασία.

Οι ερευνητές λοιπόν εκμεταλλεύτηκαν ακριβώς αυτό το γεγονός ότι τα μάτια δεν μοιράζονται τον κόσμο "εσύ αριστερά, εγώ δεξιά". 

Κάθε μάτι βλέπει σχεδόν ολόκληρη τη σκηνή, και μετά το οπτικό σύστημα ξεχωρίζει τις πληροφορίες σε αριστερό και δεξί οπτικό ημιπεδίο και τις στέλνει στο αντίθετο ημισφαίριο.

Ζητούσαν λοιπόν από τον split-brain ασθενή να κοιτάζει ένα σταθερό σημείο στο κέντρο μιας οθόνης και πρόβαλλαν μια εικόνα για μόλις 0,1 δευτερόλεπτο στη μία πλευρά. Τόσο γρήγορα, ώστε να μην προλάβει να μετακινήσει τα μάτια του και να στείλει την πληροφορία και στην άλλη πλευρά.

Έτσι μπορούσαν, κυριολεκτικά, να δείξουν κάτι στο ένα ημισφαίριο χωρίς το άλλο να γνωρίζει τι είχε παρουσιαστεί.

Σε ανθρώπους με άθικτο μεσολόβιο αυτό δεν προκαλεί κάποιο δράμα. Τα ημισφαίρια ανταλλάσσουν την πληροφορία και εμείς βλέπουμε έναν ενιαίο κόσμο.

Στους συγκεκριμένους ασθενείς όμως η γέφυρα αυτή του μεσολοβίου είχε κοπεί.

Και τότε άρχισαν να εμφανίζονται μερικά εξαιρετικά παράξενα πράγματα!

Το χέρι ξέρει. Το στόμα όχι.

Στους περισσότερους ανθρώπους η παραγωγή του λόγου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αριστερό ημισφαίριο.

Αν λοιπόν οι ερευνητές έδειχναν ένα αντικείμενο στο δεξί οπτικό πεδίο, η πληροφορία έφτανε στο αριστερό ημισφαίριο και ο ασθενής μπορούσε να πει τι είχε δει αφού η ομιλία εξαρτάται από το αριστερό ημισφαίριο.

Αν όμως το ίδιο αντικείμενο εμφανιζόταν μόνο στο αριστερό οπτικό πεδίο, έφτανε στο δεξί ημισφαίριο. Οπότε όταν ο ερευνητής ρωτούσε τι είδε, ο ασθενής μπορούσε να απαντήσει:

- Τίποτα.

Το ενδιαφέρον είναι ότι το δεξί ημισφαίριο είχε δει μια χαρά. 

Αν αντί να ζητήσουν λεκτική απάντηση έλεγαν στον ασθενή να χρησιμοποιήσει το αριστερό του χέρι (το οποίο ελέγχεται κυρίως από το δεξί ημισφαίριο) μπορούσε να επιλέξει σωστά το αντικείμενο που είχε προηγουμένως "δει τίποτα".

Το στόμα έλεγε:

- Δεν είδα τίποτα.

Το χέρι έλεγε:

- Αυτό ήταν.

Και τα δύο, με τον τρόπο τους, έλεγαν την αλήθεια.

Μέχρι εδώ έχουμε ένα πολύ ωραίο μάθημα νευροανατομίας που να σας πω την αλήθεια με όλα αυτά τα αριστερά και δεξιά, ζορίστηκα αλλά τα κατάφερα!

Μετά όμως ήρθε και μια κότα... Ε, και όπως κάνουν οι κότες συνήθως, τα σκάλισε λίγο τα πράγματα.

Η κότα, το χιόνι και ένα αθώο φτυάρι

Σε ένα από τα διασημότερα πειράματα της σειράς, ο ασθενής P.S. είδε ταυτόχρονα δύο διαφορετικές εικόνες.

Στο δεξί οπτικό του πεδίο (άρα στο γλωσσικά κυρίαρχο αριστερό ημισφαίριο) παρουσιάστηκε ένα πόδι κότας.

Στο αριστερό οπτικό πεδίο (άρα στο δεξί μη κυρίαρχο γλωσσικά ημισφαίριο) παρουσιάστηκε μια χιονισμένη σκηνή.

Στη συνέχεια μπροστά του εμφανίστηκαν διάφορες εικόνες και του ζητήθηκε να επιλέξει εκείνες που σχετίζονταν με όσα είχε δει.

Το δεξί του χέρι επέλεξε μια κότα.

Λογικό. Το αριστερό ημισφαίριο είχε δει το πόδι της κότας.

Το αριστερό του χέρι επέλεξε ένα φτυάρι χιονιού.

Επίσης λογικό. Το δεξί ημισφαίριο είχε δει χιόνι.



Δύο σωστές επιλογές. Καμία παραδοξότητα.

Μέχρι που οι ερευνητές τον ρώτησαν:

- Γιατί διάλεξες αυτά τα δύο;

Εδώ υπήρχε θέμα!

Το αριστερό ημισφαίριο, το οποίο μπορούσε να δώσει λεκτική απάντηση και είχε επεξεργαστεί το ερέθισμα από το δεξί οπτικό πεδίο, γνώριζε μόνο γιατί είχε επιλεγεί η κότα. 

Δεν γνώριζε όμως ότι το άλλο ημισφαίριο είχε δει χιόνι!

Επομένως δεν είχε πρόσβαση στον πραγματικό λόγο για τον οποίο το αριστερό χέρι είχε επιλέξει το φτυάρι.

Άρα η απολύτως λογική απάντηση θα ήταν:

- Δεν ξέρω γιατί επέλεξα το φτυάρι.

Ε, δεν ήταν αυτή η απάντηση...


Ο P.S. εξήγησε, σε ελεύθερη απόδοση:

Το πόδι πάει με την κότα και το φτυάρι χρειάζεται για να καθαρίσεις το κοτέτσι.

Έτοιμο. Υπόθεση λύθηκε.

Μόνο που δεν υπήρχε κανένα κοτέτσι...

Δεν είπε ψέματα όμως...

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο όλου του πειράματος. Ο άνθρωπος δεν προσπαθούσε να εξαπατήσει τον ερευνητή. Δεν γνώριζε την αληθινή αιτία και αποφάσισε συνειδητά να καλύψει την άγνοιά του με μια δικαιολογία.

Το αριστερό ημισφαίριο είχε μπροστά του δύο εικόνες.

κότα + φτυάρι

Και τις πληροφορίες που πράγματι διέθετε.

Είχε δει το πόδι της κότας. Δεν είχε δει το χιόνι.

Έπρεπε κάπως να εξηγήσει το φτυάρι. Οπότε κατασκεύασε μια αιτιακή ιστορία που έκανε όλα τα διαθέσιμα κομμάτια να ταιριάζουν μεταξύ τους.

Κότα.

Φτυάρι.

Κοτέτσι.

Καθάρισμα.

Τέλος.

Όχι ψέμα.

Ερμηνεία.

Και μάλιστα εξαιρετικά πειστική.

Ο Gazzaniga χρησιμοποίησε αργότερα τον όρο left-hemisphere interpreter για να περιγράψει αυτή την τάση του αριστερού ημισφαιρίου να οργανώνει γεγονότα, συμπεριφορές και διαθέσιμες πληροφορίες σε μια συνεκτική αιτιακή αφήγηση.

Θα μπορούσαμε, πιο πεζά, να το ονομάσουμε "το γραφείο Τύπου του εγκεφάλου".

Δεν παίρνει απαραίτητα όλες τις αποφάσεις.

Δεν διαθέτει καν απαραίτητα όλες τις πληροφορίες.

Αλλά όταν έρθει η ώρα της συνέντευξης Τύπου, κάποιος πρέπει να εξηγήσει τι διάολο συνέβη.

Κι εμείς που έχουμε ολόκληρο μεσολόβιο;

Οι split-brain ασθενείς είναι μια εξαιρετικά ιδιαίτερη νευρολογική περίπτωση. Το πείραμα δεν αποδεικνύει ότι κάθε φορά που ένας υγιής άνθρωπος εξηγεί τη συμπεριφορά του λέει ανοησίες.

Δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε ποτέ τα κίνητρά μας. Ούτε ότι κάπου μέσα μας υπάρχει ένα μικρό ανθρωπάκι που πατάει κουμπιά ενώ η συνείδηση τρέχει πίσω του γράφοντας δικαιολογίες.

Δείχνει όμως το εξής σημαντικό.

Το να έχουμε μια εξήγηση για τη συμπεριφορά μας δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι έχουμε πρόσβαση στην πραγματική αιτία της.

Και εδώ το εύρημα παύει να αφορά μόνο ανθρώπους με αποσυνδεδεμένα ημισφαίρια. 

Ήδη από το 1977, οι Richard Nisbett και Timothy Wilson είχαν συγκεντρώσει πειραματικά δεδομένα που έδειχναν ότι οι άνθρωποι συχνά δεν έχουν άμεση ενδοσκοπική πρόσβαση στις ανώτερες γνωστικές διεργασίες που οδηγούν στις αποφάσεις τους.

Όταν τους ζητείται να εξηγήσουν το γιατί, πολλές φορές δεν "διαβάζουν" απλώς την πραγματική διεργασία που προηγήθηκε. Χρησιμοποιούν όσα γνωρίζουν για την κατάσταση και κατασκευάζουν μια εύλογη αιτιακή εξήγηση.

Και σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα ήρθε ένα ακόμη απολαυστικό πείραμα.

Choice blindness: Ή αλλιώς "Γιατί επέλεξες αυτό που δεν επέλεξες;"

Το 2005 οι Petter Johansson, Lars Hall, Sverker Sikström και Andreas Olsson έδειχναν σε συμμετέχοντες ζευγάρια φωτογραφιών προσώπων.

Ο συμμετέχων έπρεπε να διαλέξει ποιο πρόσωπο θεωρούσε πιο ελκυστικό.

Με ένα έξυπνο ταχυδακτυλουργικό τέχνασμα, σε ορισμένες δοκιμές ο ερευνητής τού έδινε μετά την άλλη φωτογραφία.

Δηλαδή αυτή που δεν είχε επιλέξει.

Και ζητούσε:

- Εξήγησέ μου γιατί διάλεξες αυτό το πρόσωπο.

Θα περίμενε κανείς να του πει ο συμμετέχων:

- Επ, μισό λεπτό. Δεν διάλεξα αυτό.

Κάποιες φορές πράγματι το έλεγαν.

Αλλά σε πολλές από τις αλλαγμένες δοκιμές οι συμμετέχοντες δεν αντιλαμβάνονταν την αντικατάσταση!

Και όχι μόνο αυτό.

Άρχιζαν να εξηγούν γιατί είχαν προτιμήσει το πρόσωπο που στην πραγματικότητα είχαν απορρίψει λίγα δευτερόλεπτα πριν.

Μπορούσαν μάλιστα να αναφερθούν σε χαρακτηριστικά του προσώπου που είχαν μπροστά τους και να τα χρησιμοποιήσουν ως αιτιολόγηση της επιλογής τους (που στην πραγματικότητα ήταν η μη επιλογή τους)

Οι ερευνητές ονόμασαν το φαινόμενο choice blindness.

Κάπου κάπως, το φτυάρι του P.S. χαμογελάει αυτάρεσκα...

Η ενδοσκόπηση δεν είναι κάμερα ασφαλείας

Έχουμε συχνά την αίσθηση ότι μπορούμε να κοιτάξουμε προς τα μέσα και να παρακολουθήσουμε τις αιτίες της συμπεριφοράς μας περίπου όπως θα παρακολουθούσαμε ένα βίντεο.

Γεγονός Α >> σκέψη Β >>> συναίσθημα Γ >>>> απόφαση Δ.

Αλλά η συνείδηση δεν λειτουργεί απαραίτητα έτσι.

Έχουμε όντως προνομιακή πρόσβαση σε πολλά πράγματα που συμβαίνουν μέσα μας. αισθήσεις, σκέψεις, επιθυμίες, συναισθήματα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε αντίστοιχη πρόσβαση σε όλους τους μηχανισμούς που τα δημιούργησαν.

Βλέπουμε το αποτέλεσμα. Και κάποιες φορές συμπεραίνουμε την αιτία. Όπως θα έκανε κι ένας παρατηρητής.

Μόνο που έχουμε ένα τεράστιο πλεονέκτημα απέναντι στον εξωτερικό παρατηρητή. Γνωρίζουμε ολόκληρη την προσωπική μας ιστορία.

Και ένα τεράστιο μειονέκτημα. Τείνουμε να εμπιστευόμαστε υπερβολικά την ιστορία που φτιάχνει ο ίδιος μας ο νους για να εξηγήσει όσα κάναμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ελέγχουμε τίποτα

Κάπου εδώ συνήθως ξεκινούν οι ψυχολόγοι από χόμπι το τρέξιμο.

- Άρα οι αποφάσεις μας είναι όλες ασυνείδητες;

Όχι.

- Άρα η λογική είναι απλώς δικαιολογία για όσα έχουμε ήδη αποφασίσει.

Όχι.

- Άρα δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματά μας.

Πάλι όχι.

Τα πειράματα αυτά δεν αποδεικνύουν τίποτε από τα παραπάνω.

Δείχνουν ότι ορισμένες διεργασίες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας μπορεί να μην είναι διαθέσιμες στη συνειδητή ενδοσκόπηση και ότι όταν μας ζητείται μια εξήγηση, μπορούμε να παράγουμε μια λογικοφανή αφήγηση χωρίς να αντιλαμβανόμαστε ότι είναι λανθασμένη.

Αυτό είναι ήδη αρκετά εντυπωσιακό. Δεν χρειάζεται να το κάνουμε μεταφυσική θεωρία για το ότι είμαστε μαριονέτες του εγκεφάλου μας.

Και όχι, δεν ανακαλύψαμε δύο ανθρώπους μέσα σε ένα κεφάλι

Τα πρώτα split-brain πειράματα δημιούργησαν μια συναρπαστική εικόνα. Αν το ένα ημισφαίριο ξέρει κάτι που το άλλο αγνοεί, μήπως υπάρχουν δύο ξεχωριστές συνειδητές εμπειρίες; Εξάλλου μιλάμε για δυο ξεχωριστά συστήματα αντίληψης και δράσης, κλεισμένα μέσα στο ίδιο κρανίο.

Και αναπόφευκτα ήρθε η μεγάλη ερώτηση:

- Δημιουργούνται δύο συνειδήσεις;

Η σύγχρονη εικόνα είναι πολύ πιο περίπλοκη.

Το 2017, για παράδειγμα, έρευνα σε δύο split-brain ασθενείς επιβεβαίωσε ότι η οπτική πληροφορία μπορεί να επεξεργάζεται χωριστά στα δύο ημισφαίρια, αλλά αμφισβήτησε την κλασική ιδέα ότι μετά την αποσύνδεση υπάρχουν κατ’ ανάγκην δύο ανεξάρτητοι συνειδητοί παρατηρητές.

Οι ίδιοι οι ερευνητές του πεδίου εξακολουθούν να διαφωνούν για το ακριβές τι σημαίνει αυτή η διαίρεση για την ενότητα της συνείδησης.

Επομένως καλό είναι να αφήσουμε στην άκρη τα "έχουμε δύο προσωπικότητες στον εγκέφαλο".

Το πραγματικό εύρημα δεν τα χρειάζεται. Είναι αρκετά παράξενο από μόνο του.

Το δυσάρεστο συμπέρασμα

Το πείραμα του P.S. δεν μας λέει ότι ο άνθρωπος είναι παράλογος.

Σχεδόν το αντίθετο.

Μας δείχνει πόσο μανιωδώς λογικό προσπαθεί να γίνει το μυαλό.

Βλέπει δύο γεγονότα που δεν καταλαβαίνει πώς συνδέονται και ψάχνει έναν τρόπο να τα ενώσει. Κι όταν λείπει ένα κομμάτι, μπορεί να το συμπληρώσει.

Δεν αγαπά ιδιαίτερα τα κενά.

Αγαπά τις ιστορίες με αρχή, μέση και τέλος.

Με αιτίες.

Με προθέσεις.

Με ένα ωραίο "επειδή" στη μέση.

Και αυτό είναι χρήσιμο. Χωρίς την ικανότητα να αναζητούμε σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος, να οργανώνουμε το παρελθόν και να προβλέπουμε το μέλλον, δεν θα πηγαίναμε και πολύ μακριά ως είδος.

Υπάρχει όμως κι ένα μικρό "αγκάθι".

Μια συνεκτική ιστορία δεν είναι υποχρεωτικά μια αληθινή ιστορία.

Το ότι η εξήγησή μου μού φαίνεται απολύτως λογική δεν σημαίνει ότι έχω παρακολουθήσει σε πραγματικό χρόνο τους μηχανισμούς που οδήγησαν στην απόφασή μου.

Μπορεί πράγματι να ξέρω. Μπορεί να έχω καταλάβει ένα μέρος. Και μπορεί απλώς να κοιτάζω το αποτέλεσμα και να προσπαθώ (όπως το αριστερό ημισφαίριο του P.S.) να βρω μια ιστορία που να χωράει όλα όσα βλέπω.

Γι' αυτό ίσως μία από τις πιο επιστημονικά τίμιες φράσεις που μπορεί να πει ένας άνθρωπος για τον εαυτό του δεν είναι:

- Ξέρω ακριβώς γιατί το έκανα.

Αλλά:

- Νομίζω ότι ξέρω γιατί το έκανα.

Μια μικρή διαφορά στις λέξεις.

Ένα τεράστιο μεσολόβιο ταπεινότητας ανάμεσά τους.


Πηγές:

  • Gazzaniga, Bogen & Sperry (1962), “Some Functional Effects of Sectioning the Cerebral Commissures in Man”, PNAS

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC221037/

  • Volz & Gazzaniga (2017), “Interaction in isolation: 50 years of insights from split-brain research”, Brain
Εξαιρετική ανασκόπηση και η πηγή όπου περιγράφεται και απεικονίζεται το κλασικό πείραμα με τον P.S., την κότα, το χιόνι και το φτυάρι.

https://academic.oup.com/brain/article/140/7/2051/3892700

  • Gazzaniga & LeDoux (1978), The Integrated Mind

https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4899-2206-9

  • Gazzaniga (2014), “The split-brain: Rooting consciousness in biology”, PNAS

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4280607/

  • Nisbett & Wilson (1977), “Telling More Than We Can Know: Verbal Reports on Mental Processes”, Psychological Review

https://web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/15341_Readings/Social_Cognition/Nisbett_Wilson_1977_Telling_more_than_we_can_know.pdf

  • Johansson et al. (2005), “Failure to detect mismatches between intention and outcome in a simple decision task”, Science — Choice Blindness

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16210542/

  • Pinto et al. (2017), “Split brain: divided perception but undivided consciousness”, Brain

https://academic.oup.com/brain/article/140/5/1231/2951052





Eν πoλλaίs aμaρτίaιs. Designed by Oddthemes