Ο εσωτερικός μας μοντέρ
- θα έκοβε τις σκηνές που ήμασταν λίγοι, κακοί ή γελοίοι και
- θα κρατούσε εκείνες που φαινόμασταν παρεξηγημένοι, γενναίοι, ή απλώς… καλόκαρδοι μέσα σε δύσκολες συνθήκες.
Ο εγκέφαλος όλων μας έχει μοντέρ. Και PR manager. Και δικηγόρο. Αμέ!
Η ψυχολογία το λέει self-serving bias (μεροληψία αυτοεξυπηρέτησης) και σημαίνει πως ό,τι πετυχαίνουμε το αποδίδουμε σε εμάς, ενώ ό,τι χαλάει το φορτώνουμε στη συγκυρία, στον πρώην, στον καιρό, στον Ερμή τον ανάδρομο και στο περιστέρι που μας κουτσούλησε το πρωί.
Δεν το κάνουμε επειδή είμαστε ψεύτες. Ούτε οι ψεύτες δεν το κάνουν γι'αυτό. Το κάνουμε επειδή ο εγκέφαλος δεν αντέχει να ζει με την ιδέα ότι είναι ο κακός της ιστορίας του. Θέλει συνοχή. Θέλει νόημα. Θέλει να πιστεύει ότι είμαστε αυτοί που έκαναν ό,τι μπορούσαν. Και για να το πετύχει βάζει μπρος τη μονταζιέρα. Θυμάται επιλεκτικά, εξηγεί εκ των υστέρων, μαλακώνει τις γωνίες της ενοχής κ.ο.κ
Και όλα αυτά γιατί θέλει να κοιμάται το βράδυ χωρίς να ακούει φωνές τύπου "ρε φίλε, είμαι μεγάλος μαλάκας τελικά!"
Η μνήμη δεν είναι σκληρός δίσκος. Είναι σεναριογράφος. Είναι reconstructive (ανακατασκευαστική μνήμη). Δηλαδή κάθε φορά που θυμάσαι κάτι, το ξαναγράφεις λίγο. Και το κάνεις καλύτερο για σένα (tre chic!).
Παράδειγμα:
– Δεν ήμουν αγενής. Απλώς ήμουν ειλικρινής.
– Δεν εξαφανίστηκα. Απλώς χρειαζόμουν χώρο.
Έτσι χτίζουμε ιστορίες πιο εύπεπτες από εμάς γιατί έχουμε και ευαίσθητα στομάχια.
Ο εγκέφαλος δεν θέλει αλήθεια. Θέλει κυρίως να μη νιώθεις σκουπίδι.
Οπότε... τρία ζήτω για την "μεροληψία αυτοεξυπηρέτησης" που μας αυτοεξυπηρετεί.
Γιατί το κάνουμε;
1. Cognitive dissonance (γνωστική ασυμφωνία): το mental Photoshop του μυαλού μας.
Όταν η πράξη μας δεν ταιριάζει με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό σου, πονάμε.
Και τότε ο εγκέφαλος αλλάζει την ιστορία αφου την πράξη δεν μπορεί να την αλλάξειβευσο σκατά που τα κάναμε.
Αντί να πεις "ήμουν άδικος" λες "ήμουν κουρασμένος", "ήμουν υπό την επήρεια δαιμονίων" και ανάλογα την φαντασία πάει και η αιτιολογία.
Αντί για "ζήλεψα και έψαξα το κινητό" λες "φερόταν ύποπτα και πονηρεύτηκα".
Αντί για "σε πλήγωσα" λες "είσαι πολύ ευαίσθητη"
Η εικόνα σώθηκε.
Η ψυχή ηρέμησε.
Η πραγματικότητα πήγε έναν μακρινό μακρινό περίπατο.
2. Moral licensing (ηθική άδεια): το "έκανα καλό, τώρα δικαιούμαι χαζομάρα"
Ο εγκέφαλος κρατάει ισοζύγιο σαν λογιστής ΔΟΥ.
– Τον βοήθησα τόσες φορές. Ε, είπα και μια κακία, δεν πειράζει.
– Της στάθηκα τόσα χρόνια κερί αναμμένο. Ενα ξενοπήδημα το δικαιούμαι.
Όταν έχουμε κάνει κάτι καλό, επιτρέπουμε στον εαυτό μας κάτι κακό.
3. Narrative identity (αφηγηματική ταυτότητα)
Ο άνθρωπος χρειάζεται να βλέπει τη ζωή του σαν ιστορία με νόημα. Χωρίς ιστορία, υπάρχει χάος. Και σε καμία ιστορία δεν θέλεις να είσαι ο κακός. Ο εγκέφαλος αγαπά τα μοτίβα. Αγαπά το δράμα που ξέρει. Και μετά να λέει "τι να κάνω, έτσι είναι οι άνθρωποι".
Αλλά… δεν το κάνουν όλοι.
Υπάρχουν κι άλλοι τύποι άνθρωπων.
Οι ενοχικοί:
Άνθρωποι που φταίνε για όλα.
Με χώρισε; Τον πίεσα!
Με απάτησε; Ήμουν βαρετή!
Έπεσε μετεωρίτης; Δεν προσευχήθηκα!
Αυτό συνδέεται συχνά με:
αυστηρή ανατροφή
ντροπή παιδικής ηλικίας
τραυματική ευθύνη
Δεν σώζουν την αυτοεικόνα τους. Τη διαλύουν προκειμένου να έχουν τον έλεγχο. Αυτό δεν είναι ωριμότητα. Είναι άλλος μηχανισμός άμυνας.
Οι άνθρωποι με υψηλή αυτογνωσία:
Δεν σημαίνει ότι δεν προστατεύουν τον εαυτό τους. Σημαίνει ότι αντέχουν να δουν την ασχήμια τους. Συνήθως έχουν ασφαλή προσκόλληση, εμπειρία θεραπείας, λιγότερη ντροπή, περισσότερη συναισθηματική ρύθμιση. Μπορούν να πουν "Έκανα μαλακία" χωρίς να καταρρεύσουν.
Ωριμότητα δεν είναι να είσαι ο ήρωας, αλλά ούτε ο ένοχος.
Ωριμότητα είναι να είσαι ακριβής.
Η ψυχική ενηλικίωση αρχίζει όταν μπορείς να πεις:
- Έκανα λάθος. Συγνώμη. Μπορώ να επανορθώσω;
Είναι δύσκολο...; Πολύ!
Γιατί η ταυτότητα είναι βιολογική ανάγκη. Ο εγκέφαλος χρειάζεται να πιστεύει ότι είμαστε καλοί για να λειτουργούμε. Χωρίς αυτό, πέφτουμε σε ντροπή, άγχος, κατάθλιψη. Άρα οι μηχανισμοί άμυνας δεν είναι εχθροί. Είναι για την προστασία μας. Είναι airbags, και το θέμα είναι να μην αφήσεις αυτούς τους μηχανισμούς άμυνας να γίνουν μόνιμη μυθοπλασία. Γιατί αν οδηγείς μόνο με αερόσακους… δεν βλέπεις τον δρόμο.
Δεν είμαι ένοχος για όλα. Όπως δεν είμαι αθώος και για όλα.
Έκανα ό,τι έκανα. Γιατί φοβήθηκα. Γιατί ζήλεψα. Γιατί βαρέθηκα. Γιατί νευρίασα.
Και μαλακία μου. Έτσι. Χωρίς σενάριο. Χωρίς δραματική μουσική υπόκρουση.
Και ένα μικρό μυστικό...
Δεν χρειάζεται να είμαστε οι καλοί της ιστορίας μας.
Χρειάζεται να είμαστε ειλικρινείς.
Γιατί ο άνθρωπος που βλέπει καθαρά τον εαυτό του είναι ο μόνος που μπορεί πραγματικά να αλλάξει. Και μετά να γίνει λίγο καλύτερος. Έστω λίγο...
Πηγές:
https://www.simplypsychology.org/self-serving-bias.html
https://www.simplypsychology.org/cognitive-dissonance.html