Γενετική λοταρία και η Ηθική τύχη

Πόσες φορές δεν έχετε ακούσει ή έχετε πει με περίσσεια σιγουριά τη φράση:
"Ο καθένας παίρνει αυτό που του αξίζει!"

Είναι μια παρηγορητική σκέψη. Μας κάνει να πιστεύουμε ότι ο κόσμος λειτουργεί δίκαια. Ότι οι καλοί ανταμείβονται, οι κακοί τιμωρούνται και ότι, τελικά, η ζωή βάζει τα πράγματα στη θέση τους. Αλλά τι σημαίνει πραγματικά "του αξίζει";

Κατά πάσα πιθανότητα, όλα αυτά είναι πολύ πιο σύνθετα για να εξηγηθούν από αυτή την υπεραπλούστευση.

Η Γενετική Λοταρία και η Ηθική Τύχη δεν είναι δύο περίεργοι φιλοσοφικοί όροι που ενδιαφέρουν μόνο τους ακαδημαϊκούς. Είναι δύο ιδέες που κλονίζουν αυτή ακριβώς τη βαθιά ανθρώπινη πεποίθηση: ότι οι άνθρωποι βρίσκονται εκεί όπου βρίσκονται αποκλειστικά επειδή το άξιζαν.

Η γενετική λοταρία περιγράφει το γεγονός ότι κανείς δεν επέλεξε τα γονίδιά του. Κανείς δεν διάλεξε τα βιολογικά χαρακτηριστικά με τα οποία γεννήθηκε. Τις προδιαθέσεις για ορισμένες ασθένειες, τη βασική ιδιοσυγκρασία του, τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά αρχικά στο στρες ή ορισμένες γνωστικές και ψυχολογικές προδιαθέσεις. Όλα αυτά μας δόθηκαν τυχαία και μπορεί να μην καθορίζουν τη ζωή μας, αλλά επηρεάζουν το σημείο από το οποίο ξεκινάμε. Τις προδιαθέσεις πάνω στις οποίες θα δράσει το περιβάλλον.

Από την άλλη πλευρά βρίσκεται η ηθική τύχη. Πρόκειται για μια έννοια της φιλοσοφίας που έγινε ιδιαίτερα γνωστή μέσα από τη δουλειά των Bernard Williams και Thomas Nagel. Η ηθική τύχη περιγράφει ένα παράδοξο: αξιολογούμε ηθικά τους ανθρώπους για πράγματα που εξαρτήθηκαν, έστω και εν μέρει, από την τύχη.

Δεν επιλέγουμε την οικογένεια στην οποία θα γεννηθούμε.

Δεν επιλέγουμε τη χώρα, την εποχή, το κοινωνικό περιβάλλον, τις ευκαιρίες που θα έχουμε ή τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσουμε.

Δεν επιλέγουμε αν θα μεγαλώσουμε μέσα στην ασφάλεια ή στον φόβο, αν θα γνωρίσουμε αγάπη ή κακοποίηση, αν θα βρούμε ανθρώπους που θα μας στηρίξουν ή ανθρώπους που θα μας πληγώσουν.

Κι όμως, όλα αυτά διαμορφώνουν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο θα βλέπουμε τον κόσμο και, τελικά, τις επιλογές που θα κάνουμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει προσωπική ευθύνη.
Σημαίνει όμως ότι η ευθύνη δεν γεννιέται ποτέ μέσα σε κενό.

Κάθε άνθρωπος παίρνει αποφάσεις με έναν εγκέφαλο που δεν σχεδίασε, μέσα σε συνθήκες που δεν διάλεξε και με εμπειρίες που δεν προκάλεσε ο ίδιος. Η επιστήμη σήμερα δείχνει ότι η γενετική, το περιβάλλον, οι πρώιμες εμπειρίες, η εκπαίδευση, η διατροφή, το τραύμα και ακόμη και τυχαία γεγονότα αλληλεπιδρούν συνεχώς.

Δεν είμαστε μαριονέτες των γονιδίων μας. Αλλά ούτε και απόλυτοι δημιουργοί του εαυτού μας. Βρισκόμαστε διαρκώς κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο.

Εκεί βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η πραγματική αξία αυτών των εννοιών.

Δεν μας καλούν να παραιτηθούμε από την προσπάθεια.

Δεν μας λένε να δικαιολογήσουμε κάθε συμπεριφορά.

Δεν καταργούν την ευθύνη.

Μας καλούν όμως να αντικαταστήσουμε την αλαζονεία της κρίσης με την ταπεινότητα της κατανόησης.

Ίσως ο επιτυχημένος να μην είναι αποκλειστικά αυτοδημιούργητος τελικά. Ίσως πίσω από την επιτυχία του να υπήρξαν ευκαιρίες, άνθρωποι, συγκυρίες και προνόμια που ποτέ δεν χρειάστηκε να παρατηρήσει γιατί ήταν πάντοτε εκεί.

Ίσως, αντίστοιχα, ο αποτυχημένος να μην είναι απλώς τεμπέλης. Ίσως κουβαλάει βάρη που οι περισσότεροι δεν χρειάστηκε ποτέ να σηκώσουν.

Ίσως ο άνθρωπος που έκανε κάτι που εμείς καταδικάζουμε να είχε ξεκινήσει από μια ζωή που οι περισσότεροι δεν θα άντεχαν. Και ίσως εσείς κι εγώ, αν είχαμε γεννηθεί με το δικό του DNA, στους δικούς του γονείς, στη δική του γειτονιά και στη δική του εποχή, να μη διαφέραμε από εκείνον όσο πιστεύουμε.

Αυτή η σκέψη δεν καταργεί τη δικαιοσύνη.
Την κάνει πιο ανθρώπινη.

Γιατί η δικαιοσύνη χωρίς κατανόηση κινδυνεύει να γίνει απλή καταδίκη.
Και η κατανόηση χωρίς ευθύνη κινδυνεύει να γίνει δικαιολογία.

Η δυσκολία είναι να κρατήσουμε και τα δύο μαζί.

Τελικά, μεγαλύτερη ψευδαίσθηση από το να νομίζουμε ότι ελέγχουμε τα πάντα είναι να πιστεύουμε ότι όλοι ξεκινήσαμε από την ίδια γραμμή εκκίνησης και απλώς άλλοι προσπάθησαν περισσότερο.

Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Η γενετική λοταρία και η ηθική τύχη δεν έχουν αξία επειδή μας λένε ότι "όλα είναι θέμα τύχης". Έχουν αξία επειδή μας αναγκάζουν να κάνουμε μια ερώτηση που λίγοι τολμούν να κάνουν πραγματικά στον εαυτό τους.
Αν ήμουν εγώ ο άλλος άνθρωπος...
Με τα δικά του γονίδια.
Με τη δική του παιδική ηλικία.
Με τα δικά του τραύματα.
Με τις δικές του ευκαιρίες.
Με τις δικές του στερήσεις.
Θα ήμουν πράγματι διαφορετικός από αυτόν τον "άλλον";

Δεν ξέρω αν η απάντηση είναι ναι ή όχι.
Ίσως δεν μπορέσουμε ποτέ να το μάθουμε.

Αλλά και μόνο που τίθεται αυτή η ερώτηση, ο τρόπος με τον οποίο κοιτάζουμε τους ανθρώπους αρχίζει ήδη να αλλάζει.

Και αυτό από μόνο του είναι αρκετό για να είμαστε λίγο πιο ταπεινοί όταν κρίνουμε.

Και λίγο πιο γενναιόδωροι όταν προσπαθούμε να καταλάβουμε.