Όλοι ξέρουμε, ακόμη κι αν δεν το παραδεχόμαστε, ότι κανείς δεν βγαίνει από μια σχέση ίδιος με πριν.

Οι άνθρωποι που περνούν από τη ζωή μας, κι ακόμη περισσότερο εκείνοι που αγαπήσαμε ή μας αγάπησαν, αφήνουν μέσα μας αποτυπώματα. Άλλα είναι ανεπαίσθητα και άλλα τόσο βαθιά που συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη κι όταν η σχέση έχει τελειώσει εδώ και χρόνια.

Δεν αλλάζουν μόνο οι αναμνήσεις μας. Αλλάζει ο τρόπος που βλέπουμε τον κόσμο. Οι αντοχές μας. Οι προσδοκίες μας. Οι φόβοι μας. Οι ανάγκες μας. Ακόμη και η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

Αυτό δεν είναι αδυναμία ούτε εξάρτηση.

Είναι η φυσική συνέπεια της ανθρώπινης σύνδεσης.

Για χρόνια πίστευα κι εγώ ότι αυτό είναι το ώριμο. Το λένε και αρκετοί ψυχοβγάλτες. "Εάν σε ενοχλεί κάτι πες το. Μην το κρατάς. Δεν κάνει..." 

Μέχρι που άρχισα να παρατηρώ κάτι παράξενο...

Οι περισσότερες δύσκολες συζητήσεις που έκανα μετά από έναν θυμό δεν οδηγούσαν σε μεγαλύτερη κατανόηση. Οδηγούσαν σε μεγαλύτερη απόσταση και σε υπογλώσσια νέα κοπέλα, κρίμα...

Και αν με ρωτούσε κάποιος σήμερα τι νιώθω, δεν θα μπορούσα να δώσω μία μόνο λέξη ως απάντηση. Δεν είναι μόνο θλίψη. Δεν είναι μόνο νοσταλγία. Δεν είναι ούτε η συντριβή που φοβόμουν ότι θα με ακολουθεί για πάντα.

Είναι χαρμολύπη.

Ο άνθρωπος που έγραψε ένα βιβλίο 15.145 σελίδων χωρίς να περιμένει να το διαβάσει ποτέ κανείς, λεγόταν Χένρι Ντάργκερ.

Τι κάνει έναν επιστάτη νοσοκομείου από το Σικάγο, που έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του αόρατος, να δημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο χωρίς να περιμένει ποτέ ότι θα τον δει κάποιος;

Δεν είχε σπουδάσει λογοτεχνία.

Δεν είχε καλλιτεχνική εκπαίδευση.

Δεν είχε κοινό.

Δεν είχε εκδότη.

Δεν είχε καν φίλους που να γνωρίζουν τι έκανε όταν γύριζε σπίτι από τη δουλειά.

Κι όμως...

Για δεκαετίες, κάθε βράδυ, ανέβαινε στη μικρή σοφίτα όπου ζούσε και συνέχιζε να χτίζει έναν ολόκληρο κόσμο.

Οι φωτογραφίες του Χένρι Ντάργκερ είναι ελάχιστες. Δεν ήταν άνθρωπος που επιδίωκε οποιαδήποτε δημοσιότητα. Οι περισσότερες γνωστές εικόνες του προέρχονται από τα τελευταία χρόνια της ζωής του, λίγο πριν ή μετά τη μεταφορά του σε γηροκομείο. Αυτή είναι η πιο γνωστή φωτογραφία του, τραβηγμένη από τον φωτογράφο David Berglund το 1971, περίπου δύο χρόνια πριν πεθάνει.

Ασφάλεια. 

Όχι η κοινωνική, η "να είμαστε καλά" και τα λοιπά ψευτοκουβεντιαστά. 

Η άλλη. Η αληθινή. Η βαθιά. Η "μπορώ να είμαι ο εαυτός μου χωρίς να συμμαζεύομαι".

Πότε ήταν η τελευταία φορά που το νιώσατε; Ε, εκεί ανήκετε. Όχι επειδή ήταν τέλειο ή εύκολο, αλλά επειδή δεν φοβηθήκατε να φανείτε πόσο ατελείς είστε.

Έχω μια εξομολόγηση να κάνω.

Τον τελευταίο καιρό είμαι καλά.

Όχι "ουαου κατάφερα το ακατόρθωτο" καλά. Ούτε "κέρδισα το Τζόκερ", καλά.

"Ήρεμα και όμορφα", καλά. Κοιμάμαι. Δουλεύω. Γελάω. Διαβάζω. Βλέπω τους ανθρώπους μου. Κάνω σχέδια για την επόμενη εβδομάδα χωρίς να χρειάζεται να επιβιώσω πρώτα από την τωρινή. Και ξέρετε κάτι; Από κεκτημένη ταχύτητα αυτό με ανησυχεί λίγο.

"Είμαι ανώμαλη τελικά. Τέλος."

-Όχι. Απλώς είσαι πολύ... συγκεκριμένη. Και θα σε μαλώσω λίγο για τη λέξη "ανώμαλη", γιατί σήμερα με αυτό το θέμα κάνεις συνεχώς το ίδιο. Κάθε φορά που ανακαλύπτεις κάτι για σένα, το επόμενο βήμα είναι να το βαφτίσεις ελάττωμα. Κοίτα όμως τα δεδομένα που έχουμε, όχι τις ταμπέλες. 

Και τώρα ας εκτεθούμε ασύστολα. 

Θα σας μιλήσω λοιπόν για τους διακόπτες μου. Όχι μόνο γι'αυτούς που νόμιζα ότι έχω. Αλλά και για τους χειρότερους που ανακάλυψα ότι έχω.

Για χρόνια πίστευα λοιπόν ότι το πρόβλημά μου είναι πως, κάποια στιγμή, κλείνω. Απότομα. Σαν να πέφτει ο γενικός. Μέχρι εκείνη τη στιγμή μπορεί να προσπαθώ, να ακούω, να συζητάω, να εξηγώ. Και μετά... τίποτα. Σαν να έκλεισε μια πόρτα στα μούτρα του άλλου.

Το έλεγα shutdown. Διακόπτη. Ασφάλεια (ενίοτε και "κατέβασα τον γενικό", "έπεσε το ρελέ" κτλ κτλ).

Μου την κάρφωσε τώρα ότι δεν νιώθω(;) δεν συμπονώ(;) δεν έχω κατανόηση ίσως(;) υπομονή(;) για τους ανθρώπους που συναναστρέφομαι. Ότι ίσως είμαι περισσότερο αυστηρή απ' όσο θα ήθελα τέλος παντων. Και με αφορμή αυτό του κάνω την εξής ερώτηση:

"Ρε μήπως είμαι sociopath και δεν κάνει να μου το πεις;"

Παιδιά… έχω άσχημα νέα για το software μας.

Ένα malfunction στο σύστημα ανταμοιβής μας.

Το "μου αρέσει" είναι εμπειρία.

Το "θέλω" είναι ώθηση.

Σημειώστε το αυτό! 

Στον εγκέφαλο αυτά τα δύο δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Ναι, και στα δύο εμπλέκεται η ντοπαμίνη. Αλλά όχι με τον ίδιο ρόλο.

Η ντοπαμίνη δεν είναι η χημική ουσία της χαράς. Είναι κυρίως η χημική ουσία της αναζήτησης και της κατεύθυνσης. Δηλαδή δεν σε κάνει να απολαμβάνεις. Σε κάνει να κυνηγάς. Και όπως έλεγε κι ο Βέγγος "Ξέρεις από βέσπα;"

Αυτό ζήτησα, αυτό πήρα και καλά να πάθω. Έκατσα, άνοιξε τα κιτάπια του και που σε πονεί και που σε σφάζει...

Είπα να το ψάξω. Δεν θα πληρώνω εγώ για απαντήσεις που μπορώ να βρω και μόνη μου. Τι διάολο... Στον κόσμο της πληροφορίας ζούμε.

Μας έμαθαν λοιπόν ότι τα συναισθήματα είναι κάτι που απλώς… συμβαίνει. Σαν τον καιρό.

"Εγώ έτσι είμαι"

"Δεν είμαι συναισθηματικός άνθρωπος"

"Δεν εκφράζομαι εύκολα"

Σαν να μιλάμε για ύψος ή χρώμα ματιών. 

Κι όμως, η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη δείχνουν κάτι άλλο.

• θα έκοβε τις σκηνές που ήμασταν λίγοι, κακοί ή γελοίοι και 
• θα κρατούσε εκείνες που φαινόμασταν παρεξηγημένοι, γενναίοι, ή απλώς… καλόκαρδοι μέσα σε δύσκολες συνθήκες.

Ο εγκέφαλος όλων μας έχει μοντέρ. Και PR manager. Και δικηγόρο. Αμέ!

Η ψυχολογία το λέει self-serving bias (μεροληψία αυτοεξυπηρέτησης) και σημαίνει πως ό,τι πετυχαίνουμε το αποδίδουμε σε εμάς, ενώ ό,τι χαλάει το φορτώνουμε στη συγκυρία, στον πρώην, στον καιρό, στον Ερμή τον ανάδρομο και στο περιστέρι που μας κουτσούλησε το πρωί.

"Νιώθω τύψεις που δεν το έχω ξεπεράσει ήδη ενάμιση χρόνο μετά. Πότε θα τελειώσει; Θα ψειρίζω τη μαϊμού για πολύ ακόμη;".

Με κοίταξε σαν να του είπα ότι νιώθω τύψεις που αναπνέω.

"Γιατί τύψεις; Καινούργιο είναι αυτό τώρα;"

Και άρχισα να τα αραδιάζω ένα-ένα σαν λίστα του σούπερ μάρκετ:

Ο Carl Jung ήταν από τους πρώτους που μίλησε για εσωστρέφεια και εξωστρέφεια ως δύο βασικούς προσανατολισμούς της προσωπικότητας. Ο εσωστρεφής εστιάζει σε σκέψεις, φαντασία, συναισθήματα. Ο εξωστρεφής στον εξωτερικό κόσμο και στις δράσεις.

Δεν σημαίνει ότι ο ένας αγαπά τους ανθρώπους και ο άλλος όχι. Σημαίνει ότι ο ένας "φορτίζει" με θόρυβο και ο άλλος με ησυχία.

Η βιολογική της βάση είναι υπαρκτή, αλλά πολύπλοκη. Ο Hans Eysenck πρότεινε ότι οι εσωστρεφείς έχουν υψηλότερη βασική φλοιϊκή διέγερση. Η θεωρία δεν επιβεβαιώθηκε ως μοναδική εξήγηση, αλλά υποστηρίχθηκε εν μέρει και οδήγησε σε έρευνες που δείχνουν διαφορές σε δίκτυα προσοχής, ανταμοιβής και επεξεργασίας ερεθισμάτων. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πιο βαθιά τα ερεθίσματα, άρα χρειάζεται περισσότερη ησυχία μετά για να έρθει στα ίσια του. 

Η εσωστρέφεια είναι μείγμα βιολογίας και εμπειρίας. Παιδιά που μεγάλωσαν σε περιβάλλον με έντονη κριτική, πολλούς ενήλικες ή κοινωνική πίεση συχνά στράφηκαν προς τα μέσα για ασφάλεια, αλλά το περιβάλλον δεν δημιουργεί την εσωστρέφεια από το μηδέν. Επηρεάζει μόνο τον τρόπο που εκφράζεται.

Δεν φοβήθηκα ποτέ πραγματικά το σώμα μου.

Φοβήθηκα τα βλέμματα των άλλων πάνω του.

Αυτό το κατάλαβα πολύ αργότερα. Μικρή νόμιζα ότι το πρόβλημα ήμουν εγώ. Όχι η κοροϊδία, τα γέλια, τα σχόλια. Εγώ.

Γιατί ήμουν χοντρή. Και το χοντρή, τότε, δεν ήταν λέξη. Ήταν ταυτότητα. Στο σχολείο δεν σε κορόιδευαν μία φορά και τέλος. Σε κορόιδευαν κάθε μέρα κι από λίγο. Και το λίγο, επαναλαμβανόμενο, γίνεται χαρακτήρας.

Έμαθα λοιπόν ότι όταν φαίνομαι πολύ, κάτι πάει λάθος. Ότι το σώμα μου τραβάει βλέμματα που δεν είναι ασφαλή για την ψυχολογική μου ευημερία. Ότι αν σταθώ λίγο πιο μπροστά, αν γελάσω λίγο πιο δυνατά, αν υπάρξω λίγο πιο έντονα… κάποιος θα βρει κάτι να πει. Στις εκδρομές, στα διαλείμματα, στο δρόμο ακόμα... Το σώμα μου ήταν πάντα το πρώτο πράγμα που έβλεπαν. Και το πρώτο πράγμα που σχολίαζαν.

Όχι γιατί είμαι καμιά φωτισμένη που έχει απαντήσεις, αλλά γιατί έχω φάει τα μούτρα μου αρκετές φορές ώστε να μου γεννηθεί η απορία.

Κάποια στιγμή το ρώτησα και τον ψυχοβγάλτη μου. Όχι θεωρητικά. Πρακτικά. Τύπου "Ρε συ… αλλάζει ο άνθρωπος ή απλώς λέμε ιστορίες για να αντέχουμε;"

Η απάντηση δεν ήταν ωραία. Ήταν όμως τίμια. Αυτό του το δίνω.

Και επειδή μισές δουλειές δεν μπορώ και η μία απορία μου σέρνει άλλες δέκα πίσω της, πάμε να δούμε πως μοιράζονται περίπου σε ποσοστό πληθυσμού οι διαφορετικοί τύποι προσκόλλησης. 

Με απλά λόγια δεν είναι όλοι "οι μαλάκες εκεί έξω". Είναι πολλά νευρικά συστήματα που έμαθαν διαφορετικούς τρόπους να επιβιώνουν μέσα στη σχέση.

Και αν "πέφτεις συνέχεια" στα ίδια, υπάρχει μια μη-ρομαντική πιθανότητα να μην σε κυνηγάει το σύμπαν, αλλά το μοτίβο σου.