Ζεις ή εκτελείς; (Μια μικρή ιστορία για τις δομές που μας ορίζουν)
Αν ξεκινήσω εξηγώντας τον δομισμό και τον μεταδομισμό θεωρητικά, θα τραβάμε τα βυζιά μας από τη βαρεμάρα. Εγώ οριακά σταμάτησα δηλαδή. Αλλά είναι σημαντική η κατανόηση τους στην καθημερινότητά μας. Γι'αυτό υπόσχομαι να τα βάλω κάτω και να τα πολτοποιήσω όσο μπορέσω ώστε να τα καταλάβω εγώ και μαζί με εμένα κι εσείς, εάν δεν τα ξέρατε.
Ο Ferdinand de Saussure (Φέρντιναντ ντε Σωσύρ, Ελβετός γλωσσολόγος και σημειολόγος, 1858-1913) το ξεκίνησε με τη γλώσσα.
Είπε κάτι προφανές. Οι λέξεις δεν έχουν νόημα από μόνες τους. Έχουν νόημα επειδή διαφέρουν από άλλες λέξεις. Δεν υπάρχει ουσία, ας πούμε πίσω από τη λέξη "αγάπη". Υπάρχει μόνο ένα δίκτυο διαφορών που της δίνει θέση. Δηλαδή δεν σημαίνει κάτι επειδή έχει μια εσωτερική ουσία. Σημαίνει κάτι επειδή δεν είναι "μίσος", δεν είναι 'αδιαφορία", δεν είναι "συνήθεια".
Το νόημα, δηλαδή, δεν γεννιέται. Τοποθετείται.
Και μετά αρχίζει ο δομισμός να ξεφεύγει από τη γλώσσα και να μπαίνει στη ζωή.
Ο Claude Lévi-Strauss (Κλοντ Λεβί-Στρος, Γάλλος ανθρωπολόγος και εθνολόγος, 1908-2009) κοιτάει τους μύθους και βλέπει μοτίβα. Λέει ότι δεν είναι τυχαίες ιστορίες. Έχουν επαναλαμβανόμενες δομές. Αν πάρουνε μύθους από διαφορετικούς πολιτισμούς, θα δούμε να αλλάζουν τα ονόματα και το σκηνικό, αλλά η δομή να μένει ίδια. Σαν να βλέπουμε το ίδιο έργο με άλλο καστ.
Γιατί έχει σημασία αυτό;
Γιατί λέει ότι δεν δημιουργούμε ιστορίες ελεύθερα, αλλά τις φτιάχνουμε πάνω σε προϋπάρχοντες τρόπους σκέψης. Οι μύθοι είναι ο καθρέφτης του πώς σκέφτεται το ανθρώπινο μυαλό.
Ο Jacques Lacan (Ζακ Λακάν, Γάλλος ψυχαναλυτής και ψυχίατρος, 1901-1981) κοιτάει το ασυνείδητο και εκτός από το να κάνει το μυαλό μου ατζέμ πιλάφι, βλέπει… γραμματική. Λέει ότι το ασυνείδητο λειτουργεί σαν γλώσσα και ότι ούτε εκεί δεν είμαστε τόσο "εγώ".
Πάμε πάλι, να το κάνουμε φραγκοδίφραγκα...
Ο Lacan δεν εννοεί ότι μέσα μας έχουμε λέξεις και προτάσεις. Εννοεί ότι το ασυνείδητο δουλεύει με κανόνες οργάνωσης, όπως η γλώσσα. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι όπως στη γλώσσα δεν λέμε ό,τι να ’ναι και υπάρχουν δομές (σύνταξη, γραμματική) ώστε οι λέξεις να αποκτούν νόημα σε σχέση με άλλες... Ε, το ίδιο συμβαίνει και μέσα μας, χωρίς να το ελέγχουμε.
Και όταν λέει ότι ούτε εκεί (εννοώντας το ασυνείδητο) δεν είμαστε τόσο εμείς, εννοεί ότι ακόμα και οι πιο βαθιές, αυθόρμητες σκέψεις μας δεν είναι καθαρά προσωπικές επιλογές, αφού είναι διαμορφωμένες από δομές (γλώσσα, εμπειρίες, σχέσεις) που ήδη υπάρχουν.
Τώρα καλύτερα; Εεε ναι, τώρα μάλιστα!
Όλα μαζί τα παλικάρια, μας λένε δεν ζούμε απλά τη ζωή μας. Την εκτελούμε μέσα σε ένα σύστημα ρόλων, σχέσεων, επαναλήψεων και προσδοκιών. Ένα δίκτυο που υπήρχε πριν από εμάς και θα συνεχίσει να υπάρχει και μετά. Κι εγώ, κι εσύ και ο καθένας μας ξεχωριστά, είμαστε το μέσο με το οποίο αυτό το δίκτυο περνάει μέσα από ένα σώμα και μια ιστορία για να πάει παραπέρα.
Με απλά λόγια, ο δομισμός λέει ότι δεν έχει σημασία τι λέμε εμείς, αλλά το σύστημα μέσα στο οποίο μάθαμε να το λέμε.
Παράδειγμα:
Αρχίστε να παρατηρείτε πώς έχετε μάθει να σκέφτεστε. Πώς σας έχουν πει τι είναι το "σωστό", "κανονικό", "αντρικό", "γυναικείο", "επιτυχημένο", "ανήθικο", "ανώμαλο".
Και τώρα αναρωτηθείτε. Το πιστεύετε αυτό επειδή το νιώθετε αληθινά ή απλά επειδή έτσι σας έμαθαν;
Ο δομισμός μας δείχνει τι νας επηρεάζει χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Και μόνο όταν το δούμε αυτό, μπορούνε να σκεφτούμε, όχι ελεύθερα και πάλι, αλλά σίγουρα καθαρότερα.
Ωραία μέχρι εδώ; Καθόλου, αλλά τουλάχιστον καταλάβαμε... Μάλλον.
Και τώρα αρχίζει να τσούζει λίγο.
Γιατί αν το πάμε μέχρι τέλους, σημαίνει ότι δεν είμαστε το κέντρο ούτε καν της ίδιας μας της ιστορίας. Είμαστε απλά ένας κόμβος μέσα σε ένα δίκτυο σχέσεων, ρόλων και κανόνων που υπήρχαν πριν από εμάς. Και αυτό για αυτούς που έχουν ανάγκη να νιώθουν ξεχωριστοί και μοναδικοί, πως να το κάνουμε, είναι λίγο... Ντεκαβλέ.
Γι' αυτό και ο δομισμός κατηγορήθηκε ότι παγώνει τον άνθρωπο, αγνοεί το συναίσθημά του και την ιστορία του και κάνει τα πάντα να μοιάζουν σαν μαθηματικό σύστημα.
Και μετά έρχεται ο μεταδομισμός και το τραβάει από τα μαλλιά!
Ο Jacques Derrida (Ζακ Ντεριντά, Γάλλος φιλόσοφος αλγερινοεβραϊκής καταγωγής, 1930-2004) λέει ότι ωραία όλα αυτά με τις δομές, αλλά ποιος είπε ότι είναι σταθερές; Ό,τι νόημα βρήκες, μην το πολυπιστεύεις. Τα νοήματα γλιστράνε. Οι έννοιες δεν έχουν κέντρο. Ό,τι νομίζεις ότι είναι σταθερό, είναι απλά μια προσωρινή συμφωνία.
Ο Michel Foucault (Μισέλ Φουκώ, Γάλλος φιλόσοφος, ιστορικός των συστημάτων σκέψης και κοινωνικός θεωρητικός, 1926-1984) το πάει αλλού. Οι αλήθειες δεν είναι ουδέτερες, μας λέει. Είναι προϊόντα εξουσίας. Ό,τι θεωρείς αλήθεια, κάποιος είχε συμφέρον να το θεωρήσεις έτσι. Αυτό που νομίζεις φυσιολογικό, λογικό ή σωστό είναι αποτέλεσμα συστημάτων που σε έχουν ήδη διαμορφώσει.
Οπότε:
Ο δομισμός λέει ότι υπάρχει σύστημα.
Ο μεταδομισμός σου λέει ότι υπάρχει σύστημα ναι μεν, αλλά δεν κάθεται ήσυχο!
Και ξαφνικά δεν έχεις ούτε σταθερό εαυτό, ούτε σταθερή δομή για να κρατηθείς.
Και τώρα πάμε στο ενδιαφέρον κομμάτι. Σε εμένα και στον καθένα από εμάς.
Αν το δούμε δομιστικά, δεν θα πούμε "η Μαρία νιώθει έτσι γιατί είναι έτσι". Θα πούμε ότι η Μαρία νιώθει έτσι λόγω της θέσης της μέσα σε ένα σύνολο δομών (οικογένεια, εμπειρίες, ρόλους, τρόπους σύνδεσης, ακόμα και γλωσσικά σχήματα). Δηλαδή τα χαρακτηριστικά της δεν είναι απλά χαρακτήρας. Είναι μια θέση μέσα σε μια δομή. Έμαθε την αξία που έχει μέσα σε ένα σύστημα σχέσεων. Και λειτουργεί έτσι γιατί έτσι λειτουργεί η δομή που την διαμόρφωσε.
Ο δομισμός λοιπόν θα σταματήσει εκεί και θα πει ότι αυτό είναι το pattern μου. Ορίστε, το βρήκαμε. Αυτό επαναλαμβάνω συνεχώς. Με τις υγείες μου.
Ο μεταδομισμός όμως δεν αφήνει στην ησυχία μου. Θα με κοιτάξει πάλι και θα ρωτήσει γιατί αυτό το pattern είναι η αλήθεια μου;
Ποιος είπε ότι αυτό είναι υποχρεωτικό;
Ποιος είπε ότι επειδή έχω μάθει να έχω αξία μέσα από έναν συγκεκριμένο τρόπο λειτουργίας, πρέπει και να συνεχίσω να λειτουργώ με τον ίδιο τρόπο;
Ποιος μου λέει ότι το "έτσι είμαι" δεν είναι απλά μια ιστορία που έχει σταθεροποιηθεί επειδή απλά έχει ειπωθεί πολλές φορές;
Και κρααααακ... Εκεί γίνεται η ρωγμή.
Όχι ένα ωραίο, εμπνευσμένο "be yourself". Αυτό είναι Instagram.
Γιατί τώρα δεν πάμε να αλλάξουμε απλά συμπεριφορά.
Πάμε να αλλάξουμε και νόημα εάν θέλουμε!
Μπορούμε, σου λέει, να το σπάσουμε.
Μπορούμε να το ξαναγράψουμε.
Μπορούμε να αλλάξουμε τη δική μας θέση μέσα στο σύστημα (μιας και καμία δομή δεν είναι τόσο σταθερή όσο φαίνεται). Αλλά να ξέρουμε ότι θα νιώθουμε πάντα ότι προδίδουμε κάτι γνώριμο. Γιατί το νόημα δεν αφήνει εύκολα να το πειράξεις.
Οπότε όχι, δεν είμαι απλά εγώ, εσύ και ο καθένας μας.
Είμαστε αρχικά δομές που τελικά δεν μας σώζουν ούτε αυτές. Γιατί και αυτές μετακινούνται. Και κάπου εκεί στο μη εκεί σταθερό έδαφος, εκεί αρχίζουμε να επιλέγουμε πως θα λειτουργήσουμε. Όχι ελεύθερα και πάλι. Αλλά αρκετά ώστε να μην είναι όλα προδιαγεγραμμένα.
Και αυτό, όσο λίγο κι αν φαίνεται, είναι όλο το παιχνίδι.
Και τώρα επιτέλους καταλήγουμε στο πιο ενδιαφέρον σημείο:
Το θέμα δεν είναι πια αν είμαστε αυθεντικοί ή όχι.
Το θέμα είναι αν έχουμε καταλάβει σε πιο σύστημα λειτουργούμε.
Και αν θα συνεχίσουμε να λειτουργούμε με τους ίδιους κανόνες.
Ή πιο απλά όπως υποσχέθηκα:
Το θέμα είναι αν έχουμε καταλάβει σε τι παιχνίδι παίζουμε.
Και αν θα συνεχίσουμε να παίζουμε με τους ίδιους κανόνες.