Οι 7 λέξεις που μπερδεύουμε και μας μπερδεύουν
- Θέλω
- Πρέπει
- Μπορώ
- Χρειάζεται
- Έχω ανάγκη
- Έχω μάθει
- Μου αρέσει
Τις πετάμε συνήθως χαλαρά, σαν να σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Και πάνω σε αυτή τη σύγχυση παίρνουμε αποφάσεις.
Το πρόβλημα δεν είναι γλωσσικό. Είναι υπαρξιακό.
Και εξηγούμαι:
Ωριμότητα, δεν είναι να ξεχωρίζουμε τη διαφορά για να ξέρουμε ποιά να χρησιμοποιήσουμε στην καθημερινότητά μας (αν και είναι σημαντικό να μπορούμε να επικοινωνούμε όσο ακριβέστερα μπορούμε), αλλά για να ξέρουμε την κινητήρια δύναμη που μας διέπει.
Κι αυτό σημαίνει κάτι πολύ απλό και πρακτικό. Να ξέρουμε από πού κινούμαστε πριν κινηθούμε.
Γιατί το ίδιο αποτέλεσμα μπορεί να έρθει από τελείως διαφορετική συλλογιστική μηχανή μέσα μας και μετά να απορούμε γιατί κουραστήκαμε, γιατί θυμώσαμε ή γιατί δεν νιώσαμε απολύτως τίποτα.
Όταν ξεχωρίζουμε τη μηχανή, δεν σαμποτάρουμε το συμπέρασμα. Και δεν αλλάζουμε ζωή αλλάζοντας αποφάσεις. Την αλλάζουμε καταλαβαίνοντας πρώτα απ'ολα γιατί αποφασίζουμε. Η ίδια πράξη μπορεί να είναι από αγάπη, φόβο, συνήθεια ή ανάγκη αποδοχής. Και μόνο όταν το ξέρουμε, έχουμε πραγματική επιλογή να κάνουμε κάτι. Αλλιώς ζούμε στον αυτόματο πιλότο. Ο Φρόιντ το έλεγε «Ό,τι δεν φέρνουμε στη συνείδηση, το ζούμε σαν μοίρα».
1. Θέλω
Κίνητρο: επιθυμία, αξίες, έλξη.
Αν κάνουμε από το θέλω μας, έχουμε όρεξη, ενέργεια, αντοχή, χαρά.
Το "θέλω" είναι καθαρό. Πρωτόγονο. Δεν εξηγείται.
Δεν έχει επιχειρήματα, δεν έχει ηθική, δεν έχει timing.
Είναι σαν ένστικτο. Ντοπαμίνη φουλ και τα μυαλά στα κάγκελα.
Δεν είναι πάντα σωστό. Και ακριβώς γι’ αυτό το φοβόμαστε. Γιατί αν το πιστέψουμε, θα χρειαστεί να ταράξουμε τα πράγματα.
2. Πρέπει
Κίνητρο: φόβος, ενοχή, κοινωνικός κανόνας.
Το πρέπει είναι πολύ συχνά κάτι άλλο, μεταμφιεσμένο.
Δεν είναι δικό μας σχεδόν ποτέ. Είναι δανεικό και έρχεται από φωνές που δεν είναι δικές μας.
Γονείς, κοινωνία, ντροπή, εικόνα, θρησκεία, Instagram.
Στην ψυχολογία το λένε υπερεγώ (superego – εσωτερικευμένοι κανόνες).
Δεν είναι κακό να υπάρχει, αλλά συχνά χτίζει φυλακές που λέμε ότι είναι σπίτι μας.
Αν ζούμε με βάση το πρέπει, τότε καταλήγουμε σε burnout, θυμό, παθητική επιθετικότητα.
3. Μπορώ
Εδώ γίνεται το έλα να δεις και κάτσε να γελάσεις.
Κίνητρο: ικανότητα, αυτοπεποίθηση.
Αν μπερδευτεί με το "θέλω" κάνεις πράγματα που είσαι καλός αλλά δεν σε γεμίζουν.
Το "μπορώ" δεν είναι "θέλω" και δεν είναι "πρέπει". Είναι ικανότητα. Και η ικανότητα είναι πρακτικό πράγμα. Μαθαίνεται. Χτίζεται με προπόνηση. Αλλά εμείς το χρησιμοποιούμε συχνά σαν δικαιολογία για αντέξουμε. Ναι. Μπορούμε να αντέξουμε. Το θέμα είναι γιατί να το αντέχουμε; Ξέρουμε;
4. Χρειάζεται
Κίνητρο: πραγματικότητα, όρια, συνέπειες.
Η πιο υποτιμημένη λέξη στο λεξικό μας.
Το "χρειάζεται" δεν ενδιαφέρεται για δράματα. Δεν ρωτάει αν νιώθουμε έτοιμοι. Δεν νοιάζεται καν.
Απαντάει μόνο στο τι απαιτεί η πραγματικότητα για να συνεχίσουμε. Στεγνό, αλλά τίμιο.
Προσοχή! Άλλο το "χρειάζεται" και άλλο το "χρειάζομαι".
Το πρώτο αφορά τον κόσμο. Το δεύτερο αφορά εμάς. Και αν δεν τα ξεχωρίσουμε, θα νομίζουμε ότι η ανάγκη μας είναι πραγματικότητα. Που ούτε καν δηλαδή...
5. Έχω ανάγκη
Εδώ μπαίνουμε σε βαθιά νερά.
Κίνητρο: συναισθηματική ανάγκη, σύνδεση, ασφάλεια.
Το "έχω ανάγκη" δεν είναι ούτε επιθυμία, ούτε συνήθεια, ούτε κοινωνικός κανόνας.
Είναι κάτι πιο πρωτογενές. Έλλειψη. Δεν αφορά το τι θέλεις. Αφορά το τι σου λείπει. Μπορεί να είναι αληθινή ανάγκη. Αλλά ενδεχομένως να είναι απλώς φόβος μεταμφιεσμένος.
Το "έχω ανάγκη" είναι τίμιο μόνο όταν δεν γίνεται εξάρτηση.
Αν το μπερδέψεις με "θέλω", κολλάς.
Αν το μπερδέψεις με "χρειάζεται", απαιτείς από τους άλλους να καλύψουν κάτι που είναι δικό σου.
6. Έχω μάθει
Αυτό είναι το παλιό μας λογισμικό. Τρέχει στο background χωρίς να το καταλαβαίνουμε.
Κίνητρο: συνήθεια, οικογένεια, conditioning.
Αν το παίρνεις για "θέλω", τότε ζεις τη ζωή κάποιου άλλου. Ο εγκέφαλος αγαπά το γνώριμο. Ακόμα κι αν το γνώριμο πονάει. Το λένε conditioning (εξαρτημένη μάθηση).
-Έχω μάθει να κάνω υπομονή, να μη ζητάω πολλά, να προσαρμόζομαι.
Μπράβο σου. Τώρα, μήπως ήρθε η ώρα να απεγκαταστήσεις τίποτα;
7. Μου αρέσει
Κίνητρο: ευχαρίστηση στιγμής.
Το πιο απλό και το επικίνδυνο. Γιατί αν το ακούσεις σοβαρά, θα εκτεθείς. Θα φανεί τι σε τραβάει, τι σε ανάβει, τι σε κάνει να μένεις.
Αν το μπερδέψεις με αξία, πας μόνο εκεί που είναι εύκολο και βολικό.
Το νευρικό σύστημα μπερδεύει την έντονη διέγερση με την αξία.
Η γνωστική ψυχολογία το λέει misattribution of arousal (λανθασμένη απόδοση διέγερσης). Νιώθεις άγχος, το λες έρωτα. Νιώθεις ηρεμία, το λες βαρεμάρα.
Τι σημαίνουν λοιπόν όλα αυτά;
Σημαίνει ότι η ίδια πράξη αλλάζει νόημα ανάλογα με την κινητήρια δύναμη.
Όταν ξεχωρίζουμε το κίνητρο, τότε ξέρουμε και πότε να πούμε όχι. Δεν θα το πούμε απαραίτητα, αλλά πάντα το συνειδητό "ναι" είναι καλύτερο από το ασυνείδητο. Κρύβει λιγότερες εκπλήξεις. Κατάλαβες;
Το πρόβλημα με τις λέξεις αυτές είναι ότι τις κάνουμε μια ωραιότατη σούπα και την καταπίνουμε σαν τους γλάρους.
Λέμε "χρειάζεται" ενώ εννοούμε "μου αρέσει".
Λέμε "θέλω κάποιον" ενώ εννοούμε "δεν μπορώ να είμαι μόνος".
Λεμε "μπορώ" ενώ εννοούμε "αντέχω".
Λέμε "πρέπει" ενώ εννοούμε "έτσι έμαθα".
Λέμε "δεν μπορώ" ενώ εννοούμε "φοβάμαι".
Λέμε "έχω ανάγκη" έχω εννοούμε... ό,τι μας λείπει κάθε φορά.
Όταν μπερδεύουμε τις λέξεις, μπερδεύουμε αυτομάτως και την αιτία.
Άρα εάν θέλουμε να αλλάξουμε κάτι, χρειάζεται να ξέρουμε την αιτία ώστε να γυρίσουμε προς τα εκεί που πρέπει να κατευθυνθούμε. Και τότε μόνο, το θέμα σταμάτα να είναι υπαρξιακό και γίνεται πρακτικό.
- Αν είναι θέλω → αναλαμβάνεις την ευθύνη και το κόστος. Γιατί το "θέλω" δεν είναι αθώο, είναι επιλογή.
- Αν είναι πρέπει → βάζεις όρια, γιατί δεν είναι δικό σου.
- Αν είναι δεν μπορώ → χτίζεις δεξιότητα.
- Αν είναι χρειάζεται → κοιτάς την πραγματικότητα κατάματα και σηκώνεις μανίκια.
- Αν είναι έχω ανάγκη → αναγνωρίζεις την ανάγκη χωρίς να τη φορτώνεις σε άλλον και μαθαίνεις να τη ρυθμίζεις.
- Αν είναι έχω μάθει → αλλάζεις συνήθεια, γιατί είναι παλιό πρόγραμμα που τρέχει χωρίς την άδειά σου.
- Αν είναι μου αρέσει → βάζεις φρένο στην παρόρμηση. Γιατί δεν είναι όλα όσα σου αρέσουν για σένα.
...Αλλιώς παλεύεις λάθος πόλεμο.
Και πώς ξεμπερδεύεται όλο αυτό;
Με ξεβράκωμα, κοινώς.
Την επόμενη φορά που θα πεις μια από αυτές τις λέξεις, σταμάτα και ρώτα:
Το θέλω πραγματικά ή απλώς έτσι το έχω μάθει;
Το "πρέπει" ποιος το έβαλε;
Το "μπορώ" σημαίνει απαραίτητα και ότι αξίζει;
Το "χρειάζεται" είναι πραγματικό ή έτσι με βολεύει καλύτερα;
Αυτό που μου αρέσει, αντέχω να το παραδεχτώ; Γιατί μου αρέσει;
Αυτό που έχω ανάγκη τι αποκαλύπτει για μένα;
Όταν οι λέξεις σταματάνε να σε κοροϊδεύουν, σταματάς κι εσύ να κοροϊδεύεις τον εαυτό σου.
Και αυτό, είναι μια κάποια αρχή.
Μικρό πείραμα έτσι για το γούστο:
Πάρτε μια πρόταση (οποία σας προβληματίζει) και αλλάξτε μόνο το ρήμα. Εγώ τυχαία παίρνω μια που κάνει το παράδειγμα πιο εύκολο στην κατανόηση.
Θέλω να είμαι μαζί του.
Πρέπει να είμαι μαζί του.
Μπορώ να είμαι μαζί του.
Χρειάζεται να είμαι μαζί του.
Έχω ανάγκη να είμαι μαζί του.
Έχω μάθει να είμαι μαζί του.
Μου αρέσει να είμαι μαζί του.
Δείτε πώς αλλάζει το νόημα. Κάθε μία από αυτές τις φράσεις είναι διαφορετική.
Εκεί είναι η αλήθεια.
Να ξέρουμε ποια δύναμη μιλάει μέσα μας κάθε φορά.
Αλλιώς τη ζωή μας θα την εξηγούμε πάντα εκ των υστέρων.
Παγιδευμένοι σε εφτά μικρές λέξεις που αποφασίζουν για εμάς.