Μια φράση που έχει καταστρέψει κόσμο και κοσμάκη...
"Θα είμαι ευτυχισμένος όταν…"
- Όταν αδυνατίσω.
- Όταν βγάζω περισσότερα.
- Όταν πάρω εκείνη τη δουλειά.
- Όταν φύγω από αυτή τη δουλειά.
- Όταν αγοράσω σπίτι.
- Όταν φτιάξω το σπίτι.
- Όταν βρω άνθρωπο.
- Όταν ξεφορτωθώ τον συγκεκριμένο άνθρωπο.
- Όταν πάω εκείνο το ταξίδι.
- Όταν πάρω το αυτοκίνητο.
- Όταν πάρω καλύτερο αυτοκίνητο, διότι προφανώς το προηγούμενο είχε ήδη παλιώσει.
Και το χειρότερο είναι ότι πολλές φορές έχουμε δίκιο.
Όταν αποκτούμε αυτό που θέλουμε πράγματι χαιρόμαστε.
Μπορεί μάλιστα και να χαιρόμαστε πάρα πολύ.
Έρχεται η πολυπόθητη δουλειά. Η σχέση. Η αύξηση. Το σπίτι. Το ταξίδι. Εκείνο το πράγμα που κοιτούσαμε έξι μήνες στο ίντερνετ λες και επρόκειτο για μεταμόσχευση ζωτικού οργάνου.
Και για λίγο όλα είναι υπέροχα.
Μέχρι που δεν είναι ακριβώς υπέροχα.
Δεν είναι άσχημα.
Είναι απλώς…
Μια απλή Τρίτη.
Και με αυτό θα ασχοληθώ σήμερα.
Γιατί ο άνθρωπος διαθέτει μια εντυπωσιακή ικανότητα να μετατρέπει το "Θεέ μου, επιτέλους το απέκτησα!" σε "Ναι μωρέ, αυτό".
Και αυτή η διαδικασία έχει όνομα:
Hedonic adaptation - ηδονική προσαρμογή.
Τι είναι το hedonic treadmill;
Η μεταφορά του hedonic treadmill, του "ηδονικού διαδρόμου", συνδέεται με τους Philip Brickman και Donald Campbell και το κείμενό τους Hedonic Relativism and Planning the Good Society του 1971.
Η αρχική ιδέα μου φάνηκε αρκετά καταθλιπτική:
--> θετικά ή αρνητικά γεγονότα μας απομακρύνουν προσωρινά από ένα σχετικά σταθερό επίπεδο ευημερίας, αλλά με τον χρόνο προσαρμοζόμαστε και κινούμαστε ξανά προς το προηγούμενο επίπεδό μας.
Σαν να τρέχεις πάνω σε διάδρομο.
Κάνεις πρόοδο. Ιδρώνεις. Προσπαθείς. Έχεις αγοράσει και παπούτσια ειδικά για την περίσταση... Αλλά γεωγραφικά βρίσκεσαι ακόμη απέναντι από το ίδιο καλοριφέρ.
Ωραία.
Μόνο που η επιστήμη των επόμενων δεκαετιών έκανε αυτό που οφείλει να κάνει η επιστήμη όταν μια ωραία θεωρία παραείναι ωραία.
Της χάλασε την απλότητα.
Σήμερα το hedonic treadmill δεν θεωρείται ένας ακατάλυτος νόμος σύμφωνα με τον οποίο όλοι διαθέτουμε κάποιο μυστηριώδες "εργοστασιακό 6,4/10 ευτυχίας" και, είτε κερδίσουμε το Τζόκερ είτε μας πατήσει λεωφορείο, αργά ή γρήγορα ο εγκέφαλος πατάει restore factory settings.
Όχι.
Τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα.
Και ευτυχώς, γιατί διαφορετικά η ανθρώπινη ψυχολογία θα χωρούσε σε κούπα με motivational quote.
Αρχικά σε ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε "ευτυχία".
Εδώ γίνεται συνήθως η πρώτη μαλακία.
Στην επιστημονική βιβλιογραφία το subjective well-being, η υποκειμενική ευημερία δηλαδή, δεν είναι ένα ενιαίο πράγμα.
Άλλο είναι το πώς αισθάνομαι.
Και άλλο το πώς αξιολογώ τη ζωή μου.
Μπορώ δηλαδή να έχω θετικό συναίσθημα σήμερα αλλά να θεωρώ ότι συνολικά η ζωή μου δεν πηγαίνει καλά.
Ή το αντίστροφο. Να περνάω μια απαίσια εβδομάδα και παρ’ όλα αυτά να θεωρώ τη ζωή μου καλή, σταθερή και ικανοποιητική.
Στη βιβλιογραφία αυτές οι διαστάσεις εξετάζονται χωριστά. Θετικό και αρνητικό συναίσθημα, "ευτυχία" με τη στενότερη έννοια, και life satisfaction, δηλαδή συνολική ικανοποίηση από τη ζωή.
Αυτό έχει μεγάλη σημασία.
Γιατί κάποιος μπορεί να προσαρμοστεί σε ένα πράγμα ως προς το καθημερινό συναισθηματικό "ουάου", χωρίς να μηδενιστεί η επίδρασή του στην αξιολόγηση της ζωής του.
Ένα καλό σπίτι μπορεί να πάψει να σου προκαλεί ενθουσιασμό κάθε φορά που βάζεις το κλειδί στην πόρτα και παρ’ όλα αυτά να κάνει τη ζωή σου σημαντικά καλύτερη.
Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι διαφορετική μεταβλητή.
Καλώς ήρθατε στην επιστήμη όπου δυστυχώς μετράμε τι ακριβώς ρωτήσαμε πριν ανακοινώσουμε ότι λύσαμε την ανθρώπινη ευτυχία.
Και τώρα, οι νικητές του λόττο...
Αν έχεις διαβάσει έστω πέντε άρθρα για την ευτυχία, πιθανότατα έχεις συναντήσει την παρακάτω περίφημη ιστορία:
"Έρευνες έδειξαν ότι οι άνθρωποι που κέρδισαν το λόττο δεν ήταν τελικά πιο ευτυχισμένοι από πριν."
Και μετά συνήθως ακολουθεί κάποια σοφή κατάληξη επιπέδου παπαριές Γιωργίτσα μου και συμπεραίνουν...
- Άρα τα λεφτά δεν φέρνουν την ευτυχία.
Και κάπου ένας επιστήμονας χτυπάει το κεφάλι του στο γραφείο με φόρα.
Η ιστορία προέρχεται κυρίως από μια κλασική μελέτη των Brickman, Coates και Janoff-Bulman το 1978.
Οι ερευνητές συνέκριναν:
- 22 μεγάλους νικητές λοταρίας,
- 22 άτομα ελέγχου (σας αρκετούς από εμάς)
- και 29 ανθρώπους που είχαν μείνει παράλυτοι μετά από ατύχημα.
Ναι. Είκοσι δύο νικητές.
Η μελέτη είναι ιστορικά σημαντική, αλλά δεν είναι οι πέτρινες πλάκες που κατέβασε ο Μωυσής από το όρος της Ψυχολογίας.
Τα αποτελέσματά της πράγματι υποστήριζαν ότι οι θετικές επιδράσεις του ξαφνικού πλούτου δεν ήταν τόσο θεαματικές και μόνιμες όσο θα περιμέναμε. Ταυτόχρονα όμως η περίφημη εκλαϊκευμένη εκδοχή "οι παραπληγικοί και οι εκατομμυριούχοι έγιναν εξίσου ευτυχισμένοι" υπεραπλουστεύει άγρια τα δεδομένα.
Και ύστερα ήρθε κάτι ακόμα πιο ενοχλητικό για το ωραίο αφήγημα, έτσι για την πουτανιά.
Μια καλύτερη έρευνα!
Το 2020 δημοσιεύτηκε στο Review of Economic Studies μελέτη των Lindqvist, Östling και Cesarini σε 3.362 Σουηδούς παίκτες λοταρίας, με προεγγεγραμμένες αναλύσεις και παρακολούθηση ανθρώπων που είχαν κερδίσει από 5 έως 22 χρόνια νωρίτερα.
Και τι βρήκαν;
Οι μεγάλοι νικητές εμφάνιζαν διατηρημένη αύξηση στη συνολική ικανοποίηση από τη ζωή, ακόμη και πάνω από μία δεκαετία αργότερα.
Ούτε εξαφανίστηκε. Ούτε υπήρχε ένδειξη ότι έσβηνε με τον χρόνο που εξέτασε η μελέτη.
Αλλά (προσοχή γιατί εδώ είναι το ωραίο) οι επιδράσεις στην καθημερινή ευτυχία και στην ψυχική υγεία ήταν πολύ μικρότερες.
Με άλλα λόγια...
Τα λεφτά μπορούν να κάνουν τη ζωή σου καλύτερη χωρίς να κυκλοφορείς δεκαπέντε χρόνια αργότερα στο σαλόνι ουρλιάζοντας:
- ΕΧΩ ΛΕΦΤΑΑΑΑ!!!
Το οποίο, αν το καλοσκεφτώ, εμένα μου φαίνεται αρκετά λογικό.
Άρα το hedonic treadmill είναι μπούρδες;
Όχι.
Απλώς δεν είναι διάδρομος γυμναστηρίου με μία ταχύτητα για όλους.
Το 2006 οι Diener, Lucas και Scollon δημοσίευσαν μια σημαντική αναθεώρηση της θεωρίας.
Και ουσιαστικά είπαν ότι ναι, η προσαρμογή υπάρχει, αλλά πρέπει να πετάξουμε αρκετές από τις υπερβολικά άκαμπτες υποθέσεις του αρχικού μοντέλου.
Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι το ίδιο "set point", δηλαδή ένα βασικό και σταθερό επίπεδο ευημερίας.
Το set point δεν είναι απαραίτητα ουδέτερο. Οι διαφορετικές πλευρές της ευημερίας μπορούν να αλλάζουν διαφορετικά.
Και, κυρίως, τα επίπεδα ευημερίας μπορούν πράγματι να αλλάξουν μακροχρόνια.
Μερικά γεγονότα αφήνουν ίχνος. Και μάλιστα μεγάλο.
Σε κάποια πράγματα προσαρμοζόμαστε. Σε άλλα… καλή μας τύχη.
Μεγάλες διαχρονικές μελέτες έχουν δείξει ότι η προσαρμογή διαφέρει θεαματικά ανάλογα με το γεγονός και τον άνθρωπο.
Για παράδειγμα, σε μελέτη περισσότερων από 24.000 ανθρώπων στη Γερμανία, η ανεργία συνοδευόταν από μεγάλη πτώση στην ικανοποίηση από τη ζωή.
Υπήρχε κάποια ανάκαμψη με τον χρόνο. Αλλά κατά μέσο όρο δεν υπήρχε πλήρης επιστροφή στο προηγούμενο επίπεδο, ακόμη και όταν οι άνθρωποι ξανάβρισκαν εργασία.
Μελέτες πάνω στη μακροχρόνια αναπηρία έχουν επίσης βρει σημαντική και επίμονη μείωση της ευημερίας, με πολύ μικρότερη προσαρμογή απ’ όση θα προέβλεπε η αυστηρή εκδοχή του treadmill.
Στον γάμο, αντίθετα, ο μέσος όρος δείχνει συχνά μια αύξηση της ικανοποίησης γύρω από το γεγονός και στη συνέχεια κίνηση προς τα παλιότερα επίπεδα. Και ας μην υπολογίσουμε τις περιπτώσεις που η κίνηση πάει προς ακόμη χαμηλότερα επίπεδα από πριν το έγγαμο βίο.
Μόνο που κι εκεί εμφανίζεται το αγαπημένο πράγμα της βιολογίας και της ψυχολογίας:
Η τεράστια ατομική διακύμανση!
Κάποιοι επιστρέφουν.
Κάποιοι όχι.
Κάποιοι βελτιώνονται.
Κάποιοι χειροτερεύουν.
Ο μέσος όρος είναι πολύ χρήσιμος για να περιγράψεις πληθυσμούς, αλλά είναι αισθητά λιγότερο χρήσιμος όταν προσπαθείς να προβλέψεις τον Θανάση από το Περιστέρι.
Τι ακριβώς "συνηθίζει" κάποιος όμως;
Η ηδονική προσαρμογή δεν φαίνεται να είναι ένας μοναδικός μηχανισμός.
Και εδώ θα αντισταθώ στον πειρασμό να γράψω απλώς "ΝΤΟΠΑΜΙΝΗ ρε φίλε" με κεφαλαία, να κλείσουμε τις οθόνες μας και να πάμε να δούμε τηλεόραση.
Γιατί... Όχι.
Η ευχαρίστηση και η ανταμοιβή έχουν φυσικά νευροβιολογική βάση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο εξηγείται με το "ο εγκέφαλος συνήθισε την ντοπαμίνη".
Μια ανασκόπηση του 2018 στο Annual Review of Psychology περιγράφει διαφορετικές κατηγορίες μηχανισμών που μπορούν να συμβάλουν στην πτώση της ηδονικής απόκρισης. Φυσιολογικές διεργασίες, αλλαγές στην αντίληψη και γνωστικές ή αυτοαναφορικές διεργασίες.
Με απλά λόγια:
- μπορεί να αλλάξει το ίδιο το ερέθισμα για εμάς,
- μπορεί να αλλάξει η προσοχή μας προς αυτό,
- μπορεί να αλλάξει ο τρόπος που το αξιολογούμε.
Οι Wilson και Gilbert έχουν επίσης προτείνει ότι ένα συναισθηματικά σημαντικό γεγονός τραβάει έντονα την προσοχή όσο είναι καινούργιο και ανεξήγητο.
Σιγά σιγά το καταλαβαίνουμε. Το εντάσσουμε στην ιστορία μας. Γίνεται γνώριμο. Γίνεται οικείο. Παύουμε να το παρακολουθούμε σαν πεινασμένα γεράκια... Και η συναισθηματική αντίδραση εξασθενεί.
Σκέψου την πρώτη νύχτα σε ένα καινούργιο σπίτι.
Ακούς κάθε θόρυβο.
Κοιτάς κάθε γωνιά.
Παρατηρείς το φως.
Τρεις μήνες αργότερα περνάς από το ίδιο δωμάτιο κρατώντας ένα βρακί στο χέρι, μαζεύεις δύο κάλτσες που πέταξες κάτω την προηγούμενη μέρα και ψάχνεις τον φορτιστή σου.
Το σπίτι δεν έγινε χειρότερο. Έπαψε να είναι νέα πληροφορία.
Και μετά μετακινούμε και τα δοκάρια...
Υπάρχει κι άλλο.
Γιατί φυσικά υπάρχει κι άλλο!
Οι Sheldon και Lyubomirsky πρότειναν στο Hedonic Adaptation Prevention Model δύο βασικούς δρόμους μέσω των οποίων μπορεί να ξεφουσκώσει η θετική επίδραση μιας αλλαγής.
Ο πρώτος είναι αρκετά προφανής:
- Η αλλαγή προκαλεί σταδιακά λιγότερα θετικά συναισθήματα.
Ο δεύτερος έχει πιο πολύ πλάκα:
- Ανεβαίνουν οι προσδοκίες μας.
Παίρνεις αύξηση.
Χαίρεσαι.
Μετά από λίγο ο νέος μισθός παύει να είναι "αύξηση".
Είναι ο μισθός.
Και τώρα, αφού αυτό διευθετήθηκε, μήπως θα έπρεπε να πάρεις και μια προαγωγή;
Χάνεις δέκα κιλά.
Κάποτε θα έδινες το ένα σου νεφρό για να βρίσκεσαι εκεί.
Ε, φτάνεις εκεί.Περνάει λίγος καιρός.
Και ξαφνικά:
- Ναι, αλλά εάν έχανα άλλα πέντε θα ήταν καλύτερα.
Μπράβο μας!
Δεν τρέξαμε απλώς μέχρι τη γραμμή τερματισμού.
Πήραμε τη γραμμή τερματισμού και την πήγαμε παρακάτω.
Είναι πρόβλημα ότι προσαρμοζόμαστε;
Ούτε καν. Αν το δεις αλλιώς, η προσαρμογή είναι εξαιρετικά χρήσιμη.
Ένας οργανισμός που αντιμετώπιζε κάθε μόνιμο ερέθισμα σαν καινούργιο θα ήταν λειτουργικά για πέταμα.
Γιατί η προσοχή μας είναι περιορισμένη ή έστω οριοθετημένη.
Το νευρικό σύστημα πρέπει να ξεχωρίζει τι άλλαξε, τι έχει σημασία τώρα, πού υπάρχει ευκαιρία και πού υπάρχει κίνδυνος.
Δεν μπορείς να ξυπνάς επί δεκαπέντε χρόνια και να παθαίνεις συναισθηματικό σοκ επειδή...
- ΘΕΕ ΜΟΥ ΕΧΩ ΨΥΓΕΙΟ ΝΤΟΥΛΑΠΑ!
Κάποια στιγμή πρέπει να φτιάξεις και έναν καφέ.
Η προσαρμογή μάς επιτρέπει να μεταφέρουμε την προσοχή αλλού.
Και προς την αρνητική κατεύθυνση όμως η προσαρμογή μπορεί να είναι σωτήρια. Η συναισθηματική ένταση πολλών αρνητικών γεγονότων επίσης μειώνεται με τον χρόνο.
Άρα δεν έχουμε μπροστά μας ένα "σφάλμα" του εγκεφάλου.
Έχουμε έναν πολύ χρήσιμο μηχανισμό με ένα ενοχλητικό παράπλευρο αποτέλεσμα. Ότι και τα καλά γίνονται φυσιολογικά.
Και εκεί μάλλον βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα μας.
Δεν είναι ότι σταματάμε να ουρλιάζουμε από χαρά επειδή έχουμε ακόμη το ίδιο σπίτι, τον ίδιο άνθρωπο ή την ίδια δουλειά.
Ευτυχώς. Κανείς δεν θα άντεχε δίπλα μας.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ερμηνεύουμε την εξοικείωση ως απώλεια αξίας.
Όταν το:
- Δεν με ενθουσιάζει πια όπως στην αρχή
μετατρέπεται αυτομάτως σε:
- Άρα δεν είναι αρκετό.
- Ένας άνθρωπος μπορεί να πάψει να είναι καινούργιος χωρίς να πάψει να είναι πολύτιμος.
- Ένα σπίτι μπορεί να πάψει να εντυπωσιάζει χωρίς να πάψει να βελτιώνει τη ζωή σου.
- Ένα σώμα μπορεί να πάψει να σου φαίνεται «το σώμα που κατάφερα να αποκτήσω» και να γίνει απλώς το σώμα σου.
Η προσαρμογή αλλάζει την ένταση της αντίδρασης.
Δεν εκδίδει πιστοποιητικό αξίας.
Μπορούμε να σταματήσουμε την προσαρμογή;
Όχι. Και πιθανότατα ούτε που θα θέλαμε.
Υπάρχουν πάντως πειραματικά δεδομένα ότι παράγοντες όπως η ποικιλία στις θετικές εμπειρίες και η σκόπιμη επανεκτίμηση ή εκτίμηση μιας θετικής αλλαγής μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να επιβραδύνουν την προσαρμογή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η επιστήμη απέδειξε πως αν γράφεις κάθε βράδυ τρία πράγματα για τα οποία είσαι ευγνώμων, θα νικήσεις το ανθρώπινο νευρικό σύστημα και θα γίνεις μονίμως ευτυχισμένος.
Μη γίνουμε και μανιαμούνιες!
Σημαίνει κάτι πιο περιορισμένο αλλά πολύ ενδιαφέρον.
Ότι η προσοχή που δίνουμε σε μια εμπειρία, η ποικιλία της και ο τρόπος με τον οποίο την αξιολογούμε μπορούν να επηρεάσουν τον ρυθμό με τον οποίο παύει να μας προκαλεί την αρχική της ευχαρίστηση.
Δεν καταργούμε την προσαρμογή.
Μπορούμε ίσως να την πειράξουμε λίγο.
Και τελικά;
Το hedonic treadmill δεν λέει ότι τίποτα δεν έχει σημασία, ούτε ότι τα λεφτά δεν βοηθούν. Δεν λέει πώς ό,τι κι αν μας συμβεί, σε έξι μήνες θα είμαστε όπως πριν. Και σίγουρα δεν λέει πώς η πραγματική ευτυχία βρίσκεται μέσα μας, διότι ευχαριστούμε, έχουμε ήδη αρκετές τέτοιες αηδιες που βομβαρδιζόμαστε καθημερινά.
Λέει κάτι άλλο.
Ότι ο άνθρωπος αλλάζει μαζί με τη ζωή του.
Οι καλές συνθήκες μπορούν να παραμένουν καλές ενώ παύουν να φαίνονται καινούργιες.
Οι προσδοκίες μετακινούνται.
Τα σημεία αναφοράς αλλάζουν.
Η προσοχή φεύγει από αυτό που έγινε δεδομένο και πηγαίνει στο επόμενο.
Και έτσι μπορεί να συμβεί κάτι σχεδόν κωμικό. Να ζεις σήμερα μέσα σε πράγματα που πριν πέντε χρόνια έλεγες ότι θα σε έκαναν ευτυχισμένο και να σκέφτεσαι κυρίως αυτά που σου λείπουν τώρα.
Όχι επειδή είσαι αχάριστος ή κάτι πάει στραβά με σένα.
Αλλά επειδή ο εγκέφαλος δεν έχει σχεδιαστεί για να στέκεται μπροστά σε όσα απέκτησε και να χειροκροτεί επ’ αόριστον.
Τα καταγράφει.
Προσαρμόζεται.
Και κοιτάζει τι ακολουθεί.
Πράγμα εξαιρετικό αν θέλεις ένα είδος που εξερευνά, επιδιώκει, βελτιώνει και επιβιώνει.
Λίγο σκατά, όμως, αν περίμενες ότι κάποια μέρα θα φτάσεις επιτέλους στο σημείο όπου θα πεις:
"Ωραία. Τώρα τα έχω όλα. Τελειώσαμε!"
Γιατί κατά πάσα πιθανότητα, όταν φτάσεις εκεί, ο εγκέφαλος θα κοιτάξει γύρω του, θα ξύσει λίγο το πηγούνι του και θα σκεφτεί:
"Ναι… αλλά ξέρεις τι άλλο θα ήταν γαμάτο;"
Πηγές
- Brickman, P., Coates, D., & Janoff-Bulman, R. (1978). Lottery winners and accident victims: Is happiness relative? Journal of Personality and Social Psychology, 36(8), 917–927.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/690806/
- Diener, E., Lucas, R. E., & Scollon, C. N. (2006). Beyond the Hedonic Treadmill: Revising the Adaptation Theory of Well-Being. American Psychologist, 61(4), 305–314.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16719675/
- Galak, J., & Redden, J. P. (2018). The Properties and Antecedents of Hedonic Decline. Annual Review of Psychology, 69, 1–25.
https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-psych-122216-011542
- Lindqvist, E., Östling, R., & Cesarini, D. (2020). Long-Run Effects of Lottery Wealth on Psychological Well-Being. The Review of Economic Studies, 87(6), 2703–2726.
https://academic.oup.com/restud/article/87/6/2703/5734654
- Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2004). Unemployment Alters the Set Point for Life Satisfaction. Psychological Science, 15(1), 8–13.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14717825/
- Lucas, R. E. (2007). Long-term disability is associated with lasting changes in subjective well-being: Evidence from two nationally representative longitudinal studies. Journal of Personality and Social Psychology, 92(4), 717–730.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17469954/
- Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2003). Reexamining adaptation and the set point model of happiness: Reactions to changes in marital status. Journal of Personality and Social Psychology, 84(3), 527–539.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12635914/
- Sheldon, K. M., & Lyubomirsky, S. (2012). The Challenge of Staying Happier: Testing the Hedonic Adaptation Prevention Model. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(5), 670–680.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22361725/
- Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). Explaining Away: A Model of Affective Adaptation. Perspectives on Psychological Science, 3(5).
https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1745-6924.2008.00085.x
