Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Τι μπορεί να αποκαλύψει ένα κουμπί delete...

Φαντάσου ότι για μία ώρα αναλαμβάνεις να διαχειριστείς ένα διαδικτυακό φόρουμ.

Μπροστά σου περνούν σχόλια για ένα θέμα που διχάζει. Κάποια συμφωνούν με όσα πιστεύεις. Άλλα σε κάνουν να ανεβάζεις πίεση. Μερικά είναι προσβλητικά, κάποια απολύτως ευγενικά.

Εσύ αποφασίζεις ποια θα παραμείνουν και ποια θα εξαφανιστούν. Δεν σου υπαγορεύει κανείς τι να διαγράψεις. Έχεις απλώς ένα κουμπί: DELETE.

Πόσο σίγουρος είσαι ότι θα κρίνεις το ύφος ενός σχολίου και όχι το πόσο σε βολεύει η άποψη που εκφράζει;

Το πείραμα: τρεις φορές το ίδιο ερώτημα

Το 2020 δημοσιεύτηκε στο Journal of Experimental Social Psychology η εργασία "Censoring political opposition online: Who does it and why", της Ashwini Ashokkumar και επτά συνεργατών της.

Οι ερευνητές δεν αρκέστηκαν να ρωτήσουν τους ανθρώπους αν είναι υπέρ ή κατά της λογοκρισίας. Τους έβαλαν να αποφασίσουν οι ίδιοι τι θα διαγραφεί.

Σε τρεις μελέτες με συμμετέχοντες από τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι ερευνητές δημιούργησαν μια προσομοίωση διαδικτυακού φόρουμ.

Αρχικά κατέγραψαν τις απόψεις των συμμετεχόντων για ζητήματα που προκαλούν έντονες κοινωνικές αντιπαραθέσεις, όπως το δικαίωμα στην άμβλωση και η οπλοκατοχή. Εξέτασαν επίσης πόσο σημαντικές ήταν αυτές οι πεποιθήσεις για την προσωπική τους ταυτότητα.

Έπειτα από δύο εβδομάδες, τους κάλεσαν να συμμετάσχουν σε μια φαινομενικά άσχετη δραστηριότητα: να αξιολογήσουν σχόλια σε ένα υποτιθέμενο διαδικτυακό φόρουμ και να αποφασίσουν ποια έπρεπε να διαγραφούν. Οι συμμετέχοντες δηλαδή πίστευαν ότι βοηθούσαν να απομακρυνθεί ακατάλληλο περιεχόμενο.

Οι ερευνητές, από την άλλη, γνώριζαν ποια σχόλια συμφωνούσαν και ποια διαφωνούσαν με τις απόψεις κάθε συμμετέχοντα.

Και περίμεναν να δουν τι θα συμβεί.

Πρώτη μελέτη, 2017: όταν δεν μας αρέσει αυτό που διαβάζουμε

Στην πρώτη μελέτη, 223 άνθρωποι ολοκλήρωσαν και τις δύο φάσεις.

Το θέμα ήταν το δικαίωμα στην άμβλωση.

Οι συμμετέχοντες διάβασαν 40 σχόλια: 15 υπέρ, 15 κατά και 10 άσχετα με το θέμα. Για το καθένα έπρεπε να προτείνουν αν θα έμενε ή αν θα διαγραφόταν.

Το αποτέλεσμα: οι συμμετέχοντες επέλεξαν να διαγράψουν, κατά μέσο όρο, το 25,64% των σχολίων που εναντιώνονταν στη θέση τους και το 20,41% εκείνων που συμφωνούσαν μαζί τους.

Δεν πρόκειται για κάποια τεράστια διαφορά. Πρόκειται, όμως, για μια μετρήσιμη μεροληψία στην ίδια την πράξη της διαγραφής.

Επιπλέον, η τάση ήταν ισχυρότερη όταν οι συμμετέχοντες ένιωθαν ότι η θέση τους στο θέμα αποτελούσε κομμάτι της ταυτότητάς τους.

Δεύτερη μελέτη, 2019: δεν διαγράφουμε μόνο σχόλια

Οι ερευνητές επανέλαβαν τη διαδικασία με τελικό δείγμα 540 ανθρώπων, πάλι για το ζήτημα των αμβλώσεων.

Αυτή τη φορά χρησιμοποίησαν 28 σχόλια, μοιρασμένα συστηματικά σε σχόλια υπέρ και κατά της άμβλωσης, προσβλητικά και μη προσβλητικά.

Οι συμμετέχοντες πρότειναν τη διαγραφή του 32,40% των αντίθετων σχολίων, έναντι 20,64% των σχολίων που συμφωνούσαν με τις απόψεις τους.

Η διαφορά ήταν στατιστικά σημαντική.

Έπειτα ήρθε μια επιπλέον ερώτηση:

Θα έπρεπε να αποκλειστεί ολόκληρος ο χρήστης που έκανε τις αναρτήσεις;

Το 21,31% των συμμετεχόντων επέλεξε να αποκλείσει τον χρήστη με τις αντίθετες απόψεις, έναντι 15,41% για τον χρήστη με τις σύμφωνες.

Όμως η επιλεκτική διαγραφή δεν περιοριζόταν στα προσβλητικά σχόλια. Εμφανιζόταν ακόμη και όταν οι αντίθετες απόψεις διατυπώνονταν με ευγένεια. Με άλλα λόγια, σε ορισμένες περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν ήταν ο τρόπος με τον οποίο κάποιος μιλούσε.

Ήταν το γεγονός ότι διαφωνούσε!

Υπήρχε όμως μια ενδιαφέρουσα διαφορά.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όσο περισσότερο οι συμμετέχοντες ταύτιζαν τις πεποιθήσεις τους με την προσωπική τους ταυτότητα, τόσο εντονότερη ήταν η τάση τους να διαγράφουν επιλεκτικά σχόλια που τις αμφισβητούσαν.

Αναρωτήθηκαν λοιπόν αν αυτή η ισχυρή ταύτιση θα τους έκανε και πιο πρόθυμους να αποκλείσουν ολόκληρους χρήστες από το φόρουμ.

Εδώ, όμως, η αντίστοιχη συσχέτιση δεν ήταν στατιστικά σημαντική.

Μια πιθανή εξήγηση, σύμφωνα με τους ερευνητές, είναι ότι ο αποκλεισμός ενός ανθρώπου θεωρείται πολύ πιο ακραία ενέργεια από τη διαγραφή ενός σχολίου. Δεν απέκλεισαν, ωστόσο, το ενδεχόμενο να υπάρχει μια μικρότερη συσχέτιση που η μελέτη δεν είχε επαρκή στατιστική ισχύ για να ανιχνεύσει.

Γιατί στην επιστήμη υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο "δεν βρήκαμε επαρκείς αποδείξεις ότι υπάρχει σχέση" και στο "αποδείξαμε ότι δεν υπάρχει σχέση".

Τρίτη μελέτη, 2020: μήπως απλώς έφταιγε το συγκεκριμένο θέμα;

Για να μη μείνουν σε ένα και μόνο πολιτικά και ηθικά φορτισμένο ζήτημα, οι ερευνητές άλλαξαν θέμα.

Η τρίτη μελέτη αφορούσε πλέον την οπλοκατοχή και τον έλεγχο των όπλων, με τελικό δείγμα 371 ανθρώπων.

Οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν 28 σχόλια υπέρ ή κατά της οπλοκατοχής.

Οι ερευνητές χειρίστηκαν προσεκτικότερα και το ύφος: για τα ίδια επιχειρήματα είχαν ετοιμάσει προσβλητικές και μη προσβλητικές εκδοχές.

Τα ποσοστά διαγραφής ήταν 36,97% για τα αντίθετα σχόλια και 27,88% για τα σύμφωνα.

Η διαφορά παρέμεινε στατιστικά σημαντική. Και πάλι, η στενή σύνδεση μιας θέσης με την προσωπική ταυτότητα συσχετιζόταν με ισχυρότερη επιλεκτική διαγραφή.

Υπήρχε όμως και ένα αποτέλεσμα που δεν πρέπει να εξαφανίσουμε επειδή χαλάει την ωραία ιστορία: στην τρίτη μελέτη, η διαφορά ως προς τον αποκλεισμό ολόκληρων χρηστών δεν ήταν στατιστικά σημαντική.

Η τάση επιλεκτικής διαγραφής σχολίων επαναλήφθηκε, ο επιλεκτικός αποκλεισμός λογαριασμών όχι με την ίδια βεβαιότητα.

Πότε μια πεποίθηση γίνεται η ίδια μας η ταυτότητα;

Αυτό είναι το σημείο όπου οι τρεις μελέτες γίνονται ένα.

Οι ερευνητές εξέτασαν το identity fusion, τη σύντηξη δηλαδή της προσωπικής ταυτότητας με έναν σκοπό ή μια πεποίθηση.

Δεν είναι το ίδιο με το να έχεις μια ισχυρή γνώμη. Μπορείς φυσικά να πιστεύεις βαθιά σε κάτι, να το υπερασπίζεσαι με επιχειρήματα, ακόμη και να θυμώνεις όταν αμφισβητείται.

Στο identity fusion, ο άνθρωπος που διαφωνεί μαζί σου δεν αμφισβητεί απλώς ένα επιχείρημα. Μπορεί να νιώθεις ότι αμφισβητεί τις αξίες σου, την ομάδα στην οποία ανήκεις, ακόμη και την εικόνα που έχεις σχηματίσει για τον εαυτό σου. Δηλαδή έχεις ενσωματώσει τόσο πολύ μια θέση στην εικόνα του εαυτού σου ώστε η διαφωνία να μοιάζει με προσωπική απειλή.

Στη δεύτερη και την τρίτη μελέτη, οι ερευνητές εξέτασαν και άλλα σχετικά χαρακτηριστικά, όπως τη βεβαιότητα για τις απόψεις, την ηθική πεποίθηση και την ταύτιση με τους ομοϊδεάτες.

Η επιλεκτική διαγραφή συσχετίστηκε με αρκετά από αυτά.

Δεν σημαίνει ότι βρέθηκε μια μοναδική αιτία της λογοκρισίας, οι συσχετίσεις δεν είναι απόδειξη αιτιότητας.

Αλλά... Όταν μια άποψη είναι σχεδόν συνώνυμη του "εγώ", η αντίθετη άποψη παύει εύκολα να είναι κάτι που εξετάζω και γίνεται κάτι που θέλω να απομακρύνω.

Σε αυτή την περίπτωση, πόσο ελεύθερα μπορούμε να σκεφτούμε, όταν μια πεποίθησή μας έχει γίνει τόσο σημαντική ώστε η αμφισβήτησή της να μοιάζει με προσωπική επίθεση;

Ο Φουκώ και ο φύλακας που δεν χρειάζεται να εμφανιστεί

Σχεδόν μισό αιώνα πριν από αυτή την έρευνα, ο Γάλλος φιλόσοφος Michel Foucault είχε ασχοληθεί με ένα διαφορετικό, αλλά συγγενικό πρόβλημα.

Το 1971 συνίδρυσε στη Γαλλία την Ομάδα Πληροφόρησης για τις Φυλακές, που συγκέντρωνε και δημοσιοποιούσε μαρτυρίες για τις συνθήκες κράτησης. Τέσσερα χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε το βιβλίο "Επιτήρηση και Τιμωρία", στο οποίο εξέτασε πώς η πειθαρχία και η επιτήρηση λειτουργούν ως μηχανισμοί εξουσίας.

Για να αναπτύξει τη σκέψη του, χρησιμοποίησε το παράδειγμα του Πανοπτικού, ενός σχεδίου φυλακής που είχε προτείνει ο Jeremy Bentham.

Φαντάσου μια κυκλική φυλακή, με τα κελιά τοποθετημένα γύρω από έναν κεντρικό πύργο επιτήρησης. Ο κρατούμενος γνωρίζει ότι μπορεί να παρακολουθείται, αλλά δεν μπορεί να ξέρει αν κάποιος τον κοιτάζει τη συγκεκριμένη στιγμή.

Και αυτό είναι το ευφυές (και τρομακτικό) στοιχείο του σχεδιασμού.

Ο φύλακας δεν χρειάζεται να βρίσκεται συνεχώς στον πύργο. Αρκεί ο κρατούμενος να πιστεύει ότι μπορεί να βρίσκεται εκεί. Έτσι, αρχίζει να ρυθμίζει μόνος του τη συμπεριφορά του, σαν να βρίσκεται υπό διαρκή παρακολούθηση.

Ο Φουκώ υποστήριξε ότι η λογική αυτή δεν περιορίζεται στις φυλακές. Μηχανισμοί πειθαρχίας και ελέγχου υπάρχουν στο σχολείο, στην εργασία, στους θεσμούς και στις καθημερινές κοινωνικές σχέσεις.

Η εξουσία, σύμφωνα με τη συλλογιστική του, δεν χρειάζεται πάντοτε να επιβάλλεται με απειλές ή τιμωρίες. Μπορεί να λειτουργεί μέσα από κανόνες, συνήθειες και αντιλήψεις που οι άνθρωποι έχουν μάθει να θεωρούν αυτονόητες.

Κάποια στιγμή δεν χρειάζεται κανείς να μας υπενθυμίζει τι θεωρείται αποδεκτό.

Το υπενθυμίζουμε μόνοι μας στον εαυτό μας.

Και, ορισμένες φορές, αναλαμβάνουμε να το υπενθυμίζουμε και στους άλλους.

Φυσικά, οι τρεις μελέτες που παρουσιάσαμε δεν αποδεικνύουν τη θεωρία του Φουκώ. Δεν εξέτασαν ούτε τη θρησκεία ούτε την οικογενειακή ανατροφή ούτε τους κοινωνικούς θεσμούς που περιέγραφε.

Ο παραλληλισμός είναι φιλοσοφικός, αλλά μας οδηγεί σε ένα μεγάλο ερώτημα:

Μήπως μερικές φορές ο φύλακας δεν είναι κάποιος που βρίσκεται πάνω από εμάς, αλλά εμείς οι ίδιοι, όταν αναλαμβάνουμε να επιβάλουμε στους άλλους τη δική μας εκδοχή του αποδεκτού;

Από το "τι θα πει ο κόσμος" στο "διαγράψτε τον"

Η οικογένεια, η εκπαίδευση, η θρησκεία και η κοινωνική ζωή μεταδίδουν αξίες και κανόνες από γενιά σε γενιά. 

Αυτό δεν είναι από μόνο του κακό. Χωρίς κανόνες καμία κοινότητα δεν λειτουργεί. Το πρόβλημα αρχίζει όταν μια αξία γίνεται τόσο απρόσβλητη ώστε η αμφισβήτησή της να αντιμετωπίζεται περίπου ως ηθικό αδίκημα.

Και δεν χρειάζεται πάντοτε κάποιος να επιβάλει έναν κανόνα με τη βία.

Μερικές φορές αρκεί να μεγαλώσεις θεωρώντας ότι ο κανόνας αυτός είναι τόσο φυσικός, ώστε οποιαδήποτε αμφισβήτησή του μοιάζει αδιανόητη.

Και τότε δεν περιορίζεσαι στο να ακολουθείς τον κανόνα. Αρχίζεις να απαιτείς να τον ακολουθούν και οι άλλοι!

Η κοινωνική επιτήρηση παύει να είναι αποκλειστικό προνόμιο κάποιας αρχής. Μπορεί να ασκείται από ανθρώπους που θεωρούν ότι υπερασπίζονται το σωστό, το ηθικό ή το φυσιολογικό.

Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αυτή η συμπεριφορά βρίσκει ένα εξαιρετικά εύχρηστο εργαλείο. Χωρίς κάγκελα, πύργοι ή δεσμοφύλακες.

Αρκούν ένα report, ένα block, μια διαγραφή ή μια οργανωμένη προσπάθεια κοινωνικής αποδοκιμασίας.

Πόσοι άνθρωποι περιόρισαν τις επιθυμίες τους, την προσωπικότητά τους, ακόμη και τις επαγγελματικές τους επιλογές, χωρίς ποτέ να τους απειλήσει κάποιος συγκεκριμένα;

Εκεί ακριβώς η επιτήρηση αποκτά κοινωνική διάσταση. Δεν χρειάζεται ένας παντοδύναμος φύλακας. Υπάρχουν πολλοί μικροί φύλακες γύρω μας, που επιτηρούν ο ένας τον άλλον.

Σκέψου τώρα. Κάποτε η κοινωνική πίεση χωρούσε σε λίγες λέξεις όπως "Τι θα πει ο κόσμος". Σήμερα χωράει σε ένα κλικ.

Δεν είναι μόνο ο αλγόριθμος που επηρεάζει τι βλέπουμε και τι λέμε. 

Είναι και η προσδοκία της αντίδρασης των άλλων.

Μάλιστα, αυτό συνδέεται με ένα πραγματικό και μελετημένο κοινωνιοψυχολογικό φαινόμενο: τη σπείρα της σιωπής (spiral of silence).

Σε έρευνα του Pew Research Center το 2014 ήταν δημοσκόπηση 1.801 ενηλίκων για την προθυμία να συζητήσουν τις αποκαλύψεις Snowden σχετικά με την κρατική παρακολούθηση, οι συμμετέχοντες δήλωναν μικρότερη προθυμία να εκφράσουν τη γνώμη τους όταν πίστευαν ότι οι άλλοι διαφωνούσαν μαζί τους. Δεν καταγράφηκε άμεσα η συμπεριφορά τους σε κάθε τέτοια συζήτηση. Το φαινόμενο παρατηρήθηκε τόσο διαδικτυακά όσο και εκτός διαδικτύου. 

Η κοινωνική κριτική δεν είναι αυτομάτως λογοκρισία, βέβαια. 

Κάποιος που αμφισβητεί μια άποψη ασκεί κι εκείνος την ελευθερία του. 

Το πρόβλημα ξεκινά όταν η διαφωνία αντικαθίσταται από την απαίτηση συμμόρφωσης και την απειλή κοινωνικού αποκλεισμού.

Και δεν πρέπει να θεωρούμε ότι κάθε κοινωνική αξία είναι κατασκευασμένη αποκλειστικά για να υπηρετεί κάποια εξουσία. Χρειάζεται να εξετάζουμε ποιος την καθιέρωσε, πώς αναπαράγεται, ποιον προστατεύει και ποιον περιορίζει.

Η κριτική μιας άποψης, επίσης, δεν συνιστά φίμωση. Άλλο να αντιπαρατίθεσαι σε ένα επιχείρημα και άλλο να αποφασίζεις ότι δεν πρέπει να ακουστεί.

Αυτό ακριβώς είναι το δίλημμα που φωτίζουν οι μελέτες:

Όταν αποκτάμε εξουσία πάνω στην ορατότητα των άλλων, καταφέρνουμε να ξεχωρίσουμε την πραγματικά επιβλαβή συμπεριφορά από την απλή διαφωνία;

Και το μικροσκόπιο γυρίζει προς τα εμάς.

Οι μελέτες δεν λένε ότι όλοι είμαστε λογοκριτές. Δεν προβλέπουν τι θα κάνουμε σε κάθε πραγματικό διαδικτυακό καβγά. Εξετάζουν συγκεκριμένα δείγματα Αμερικανών και μια προσομοιωμένη θέση διαχειριστή.

Δείχνουν όμως κάτι σταθερό σε αυτά τα πειραματικά περιβάλλοντα. 

Κατά μέσο όρο οι άνθρωποι ήταν πιο πρόθυμοι να εξαφανίσουν σχόλια που αμφισβητούσαν τις θέσεις τους.

Αν μας έδιναν ένα κουμπί με το οποίο θα μπορούσαμε να εξαφανίσουμε από μια δημόσια συζήτηση μια άποψη που μας εξοργίζει, θα υπερασπιζόμασταν το δικαίωμα του άλλου να την εκφράσει; Ή θα βρίσκαμε έναν πολύ αξιοπρεπή λόγο για να πατήσουμε "delete";

Η πιο απαιτητική μορφή ελευθερίας δεν είναι να υπερασπίζεσαι το δικαίωμά σου να μιλάς. Αλλά το δικαίωμα του άλλου να διαφωνεί μαζί σου.

Όχι όμως άνευ όρων.

Η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι άδεια για απειλές, στοχοποίηση, παρενόχληση ή υποκίνηση βίας. Ούτε σημαίνει ότι όλες οι απόψεις είναι εξίσου έγκυρες ή επιστημονικά τεκμηριωμένες.

Σημαίνει ότι η διαφωνία, όσο δυσάρεστη κι αν μας είναι, δεν αρκεί από μόνη της για να δικαιολογήσει τη φίμωση κάποιου.

Γιατί οι κανόνες μιας ελεύθερης κοινωνίας οφείλουν να προστατεύουν τους ανθρώπους και τη δυνατότητα του διαλόγου, όχι τις πεποιθήσεις μας από την αμφισβήτηση.

Και τελικά... Πόσες από τις πεποιθήσεις που υπερασπιζόμαστε ως δικές μας τις έχουμε πραγματικά εξετάσει;

Φοβάμαι ότι όσο πιο αυτονόητη θεωρούμε μια πεποίθηση, τόσο λιγότερους λόγους αισθανόμαστε ότι έχουμε να την εξετάσουμε.

Σκέψου λίγο.

Από παιδιά μαθαίνουμε τι είναι σωστό και τι λάθος, τι είναι ηθικό και τι ανήθικο, τι θεωρείται φυσιολογικό, αξιοπρεπές, αποδεκτό. Η οικογένεια, το σχολείο, η θρησκεία, η κοινωνική μας ομάδα μάς δίνουν ένα ολόκληρο σύστημα ερμηνείας του κόσμου, πολύ πριν αποκτήσουμε την ικανότητα να το αξιολογήσουμε κριτικά.

Και αργότερα, όταν αποκτούμε αυτή την ικανότητα, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι τη χρησιμοποιούμε.

Γιατί;

Επειδή η αμφισβήτηση μιας πεποίθησης μπορεί να έχει κόστος. Μπορεί να μας φέρει αντιμέτωπους με την οικογένειά μας, την κοινωνική μας ομάδα ή την εικόνα που έχουμε σχηματίσει για τον εαυτό μας.

Και μερικές φορές είναι ευκολότερο να υπερασπιστούμε μια βεβαιότητα παρά να εξετάσουμε πώς την αποκτήσαμε.

Το ότι μια πεποίθηση είναι κοινωνικά κληρονομημένη δεν σημαίνει ότι είναι λανθασμένη. Ούτε ότι δεν μπορεί να γίνει πραγματικά δική μας. Το ζήτημα είναι αν μπορούμε να την υπερασπιστούμε με λόγους που κατανοούμε, αν γνωρίζουμε τα επιχειρήματα εναντίον της και, κυρίως, αν είμαστε διατεθειμένοι να την αναθεωρήσουμε όταν προκύψουν σοβαρές αντίθετες ενδείξεις.

Γιατί μπορεί να έχεις περάσει ολόκληρη τη ζωή σου υπερασπιζόμενος μια πεποίθηση, χωρίς να έχεις αναρωτηθεί ποτέ αν την επέλεξες πραγματικά.

Πηγές

1. Ashokkumar, A. et al. (2020). Censoring political opposition online: Who does it and why. Journal of Experimental Social Psychology, 91, 104031.

Πλήρες επιστημονικό άρθρο (PDF):

https://www.sanaztalaifar.com/_files/ugd/ce993c_e2e6e18862e847df9687fb59455cafa3.pdf

2. Ανοιχτή σελίδα της ίδιας δημοσίευσης στο PubMed Central:

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7415017/

3. Open Science Framework — συμπληρωματικό ερευνητικό υλικό και ερωτηματολόγια:

https://osf.io/4jtwk/

4. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Michel Foucault.

Ακαδημαϊκή παρουσίαση της θεωρίας της πειθαρχικής εξουσίας, ειδικότερα στην ενότητα «History of the Prison»:

https://plato.stanford.edu/entries/foucault/

5. Institut Mémoires de l’édition contemporaine — Groupe d'information sur les prisons (GIP).

Αρχειακή τεκμηρίωση της ίδρυσης και της δράσης της ομάδας το 1971:

https://www.imec-archives.com/archives/fonds/159GIP

6. Pew Research Center (2014) — Social Media and the ‘Spiral of Silence’.

https://www.pewresearch.org/internet/2014/08/26/social-media-and-the-spiral-of-silence/

Μια φράση που έχει καταστρέψει κόσμο και κοσμάκη...

"Θα είμαι ευτυχισμένος όταν…"

- Όταν αδυνατίσω.

- Όταν βγάζω περισσότερα.

- Όταν πάρω εκείνη τη δουλειά.

- Όταν φύγω από αυτή τη δουλειά.

- Όταν αγοράσω σπίτι.

- Όταν φτιάξω το σπίτι.

- Όταν βρω άνθρωπο.

- Όταν ξεφορτωθώ τον συγκεκριμένο άνθρωπο.

- Όταν πάω εκείνο το ταξίδι.

- Όταν πάρω το αυτοκίνητο.

- Όταν πάρω καλύτερο αυτοκίνητο, διότι προφανώς το προηγούμενο είχε ήδη παλιώσει.

Και το χειρότερο είναι ότι πολλές φορές έχουμε δίκιο.

Όταν αποκτούμε αυτό που θέλουμε πράγματι χαιρόμαστε.

Μπορεί μάλιστα και να χαιρόμαστε πάρα πολύ.

Έρχεται η πολυπόθητη δουλειά. Η σχέση. Η αύξηση. Το σπίτι. Το ταξίδι. Εκείνο το πράγμα που κοιτούσαμε έξι μήνες στο ίντερνετ λες και επρόκειτο για μεταμόσχευση ζωτικού οργάνου.

Και για λίγο όλα είναι υπέροχα.

Μέχρι που δεν είναι ακριβώς υπέροχα.

Δεν είναι άσχημα.

Είναι απλώς…

Μια απλή Τρίτη.

Και με αυτό θα ασχοληθώ σήμερα.

Γιατί ο άνθρωπος διαθέτει μια εντυπωσιακή ικανότητα να μετατρέπει το "Θεέ μου, επιτέλους το απέκτησα!" σε "Ναι μωρέ, αυτό".

Και αυτή η διαδικασία έχει όνομα:

Hedonic adaptation - ηδονική προσαρμογή.

Τι είναι το hedonic treadmill;

Η μεταφορά του hedonic treadmill, του "ηδονικού διαδρόμου", συνδέεται με τους Philip Brickman και Donald Campbell και το κείμενό τους Hedonic Relativism and Planning the Good Society του 1971.

Η αρχική ιδέα μου φάνηκε αρκετά καταθλιπτική:

--> θετικά ή αρνητικά γεγονότα μας απομακρύνουν προσωρινά από ένα σχετικά σταθερό επίπεδο ευημερίας, αλλά με τον χρόνο προσαρμοζόμαστε και κινούμαστε ξανά προς το προηγούμενο επίπεδό μας.

Σαν να τρέχεις πάνω σε διάδρομο.

Κάνεις πρόοδο. Ιδρώνεις. Προσπαθείς. Έχεις αγοράσει και παπούτσια ειδικά για την περίσταση... Αλλά γεωγραφικά βρίσκεσαι ακόμη απέναντι από το ίδιο καλοριφέρ.

Ωραία.

Μόνο που η επιστήμη των επόμενων δεκαετιών έκανε αυτό που οφείλει να κάνει η επιστήμη όταν μια ωραία θεωρία παραείναι ωραία.

Της χάλασε την απλότητα.

Σήμερα το hedonic treadmill δεν θεωρείται ένας ακατάλυτος νόμος σύμφωνα με τον οποίο όλοι διαθέτουμε κάποιο μυστηριώδες "εργοστασιακό 6,4/10 ευτυχίας" και, είτε κερδίσουμε το Τζόκερ είτε μας πατήσει λεωφορείο, αργά ή γρήγορα ο εγκέφαλος πατάει restore factory settings. 

Όχι.

Τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα.

Και ευτυχώς, γιατί διαφορετικά η ανθρώπινη ψυχολογία θα χωρούσε σε κούπα με motivational quote.

Αρχικά σε ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε "ευτυχία".

Εδώ γίνεται συνήθως η πρώτη μαλακία.

Στην επιστημονική βιβλιογραφία το subjective well-being, η υποκειμενική ευημερία δηλαδή, δεν είναι ένα ενιαίο πράγμα.

Άλλο είναι το πώς αισθάνομαι.

Και άλλο το πώς αξιολογώ τη ζωή μου.

Μπορώ δηλαδή να έχω θετικό συναίσθημα σήμερα αλλά να θεωρώ ότι συνολικά η ζωή μου δεν πηγαίνει καλά.

Ή το αντίστροφο. Να περνάω μια απαίσια εβδομάδα και παρ’ όλα αυτά να θεωρώ τη ζωή μου καλή, σταθερή και ικανοποιητική.

Στη βιβλιογραφία αυτές οι διαστάσεις εξετάζονται χωριστά. Θετικό και αρνητικό συναίσθημα, "ευτυχία" με τη στενότερη έννοια, και life satisfaction, δηλαδή συνολική ικανοποίηση από τη ζωή.

Αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Γιατί κάποιος μπορεί να προσαρμοστεί σε ένα πράγμα ως προς το καθημερινό συναισθηματικό "ουάου", χωρίς να μηδενιστεί η επίδρασή του στην αξιολόγηση της ζωής του.

Ένα καλό σπίτι μπορεί να πάψει να σου προκαλεί ενθουσιασμό κάθε φορά που βάζεις το κλειδί στην πόρτα και παρ’ όλα αυτά να κάνει τη ζωή σου σημαντικά καλύτερη.

Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι διαφορετική μεταβλητή.

Καλώς ήρθατε στην επιστήμη όπου δυστυχώς μετράμε τι ακριβώς ρωτήσαμε πριν ανακοινώσουμε ότι λύσαμε την ανθρώπινη ευτυχία.

Και τώρα, οι νικητές του λόττο...

Αν έχεις διαβάσει έστω πέντε άρθρα για την ευτυχία, πιθανότατα έχεις συναντήσει την παρακάτω περίφημη ιστορία:

"Έρευνες έδειξαν ότι οι άνθρωποι που κέρδισαν το λόττο δεν ήταν τελικά πιο ευτυχισμένοι από πριν."

Και μετά συνήθως ακολουθεί κάποια σοφή κατάληξη επιπέδου παπαριές Γιωργίτσα μου και συμπεραίνουν...

- Άρα τα λεφτά δεν φέρνουν την ευτυχία.

Και κάπου ένας επιστήμονας χτυπάει το κεφάλι του στο γραφείο με φόρα.

Η ιστορία προέρχεται κυρίως από μια κλασική μελέτη των Brickman, Coates και Janoff-Bulman το 1978.

Οι ερευνητές συνέκριναν:

• 22 μεγάλους νικητές λοταρίας,
• 22 άτομα ελέγχου (σας αρκετούς από εμάς)
• και 29 ανθρώπους που είχαν μείνει παράλυτοι μετά από ατύχημα.

Ναι. Είκοσι δύο νικητές.

Η μελέτη είναι ιστορικά σημαντική, αλλά δεν είναι οι πέτρινες πλάκες που κατέβασε ο Μωυσής από το όρος της Ψυχολογίας.

Τα αποτελέσματά της πράγματι υποστήριζαν ότι οι θετικές επιδράσεις του ξαφνικού πλούτου δεν ήταν τόσο θεαματικές και μόνιμες όσο θα περιμέναμε. Ταυτόχρονα όμως η περίφημη εκλαϊκευμένη εκδοχή "οι παραπληγικοί και οι εκατομμυριούχοι έγιναν εξίσου ευτυχισμένοι" υπεραπλουστεύει άγρια τα δεδομένα.

Και ύστερα ήρθε κάτι ακόμα πιο ενοχλητικό για το ωραίο αφήγημα, έτσι για την πουτανιά.

Μια καλύτερη έρευνα!

Το 2020 δημοσιεύτηκε στο Review of Economic Studies μελέτη των Lindqvist, Östling και Cesarini σε 3.362 Σουηδούς παίκτες λοταρίας, με προεγγεγραμμένες αναλύσεις και παρακολούθηση ανθρώπων που είχαν κερδίσει από 5 έως 22 χρόνια νωρίτερα.

Και τι βρήκαν;

Οι μεγάλοι νικητές εμφάνιζαν διατηρημένη αύξηση στη συνολική ικανοποίηση από τη ζωή, ακόμη και πάνω από μία δεκαετία αργότερα.

Ούτε εξαφανίστηκε. Ούτε υπήρχε ένδειξη ότι έσβηνε με τον χρόνο που εξέτασε η μελέτη.

Αλλά (προσοχή γιατί εδώ είναι το ωραίο) οι επιδράσεις στην καθημερινή ευτυχία και στην ψυχική υγεία ήταν πολύ μικρότερες.

Με άλλα λόγια...

Τα λεφτά μπορούν να κάνουν τη ζωή σου καλύτερη χωρίς να κυκλοφορείς δεκαπέντε χρόνια αργότερα στο σαλόνι ουρλιάζοντας:

- ΕΧΩ ΛΕΦΤΑΑΑΑ!!!

Το οποίο, αν το καλοσκεφτώ, εμένα μου φαίνεται αρκετά λογικό.

Άρα το hedonic treadmill είναι μπούρδες;

Όχι.

Απλώς δεν είναι διάδρομος γυμναστηρίου με μία ταχύτητα για όλους.

Το 2006 οι Diener, Lucas και Scollon δημοσίευσαν μια σημαντική αναθεώρηση της θεωρίας.

Και ουσιαστικά είπαν ότι ναι, η προσαρμογή υπάρχει, αλλά πρέπει να πετάξουμε αρκετές από τις υπερβολικά άκαμπτες υποθέσεις του αρχικού μοντέλου.

Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι το ίδιο "set point", δηλαδή ένα βασικό και σταθερό επίπεδο ευημερίας.

Το set point δεν είναι απαραίτητα ουδέτερο. Οι διαφορετικές πλευρές της ευημερίας μπορούν να αλλάζουν διαφορετικά.

Και, κυρίως, τα επίπεδα ευημερίας μπορούν πράγματι να αλλάξουν μακροχρόνια.

Μερικά γεγονότα αφήνουν ίχνος. Και μάλιστα μεγάλο.

Σε κάποια πράγματα προσαρμοζόμαστε. Σε άλλα… καλή μας τύχη.

Μεγάλες διαχρονικές μελέτες έχουν δείξει ότι η προσαρμογή διαφέρει θεαματικά ανάλογα με το γεγονός και τον άνθρωπο.

Για παράδειγμα, σε μελέτη περισσότερων από 24.000 ανθρώπων στη Γερμανία, η ανεργία συνοδευόταν από μεγάλη πτώση στην ικανοποίηση από τη ζωή.

Υπήρχε κάποια ανάκαμψη με τον χρόνο. Αλλά κατά μέσο όρο δεν υπήρχε πλήρης επιστροφή στο προηγούμενο επίπεδο, ακόμη και όταν οι άνθρωποι ξανάβρισκαν εργασία.

Μελέτες πάνω στη μακροχρόνια αναπηρία έχουν επίσης βρει σημαντική και επίμονη μείωση της ευημερίας, με πολύ μικρότερη προσαρμογή απ’ όση θα προέβλεπε η αυστηρή εκδοχή του treadmill.

Στον γάμο, αντίθετα, ο μέσος όρος δείχνει συχνά μια αύξηση της ικανοποίησης γύρω από το γεγονός και στη συνέχεια κίνηση προς τα παλιότερα επίπεδα. Και ας μην υπολογίσουμε τις περιπτώσεις που η κίνηση πάει προς ακόμη χαμηλότερα επίπεδα από πριν το έγγαμο βίο.

Μόνο που κι εκεί εμφανίζεται το αγαπημένο πράγμα της βιολογίας και της ψυχολογίας:

Η τεράστια ατομική διακύμανση!

Κάποιοι επιστρέφουν.

Κάποιοι όχι.

Κάποιοι βελτιώνονται.

Κάποιοι χειροτερεύουν.

Ο μέσος όρος είναι πολύ χρήσιμος για να περιγράψεις πληθυσμούς, αλλά είναι αισθητά λιγότερο χρήσιμος όταν προσπαθείς να προβλέψεις τον Θανάση από το Περιστέρι.

Τι ακριβώς "συνηθίζει" κάποιος όμως;

Η ηδονική προσαρμογή δεν φαίνεται να είναι ένας μοναδικός μηχανισμός.

Και εδώ θα αντισταθώ στον πειρασμό να γράψω απλώς "ΝΤΟΠΑΜΙΝΗ ρε φίλε" με κεφαλαία, να κλείσουμε τις οθόνες μας και να πάμε να δούμε τηλεόραση.

Γιατί... Όχι.

Η ευχαρίστηση και η ανταμοιβή έχουν φυσικά νευροβιολογική βάση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο εξηγείται με το "ο εγκέφαλος συνήθισε την ντοπαμίνη".

Μια ανασκόπηση του 2018 στο Annual Review of Psychology περιγράφει διαφορετικές κατηγορίες μηχανισμών που μπορούν να συμβάλουν στην πτώση της ηδονικής απόκρισης. Φυσιολογικές διεργασίες, αλλαγές στην αντίληψη και γνωστικές ή αυτοαναφορικές διεργασίες.

Με απλά λόγια:

• μπορεί να αλλάξει το ίδιο το ερέθισμα για εμάς, 
• μπορεί να αλλάξει η προσοχή μας προς αυτό, 
• μπορεί να αλλάξει ο τρόπος που το αξιολογούμε.

Οι Wilson και Gilbert έχουν επίσης προτείνει ότι ένα συναισθηματικά σημαντικό γεγονός τραβάει έντονα την προσοχή όσο είναι καινούργιο και ανεξήγητο.

Σιγά σιγά το καταλαβαίνουμε. Το εντάσσουμε στην ιστορία μας. Γίνεται γνώριμο. Γίνεται οικείο. Παύουμε να το παρακολουθούμε σαν πεινασμένα γεράκια... Και η συναισθηματική αντίδραση εξασθενεί.

Σκέψου την πρώτη νύχτα σε ένα καινούργιο σπίτι.

Ακούς κάθε θόρυβο.

Κοιτάς κάθε γωνιά.

Παρατηρείς το φως.

Τρεις μήνες αργότερα περνάς από το ίδιο δωμάτιο κρατώντας ένα βρακί στο χέρι, μαζεύεις δύο κάλτσες που πέταξες κάτω την προηγούμενη μέρα και ψάχνεις τον φορτιστή σου.

Το σπίτι δεν έγινε χειρότερο. Έπαψε να είναι νέα πληροφορία.

Και μετά μετακινούμε και τα δοκάρια...

Υπάρχει κι άλλο.

Γιατί φυσικά υπάρχει κι άλλο! 

Οι Sheldon και Lyubomirsky πρότειναν στο Hedonic Adaptation Prevention Model δύο βασικούς δρόμους μέσω των οποίων μπορεί να ξεφουσκώσει η θετική επίδραση μιας αλλαγής.

Ο πρώτος είναι αρκετά προφανής:

- Η αλλαγή προκαλεί σταδιακά λιγότερα θετικά συναισθήματα.

Ο δεύτερος έχει πιο πολύ πλάκα:

- Ανεβαίνουν οι προσδοκίες μας.

Παίρνεις αύξηση.

Χαίρεσαι.

Μετά από λίγο ο νέος μισθός παύει να είναι "αύξηση".

Είναι ο μισθός.

Και τώρα, αφού αυτό διευθετήθηκε, μήπως θα έπρεπε να πάρεις και μια προαγωγή;

Χάνεις δέκα κιλά.

Κάποτε θα έδινες το ένα σου νεφρό για να βρίσκεσαι εκεί.

Ε, φτάνεις εκεί.Περνάει λίγος καιρός.

Και ξαφνικά:

- Ναι, αλλά εάν έχανα άλλα πέντε θα ήταν καλύτερα.

Μπράβο μας!

Δεν τρέξαμε απλώς μέχρι τη γραμμή τερματισμού.

Πήραμε τη γραμμή τερματισμού και την πήγαμε παρακάτω.

Είναι πρόβλημα ότι προσαρμοζόμαστε;

Ούτε καν. Αν το δεις αλλιώς, η προσαρμογή είναι εξαιρετικά χρήσιμη.

Ένας οργανισμός που αντιμετώπιζε κάθε μόνιμο ερέθισμα σαν καινούργιο θα ήταν λειτουργικά για πέταμα.

Γιατί η προσοχή μας είναι περιορισμένη ή έστω οριοθετημένη.

Το νευρικό σύστημα πρέπει να ξεχωρίζει τι άλλαξε, τι έχει σημασία τώρα, πού υπάρχει ευκαιρία και πού υπάρχει κίνδυνος.

Δεν μπορείς να ξυπνάς επί δεκαπέντε χρόνια και να παθαίνεις συναισθηματικό σοκ επειδή...

- ΘΕΕ ΜΟΥ ΕΧΩ ΨΥΓΕΙΟ ΝΤΟΥΛΑΠΑ!

Κάποια στιγμή πρέπει να φτιάξεις και έναν καφέ.

Η προσαρμογή μάς επιτρέπει να μεταφέρουμε την προσοχή αλλού.

Και προς την αρνητική κατεύθυνση όμως η προσαρμογή μπορεί να είναι σωτήρια. Η συναισθηματική ένταση πολλών αρνητικών γεγονότων επίσης μειώνεται με τον χρόνο.

Άρα δεν έχουμε μπροστά μας ένα "σφάλμα" του εγκεφάλου.

Έχουμε έναν πολύ χρήσιμο μηχανισμό με ένα ενοχλητικό παράπλευρο αποτέλεσμα. Ότι και τα καλά γίνονται φυσιολογικά.

Και εκεί μάλλον βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα μας.

Δεν είναι ότι σταματάμε να ουρλιάζουμε από χαρά επειδή έχουμε ακόμη το ίδιο σπίτι, τον ίδιο άνθρωπο ή την ίδια δουλειά.

Ευτυχώς. Κανείς δεν θα άντεχε δίπλα μας.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ερμηνεύουμε την εξοικείωση ως απώλεια αξίας.

Όταν το:

- Δεν με ενθουσιάζει πια όπως στην αρχή

μετατρέπεται αυτομάτως σε:

- Άρα δεν είναι αρκετό.

• Ένας άνθρωπος μπορεί να πάψει να είναι καινούργιος χωρίς να πάψει να είναι πολύτιμος.

• Ένα σπίτι μπορεί να πάψει να εντυπωσιάζει χωρίς να πάψει να βελτιώνει τη ζωή σου.

• Ένα σώμα μπορεί να πάψει να σου φαίνεται «το σώμα που κατάφερα να αποκτήσω» και να γίνει απλώς το σώμα σου.

Η προσαρμογή αλλάζει την ένταση της αντίδρασης.

Δεν εκδίδει πιστοποιητικό αξίας.

Μπορούμε να σταματήσουμε την προσαρμογή;

Όχι. Και πιθανότατα ούτε που θα θέλαμε.

Υπάρχουν πάντως πειραματικά δεδομένα ότι παράγοντες όπως η ποικιλία στις θετικές εμπειρίες και η σκόπιμη επανεκτίμηση ή εκτίμηση μιας θετικής αλλαγής μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να επιβραδύνουν την προσαρμογή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η επιστήμη απέδειξε πως αν γράφεις κάθε βράδυ τρία πράγματα για τα οποία είσαι ευγνώμων, θα νικήσεις το ανθρώπινο νευρικό σύστημα και θα γίνεις μονίμως ευτυχισμένος.

Μη γίνουμε και μανιαμούνιες!

Σημαίνει κάτι πιο περιορισμένο αλλά πολύ ενδιαφέρον.

Ότι η προσοχή που δίνουμε σε μια εμπειρία, η ποικιλία της και ο τρόπος με τον οποίο την αξιολογούμε μπορούν να επηρεάσουν τον ρυθμό με τον οποίο παύει να μας προκαλεί την αρχική της ευχαρίστηση.

Δεν καταργούμε την προσαρμογή.

Μπορούμε ίσως να την πειράξουμε λίγο.

Και τελικά;

Το hedonic treadmill δεν λέει ότι τίποτα δεν έχει σημασία, ούτε ότι τα λεφτά δεν βοηθούν. Δεν λέει πώς ό,τι κι αν μας συμβεί, σε έξι μήνες θα είμαστε όπως πριν. Και σίγουρα δεν λέει πώς η πραγματική ευτυχία βρίσκεται μέσα μας, διότι ευχαριστούμε, έχουμε ήδη αρκετές τέτοιες αηδιες που βομβαρδιζόμαστε καθημερινά.

Λέει κάτι άλλο.

Ότι ο άνθρωπος αλλάζει μαζί με τη ζωή του.

Οι καλές συνθήκες μπορούν να παραμένουν καλές ενώ παύουν να φαίνονται καινούργιες.

Οι προσδοκίες μετακινούνται.

Τα σημεία αναφοράς αλλάζουν.

Η προσοχή φεύγει από αυτό που έγινε δεδομένο και πηγαίνει στο επόμενο.

Και έτσι μπορεί να συμβεί κάτι σχεδόν κωμικό. Να ζεις σήμερα μέσα σε πράγματα που πριν πέντε χρόνια έλεγες ότι θα σε έκαναν ευτυχισμένο και να σκέφτεσαι κυρίως αυτά που σου λείπουν τώρα.

Όχι επειδή είσαι αχάριστος ή κάτι πάει στραβά με σένα.

Αλλά επειδή ο εγκέφαλος δεν έχει σχεδιαστεί για να στέκεται μπροστά σε όσα απέκτησε και να χειροκροτεί επ’ αόριστον.

Τα καταγράφει.

Προσαρμόζεται.

Και κοιτάζει τι ακολουθεί.

Πράγμα εξαιρετικό αν θέλεις ένα είδος που εξερευνά, επιδιώκει, βελτιώνει και επιβιώνει.

Λίγο σκατά, όμως, αν περίμενες ότι κάποια μέρα θα φτάσεις επιτέλους στο σημείο όπου θα πεις:

"Ωραία. Τώρα τα έχω όλα. Τελειώσαμε!"

Γιατί κατά πάσα πιθανότητα, όταν φτάσεις εκεί, ο εγκέφαλος θα κοιτάξει γύρω του, θα ξύσει λίγο το πηγούνι του και θα σκεφτεί:

"Ναι… αλλά ξέρεις τι άλλο θα ήταν γαμάτο;"

Πηγές

• Brickman, P., Coates, D., & Janoff-Bulman, R. (1978). Lottery winners and accident victims: Is happiness relative? Journal of Personality and Social Psychology, 36(8), 917–927.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/690806/

• Diener, E., Lucas, R. E., & Scollon, C. N. (2006). Beyond the Hedonic Treadmill: Revising the Adaptation Theory of Well-Being. American Psychologist, 61(4), 305–314.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16719675/

• Galak, J., & Redden, J. P. (2018). The Properties and Antecedents of Hedonic Decline. Annual Review of Psychology, 69, 1–25.

https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-psych-122216-011542

• Lindqvist, E., Östling, R., & Cesarini, D. (2020). Long-Run Effects of Lottery Wealth on Psychological Well-Being. The Review of Economic Studies, 87(6), 2703–2726.

https://academic.oup.com/restud/article/87/6/2703/5734654

• Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2004). Unemployment Alters the Set Point for Life Satisfaction. Psychological Science, 15(1), 8–13.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14717825/

• Lucas, R. E. (2007). Long-term disability is associated with lasting changes in subjective well-being: Evidence from two nationally representative longitudinal studies. Journal of Personality and Social Psychology, 92(4), 717–730.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17469954/

• Lucas, R. E., Clark, A. E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2003). Reexamining adaptation and the set point model of happiness: Reactions to changes in marital status. Journal of Personality and Social Psychology, 84(3), 527–539.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12635914/

• Sheldon, K. M., & Lyubomirsky, S. (2012). The Challenge of Staying Happier: Testing the Hedonic Adaptation Prevention Model. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(5), 670–680.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22361725/

• Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). Explaining Away: A Model of Affective Adaptation. Perspectives on Psychological Science, 3(5).

https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1745-6924.2008.00085.x

Το πείραμα με την κότα, το χιόνι και το φτυάρι

Αν σε ρωτήσω γιατί έκανες κάτι, πιθανότατα θα μου απαντήσεις.

Γιατί αγόρασες αυτό και όχι το άλλο.
Γιατί συμπάθησες κάποιον από την πρώτη στιγμή.
Γιατί δεν εμπιστεύτηκες κάποιον άλλον.
Γιατί άλλαξες γνώμη.
Γιατί θύμωσες.
Γιατί έφυγες.
Γιατί έμεινες.

Και το πιθανότερο είναι ότι θα πιστεύεις απολύτως την απάντησή σου.

Ο εγκέφαλός μας όμως, δεν έχει πάντα πρόσβαση στους πραγματικούς λόγους για τους οποίους έκανε αυτό που έκανε.

Κι αυτό από μόνο του μπορεί να είναι λίγο εκνευριστικό, αλλά δεν είναι διόλου ανησυχητικό. Μην τρέξετε να διορθωθείτε.

Το ανησυχητικό της υπόθεσης είναι ότι όταν δεν ξέρει, δεν περιορίζεται πάντοτε σε ένα ταπεινό και αξιοπρεπέστατο "δεν ξέρω".

Μερικές φορές φτιάχνει από μόνος του μια εξήγηση και μετά μας την σερβίρει έτοιμη.

Ένας εγκέφαλος κομμένους στα δύο... Περίπου.

Στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, ο Roger Sperry, ο Michael Gazzaniga, ο Joseph Bogen και αργότερα ο Joseph LeDoux μελέτησαν μια εξαιρετικά σπάνια ομάδα ανθρώπων.

Ήταν ασθενείς με πολύ σοβαρή, ανθεκτική επιληψία οι οποίοι είχαν υποβληθεί σε μια δραστική νευροχειρουργική επέμβαση. 

Είχαν διακοπεί οι μεγάλες συνδέσεις που επέτρεπαν στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια να επικοινωνούν μεταξύ τους (κυρίως το μεσολόβιο: η τεράστια δεσμίδα νευρικών ινών που ενώνει δεξί και αριστερό ημισφαίριο).

Δεν τους είχαν, φυσικά, κόψει τον εγκέφαλο στη μέση. Είχαν όμως αποσυνδέσει σε εντυπωσιακό βαθμό δύο συστήματα που μέχρι τότε αντάλλασσαν πληροφορίες ακατάπαυστα.

Η επέμβαση είχε γίνει για θεραπευτικούς λόγους, όχι για χάρη κάποιου επιστήμονα που ξύπνησε ένα πρωί και σκέφτηκε να δει τι θα γίνει αν κόψει αυτό εκεί.

Και πράγματι, αυτή η πρακτική μπορούσε να μειώσει δραματικά τις κρίσεις.

Οι ασθενείς αυτοί έγιναν γνωστοί ως split-brain patients και προσέφεραν στη νευροεπιστήμη κάτι σχεδόν αδύνατο να αποκτηθεί με άλλον τρόπο. Τη δυνατότητα να μελετήσει κανείς τι μπορεί να κάνει κάθε ημισφαίριο όταν δεν μπορεί απλώς να ρωτήσει το άλλο τι είδε, τι κατάλαβε ή τι αποφάσισε.

Ξέρεις τι σημαίνει αυτό; Φτιάξε καφέ να στα πω!

Πώς δείχνεις κάτι μόνο στο μισό μυαλό;

Πρώτα μια μικρή αλλά απαραίτητη διευκρίνιση. 

Δεν ισχύει το δημοφιλές 

"αριστερό μάτι -> δεξί ημισφαίριο, δεξί μάτι -> αριστερό ημισφαίριο"

Δηλαδή δεν ισχύει πως ό,τι βλέπει το δεξί μάτι πηγαίνει στο αριστερό ημισφαίριο και ό,τι βλέπει το αριστερό μάτι στο δεξί. Κάθε μάτι στέλνει πληροφορίες και στα δύο ημισφαίρια. Αυτό που διαχωρίζεται είναι το αριστερό και το δεξί οπτικό πεδίο.

Όταν κοιτάζουμε σταθερά μπροστά, ό,τι βρίσκεται στο αριστερό οπτικό πεδίο καταλήγει κυρίως στο δεξί ημισφαίριο και ό,τι βρίσκεται στο δεξί οπτικό πεδίο στο αριστερό ημισφαίριο.

Το'χουμε; Όχι Ε; 

Παράδειγμα!!!

Ας πούμε ότι κοιτάτε την τελεία εδώ.

Α                ●                 Β

Το Α είναι στο αριστερό οπτικό πεδίο.

Το Β είναι στο δεξί οπτικό πεδίο.

Το Α το βλέπουν και τα δύο μάτια.

Το Β το βλέπουν και τα δύο μάτια.

Αλλά μετά, 

οι πληροφορίες για το Α --> καταλήγουν στο δεξί ημισφαίριο

οι πληροφορίες για το Β --> καταλήγουν στο αριστερό ημισφαίριο

Το σημείο ● στο οποίο έχετε καρφώσει το βλέμμα σας είναι περίπου το σύνορο ανάμεσα στα δύο οπτικά ημιπεδία.

Άρα όταν λέμε ότι χωρίζεται το οπτικό πεδίο, δεν εννοούμε ότι το κάθε μάτι βλέπει μισή εικόνα. Εννοούμε ότι η πληροφορία από κάθε μάτι ξαναταξινομείται νευρολογικά σε:

1. πράγματα που βρίσκονται αριστερά από εκεί που κοιτάζω και 
2. πράγματα που βρίσκονται δεξιά από εκεί που κοιτάζω.

Και το ακόμη πιο ωραίο είναι ότι αυτό γίνεται επειδή κάθε αμφιβληστροειδής χωρίζεται κι αυτός σε δύο μισά, και στο οπτικό χίασμα κάποιες ίνες περνάνε απέναντι ενώ άλλες όχι. Χέστε το. Δεν έχει και πολύ σημασία.

Οι ερευνητές λοιπόν εκμεταλλεύτηκαν ακριβώς αυτό το γεγονός ότι τα μάτια δεν μοιράζονται τον κόσμο "εσύ αριστερά, εγώ δεξιά". 

Κάθε μάτι βλέπει σχεδόν ολόκληρη τη σκηνή, και μετά το οπτικό σύστημα ξεχωρίζει τις πληροφορίες σε αριστερό και δεξί οπτικό ημιπεδίο και τις στέλνει στο αντίθετο ημισφαίριο.

Ζητούσαν λοιπόν από τον split-brain ασθενή να κοιτάζει ένα σταθερό σημείο στο κέντρο μιας οθόνης και πρόβαλλαν μια εικόνα για μόλις 0,1 δευτερόλεπτο στη μία πλευρά. Τόσο γρήγορα, ώστε να μην προλάβει να μετακινήσει τα μάτια του και να στείλει την πληροφορία και στην άλλη πλευρά.

Έτσι μπορούσαν, κυριολεκτικά, να δείξουν κάτι στο ένα ημισφαίριο χωρίς το άλλο να γνωρίζει τι είχε παρουσιαστεί.

Σε ανθρώπους με άθικτο μεσολόβιο αυτό δεν προκαλεί κάποιο δράμα. Τα ημισφαίρια ανταλλάσσουν την πληροφορία και εμείς βλέπουμε έναν ενιαίο κόσμο.

Στους συγκεκριμένους ασθενείς όμως η γέφυρα αυτή του μεσολοβίου είχε κοπεί.

Και τότε άρχισαν να εμφανίζονται μερικά εξαιρετικά παράξενα πράγματα!

Το χέρι ξέρει. Το στόμα όχι.

Στους περισσότερους ανθρώπους η παραγωγή του λόγου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αριστερό ημισφαίριο.

Αν λοιπόν οι ερευνητές έδειχναν ένα αντικείμενο στο δεξί οπτικό πεδίο, η πληροφορία έφτανε στο αριστερό ημισφαίριο και ο ασθενής μπορούσε να πει τι είχε δει αφού η ομιλία εξαρτάται από το αριστερό ημισφαίριο.

Αν όμως το ίδιο αντικείμενο εμφανιζόταν μόνο στο αριστερό οπτικό πεδίο, έφτανε στο δεξί ημισφαίριο. Οπότε όταν ο ερευνητής ρωτούσε τι είδε, ο ασθενής μπορούσε να απαντήσει:

- Τίποτα.

Το ενδιαφέρον είναι ότι το δεξί ημισφαίριο είχε δει μια χαρά. 

Αν αντί να ζητήσουν λεκτική απάντηση έλεγαν στον ασθενή να χρησιμοποιήσει το αριστερό του χέρι (το οποίο ελέγχεται κυρίως από το δεξί ημισφαίριο) μπορούσε να επιλέξει σωστά το αντικείμενο που είχε προηγουμένως "δει τίποτα".

Το στόμα έλεγε:

- Δεν είδα τίποτα.

Το χέρι έλεγε:

- Αυτό ήταν.

Και τα δύο, με τον τρόπο τους, έλεγαν την αλήθεια.

Μέχρι εδώ έχουμε ένα πολύ ωραίο μάθημα νευροανατομίας που να σας πω την αλήθεια με όλα αυτά τα αριστερά και δεξιά, ζορίστηκα αλλά τα κατάφερα!

Μετά όμως ήρθε και μια κότα... Ε, και όπως κάνουν οι κότες συνήθως, τα σκάλισε λίγο τα πράγματα.

Η κότα, το χιόνι και ένα αθώο φτυάρι

Σε ένα από τα διασημότερα πειράματα της σειράς, ο ασθενής P.S. είδε ταυτόχρονα δύο διαφορετικές εικόνες.

Στο δεξί οπτικό του πεδίο (άρα στο γλωσσικά κυρίαρχο αριστερό ημισφαίριο) παρουσιάστηκε ένα πόδι κότας.

Στο αριστερό οπτικό πεδίο (άρα στο δεξί μη κυρίαρχο γλωσσικά ημισφαίριο) παρουσιάστηκε μια χιονισμένη σκηνή.

Στη συνέχεια μπροστά του εμφανίστηκαν διάφορες εικόνες και του ζητήθηκε να επιλέξει εκείνες που σχετίζονταν με όσα είχε δει.

Το δεξί του χέρι επέλεξε μια κότα.

Λογικό. Το αριστερό ημισφαίριο είχε δει το πόδι της κότας.

Το αριστερό του χέρι επέλεξε ένα φτυάρι χιονιού.

Επίσης λογικό. Το δεξί ημισφαίριο είχε δει χιόνι.

Μέχρι που οι ερευνητές τον ρώτησαν:

- Γιατί διάλεξες αυτά τα δύο;

Εδώ υπήρχε θέμα!

Το αριστερό ημισφαίριο, το οποίο μπορούσε να δώσει λεκτική απάντηση και είχε επεξεργαστεί το ερέθισμα από το δεξί οπτικό πεδίο, γνώριζε μόνο γιατί είχε επιλεγεί η κότα. 

Δεν γνώριζε όμως ότι το άλλο ημισφαίριο είχε δει χιόνι!

Επομένως δεν είχε πρόσβαση στον πραγματικό λόγο για τον οποίο το αριστερό χέρι είχε επιλέξει το φτυάρι.

Άρα η απολύτως λογική απάντηση θα ήταν:

- Δεν ξέρω γιατί επέλεξα το φτυάρι.

Ε, δεν ήταν αυτή η απάντηση...

Ο P.S. εξήγησε, σε ελεύθερη απόδοση:

Το πόδι πάει με την κότα και το φτυάρι χρειάζεται για να καθαρίσεις το κοτέτσι.

Έτοιμο. Υπόθεση λύθηκε.

Μόνο που δεν υπήρχε κανένα κοτέτσι...

Δεν είπε ψέματα όμως...

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο όλου του πειράματος. Ο άνθρωπος δεν προσπαθούσε να εξαπατήσει τον ερευνητή. Δεν γνώριζε την αληθινή αιτία και αποφάσισε συνειδητά να καλύψει την άγνοιά του με μια δικαιολογία.

Το αριστερό ημισφαίριο είχε μπροστά του δύο εικόνες.

κότα + φτυάρι

Και τις πληροφορίες που πράγματι διέθετε.

Είχε δει το πόδι της κότας. Δεν είχε δει το χιόνι.

Έπρεπε κάπως να εξηγήσει το φτυάρι. Οπότε κατασκεύασε μια αιτιακή ιστορία που έκανε όλα τα διαθέσιμα κομμάτια να ταιριάζουν μεταξύ τους.

Κότα.

Φτυάρι.

Κοτέτσι.

Καθάρισμα.

Τέλος.

Όχι ψέμα.

Ερμηνεία.

Και μάλιστα εξαιρετικά πειστική.

Ο Gazzaniga χρησιμοποίησε αργότερα τον όρο left-hemisphere interpreter για να περιγράψει αυτή την τάση του αριστερού ημισφαιρίου να οργανώνει γεγονότα, συμπεριφορές και διαθέσιμες πληροφορίες σε μια συνεκτική αιτιακή αφήγηση.

Θα μπορούσαμε, πιο πεζά, να το ονομάσουμε "το γραφείο Τύπου του εγκεφάλου".

Δεν παίρνει απαραίτητα όλες τις αποφάσεις.

Δεν διαθέτει καν απαραίτητα όλες τις πληροφορίες.

Αλλά όταν έρθει η ώρα της συνέντευξης Τύπου, κάποιος πρέπει να εξηγήσει τι διάολο συνέβη.

Κι εμείς που έχουμε ολόκληρο μεσολόβιο;

Οι split-brain ασθενείς είναι μια εξαιρετικά ιδιαίτερη νευρολογική περίπτωση. Το πείραμα δεν αποδεικνύει ότι κάθε φορά που ένας υγιής άνθρωπος εξηγεί τη συμπεριφορά του λέει ανοησίες.

Δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε ποτέ τα κίνητρά μας. Ούτε ότι κάπου μέσα μας υπάρχει ένα μικρό ανθρωπάκι που πατάει κουμπιά ενώ η συνείδηση τρέχει πίσω του γράφοντας δικαιολογίες.

Δείχνει όμως το εξής σημαντικό.

Το να έχουμε μια εξήγηση για τη συμπεριφορά μας δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι έχουμε πρόσβαση στην πραγματική αιτία της.

Και εδώ το εύρημα παύει να αφορά μόνο ανθρώπους με αποσυνδεδεμένα ημισφαίρια. 

Ήδη από το 1977, οι Richard Nisbett και Timothy Wilson είχαν συγκεντρώσει πειραματικά δεδομένα που έδειχναν ότι οι άνθρωποι συχνά δεν έχουν άμεση ενδοσκοπική πρόσβαση στις ανώτερες γνωστικές διεργασίες που οδηγούν στις αποφάσεις τους.

Όταν τους ζητείται να εξηγήσουν το γιατί, πολλές φορές δεν "διαβάζουν" απλώς την πραγματική διεργασία που προηγήθηκε. Χρησιμοποιούν όσα γνωρίζουν για την κατάσταση και κατασκευάζουν μια εύλογη αιτιακή εξήγηση.

Και σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα ήρθε ένα ακόμη απολαυστικό πείραμα.

Choice blindness: Ή αλλιώς "Γιατί επέλεξες αυτό που δεν επέλεξες;"

Το 2005 οι Petter Johansson, Lars Hall, Sverker Sikström και Andreas Olsson έδειχναν σε συμμετέχοντες ζευγάρια φωτογραφιών προσώπων.

Ο συμμετέχων έπρεπε να διαλέξει ποιο πρόσωπο θεωρούσε πιο ελκυστικό.

Με ένα έξυπνο ταχυδακτυλουργικό τέχνασμα, σε ορισμένες δοκιμές ο ερευνητής τού έδινε μετά την άλλη φωτογραφία.

Δηλαδή αυτή που δεν είχε επιλέξει.

Και ζητούσε:

- Εξήγησέ μου γιατί διάλεξες αυτό το πρόσωπο.

Θα περίμενε κανείς να του πει ο συμμετέχων:

- Επ, μισό λεπτό. Δεν διάλεξα αυτό.

Κάποιες φορές πράγματι το έλεγαν.

Αλλά σε πολλές από τις αλλαγμένες δοκιμές οι συμμετέχοντες δεν αντιλαμβάνονταν την αντικατάσταση!

Και όχι μόνο αυτό.

Άρχιζαν να εξηγούν γιατί είχαν προτιμήσει το πρόσωπο που στην πραγματικότητα είχαν απορρίψει λίγα δευτερόλεπτα πριν.

Μπορούσαν μάλιστα να αναφερθούν σε χαρακτηριστικά του προσώπου που είχαν μπροστά τους και να τα χρησιμοποιήσουν ως αιτιολόγηση της επιλογής τους (που στην πραγματικότητα ήταν η μη επιλογή τους)

Οι ερευνητές ονόμασαν το φαινόμενο choice blindness.

Κάπου κάπως, το φτυάρι του P.S. χαμογελάει αυτάρεσκα...

Η ενδοσκόπηση δεν είναι κάμερα ασφαλείας

Έχουμε συχνά την αίσθηση ότι μπορούμε να κοιτάξουμε προς τα μέσα και να παρακολουθήσουμε τις αιτίες της συμπεριφοράς μας περίπου όπως θα παρακολουθούσαμε ένα βίντεο.

Γεγονός Α >> σκέψη Β >>> συναίσθημα Γ >>>> απόφαση Δ.

Αλλά η συνείδηση δεν λειτουργεί απαραίτητα έτσι.

Έχουμε όντως προνομιακή πρόσβαση σε πολλά πράγματα που συμβαίνουν μέσα μας. αισθήσεις, σκέψεις, επιθυμίες, συναισθήματα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε αντίστοιχη πρόσβαση σε όλους τους μηχανισμούς που τα δημιούργησαν.

Βλέπουμε το αποτέλεσμα. Και κάποιες φορές συμπεραίνουμε την αιτία. Όπως θα έκανε κι ένας παρατηρητής.

Μόνο που έχουμε ένα τεράστιο πλεονέκτημα απέναντι στον εξωτερικό παρατηρητή. Γνωρίζουμε ολόκληρη την προσωπική μας ιστορία.

Και ένα τεράστιο μειονέκτημα. Τείνουμε να εμπιστευόμαστε υπερβολικά την ιστορία που φτιάχνει ο ίδιος μας ο νους για να εξηγήσει όσα κάναμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ελέγχουμε τίποτα

Κάπου εδώ συνήθως ξεκινούν οι ψυχολόγοι από χόμπι το τρέξιμο.

- Άρα οι αποφάσεις μας είναι όλες ασυνείδητες;

Όχι.

- Άρα η λογική είναι απλώς δικαιολογία για όσα έχουμε ήδη αποφασίσει.

Όχι.

- Άρα δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματά μας.

Πάλι όχι.

Τα πειράματα αυτά δεν αποδεικνύουν τίποτε από τα παραπάνω.

Δείχνουν ότι ορισμένες διεργασίες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας μπορεί να μην είναι διαθέσιμες στη συνειδητή ενδοσκόπηση και ότι όταν μας ζητείται μια εξήγηση, μπορούμε να παράγουμε μια λογικοφανή αφήγηση χωρίς να αντιλαμβανόμαστε ότι είναι λανθασμένη.

Αυτό είναι ήδη αρκετά εντυπωσιακό. Δεν χρειάζεται να το κάνουμε μεταφυσική θεωρία για το ότι είμαστε μαριονέτες του εγκεφάλου μας.

Και όχι, δεν ανακαλύψαμε δύο ανθρώπους μέσα σε ένα κεφάλι

Τα πρώτα split-brain πειράματα δημιούργησαν μια συναρπαστική εικόνα. Αν το ένα ημισφαίριο ξέρει κάτι που το άλλο αγνοεί, μήπως υπάρχουν δύο ξεχωριστές συνειδητές εμπειρίες; Εξάλλου μιλάμε για δυο ξεχωριστά συστήματα αντίληψης και δράσης, κλεισμένα μέσα στο ίδιο κρανίο.

Και αναπόφευκτα ήρθε η μεγάλη ερώτηση:

- Δημιουργούνται δύο συνειδήσεις;

Η σύγχρονη εικόνα είναι πολύ πιο περίπλοκη.

Το 2017, για παράδειγμα, έρευνα σε δύο split-brain ασθενείς επιβεβαίωσε ότι η οπτική πληροφορία μπορεί να επεξεργάζεται χωριστά στα δύο ημισφαίρια, αλλά αμφισβήτησε την κλασική ιδέα ότι μετά την αποσύνδεση υπάρχουν κατ’ ανάγκην δύο ανεξάρτητοι συνειδητοί παρατηρητές.

Οι ίδιοι οι ερευνητές του πεδίου εξακολουθούν να διαφωνούν για το ακριβές τι σημαίνει αυτή η διαίρεση για την ενότητα της συνείδησης.

Επομένως καλό είναι να αφήσουμε στην άκρη τα "έχουμε δύο προσωπικότητες στον εγκέφαλο".

Το πραγματικό εύρημα δεν τα χρειάζεται. Είναι αρκετά παράξενο από μόνο του.

Το δυσάρεστο συμπέρασμα

Το πείραμα του P.S. δεν μας λέει ότι ο άνθρωπος είναι παράλογος.

Σχεδόν το αντίθετο.

Μας δείχνει πόσο μανιωδώς λογικό προσπαθεί να γίνει το μυαλό.

Βλέπει δύο γεγονότα που δεν καταλαβαίνει πώς συνδέονται και ψάχνει έναν τρόπο να τα ενώσει. Κι όταν λείπει ένα κομμάτι, μπορεί να το συμπληρώσει.

Δεν αγαπά ιδιαίτερα τα κενά.

Αγαπά τις ιστορίες με αρχή, μέση και τέλος.

Με αιτίες.

Με προθέσεις.

Με ένα ωραίο "επειδή" στη μέση.

Και αυτό είναι χρήσιμο. Χωρίς την ικανότητα να αναζητούμε σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος, να οργανώνουμε το παρελθόν και να προβλέπουμε το μέλλον, δεν θα πηγαίναμε και πολύ μακριά ως είδος.

Υπάρχει όμως κι ένα μικρό "αγκάθι".

Μια συνεκτική ιστορία δεν είναι υποχρεωτικά μια αληθινή ιστορία.

Το ότι η εξήγησή μου μού φαίνεται απολύτως λογική δεν σημαίνει ότι έχω παρακολουθήσει σε πραγματικό χρόνο τους μηχανισμούς που οδήγησαν στην απόφασή μου.

Μπορεί πράγματι να ξέρω. Μπορεί να έχω καταλάβει ένα μέρος. Και μπορεί απλώς να κοιτάζω το αποτέλεσμα και να προσπαθώ (όπως το αριστερό ημισφαίριο του P.S.) να βρω μια ιστορία που να χωράει όλα όσα βλέπω.

Γι' αυτό ίσως μία από τις πιο επιστημονικά τίμιες φράσεις που μπορεί να πει ένας άνθρωπος για τον εαυτό του δεν είναι:

- Ξέρω ακριβώς γιατί το έκανα.

Αλλά:

- Νομίζω ότι ξέρω γιατί το έκανα.

Μια μικρή διαφορά στις λέξεις.

Ένα τεράστιο μεσολόβιο ταπεινότητας ανάμεσά τους.

Πηγές:

• Gazzaniga, Bogen & Sperry (1962), “Some Functional Effects of Sectioning the Cerebral Commissures in Man”, PNAS

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC221037/

• Volz & Gazzaniga (2017), “Interaction in isolation: 50 years of insights from split-brain research”, Brain

https://academic.oup.com/brain/article/140/7/2051/3892700

• Gazzaniga & LeDoux (1978), The Integrated Mind

https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4899-2206-9

• Gazzaniga (2014), “The split-brain: Rooting consciousness in biology”, PNAS

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4280607/

• Nisbett & Wilson (1977), “Telling More Than We Can Know: Verbal Reports on Mental Processes”, Psychological Review

https://web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/15341_Readings/Social_Cognition/Nisbett_Wilson_1977_Telling_more_than_we_can_know.pdf

• Johansson et al. (2005), “Failure to detect mismatches between intention and outcome in a simple decision task”, Science — Choice Blindness

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16210542/

• Pinto et al. (2017), “Split brain: divided perception but undivided consciousness”, Brain

https://academic.oup.com/brain/article/140/5/1231/2951052

Φαντάσου ότι κάθεσαι μόνος σου σε ένα ήσυχο δωμάτιο.

Δεν βλέπεις κανέναν.

Δεν ακούς κανέναν.

Κι όμως, κάποια στιγμή αποκτάς την απόλυτη αίσθηση ότι κάποιος βρίσκεται εκεί μαζί σου.

Μια παρουσία. Κάπου πίσω σου. Δίπλα σου. Ίσως να έχεις ακόμη και την παράξενη βεβαιότητα ότι ξέρεις πού ακριβώς στέκεται.

Και τώρα φαντάσου ότι αυτό συμβαίνει μέσα σε ένα εργαστήριο, ενώ φοράς στο κεφάλι σου κάτι που μοιάζει επικίνδυνα με παλιό κράνος για snowmobile.

Κάπως έτσι ξεκίνησε μία από τις πιο παράξενες ιστορίες της πειραματικής νευροψυχολογίας.

Το περίφημο God Helmet που σε έκανε να λες "Κάποιος είναι εδώ". 

Μόνο που δεν είναι.

Το πραγματικό όνομα της συσκευής ήταν Koren Helmet, από τον Stanley Koren, που την ανέπτυξε μαζί με τον Καναδό ερευνητή Michael Persinger στο Laurentian University.

Γύρω από το κράνος υπήρχαν πηνία που δημιουργούσαν πολύ ασθενή, σύνθετα, χρονικά μεταβαλλόμενα μαγνητικά πεδία γύρω από το κεφάλι. Και όταν λέμε ασθενή, εννοούμε πραγματικά ασθενή.

Δεν μιλάμε για TMS (Transcranial Magnetic Stimulation - διακρανιακή μαγνητική διέγερση), όπου ισχυροί, σύντομοι μαγνητικοί παλμοί μπορούν πράγματι να επηρεάσουν τη δραστηριότητα του εγκεφαλικού φλοιού. Τα πεδία που χρησιμοποιούσε ο Persinger βρίσκονταν στην περιοχή των microtesla και ήταν περίπου έξι τάξεις μεγέθους ασθενέστερα από εκείνα της συμβατικής TMS. Αυτό, όπως θα δούμε, δεν είναι καθόλου ασήμαντη λεπτομέρεια.

Ο Persinger ενδιαφερόταν εδώ και χρόνια για ένα εξαιρετικά παράξενο ανθρώπινο βίωμα: το "sensed presence", την αίσθηση δηλαδή ότι υπάρχει κάποιος κοντά μας ενώ δεν υπάρχει κανένα αντίστοιχο εξωτερικό ερέθισμα.

Ήδη από το 1983 είχε προτείνει ότι ορισμένες μυστικιστικές και θρησκευτικές εμπειρίες θα μπορούσαν να συνδέονται με παροδικές μεταβολές της δραστηριότητας σε περιοχές του κροταφικού λοβού και του μεταιχμιακού συστήματος. Στην ίδια υπόθεση υποστήριζε μάλιστα ότι οι λεπτομέρειες μιας τέτοιας εμπειρίας επηρεάζονται από το πλαίσιο και την ζωή του ανθρώπου.

Η βασική ερώτηση λοιπόν ήταν πολύ συγκεκριμένη:

Μπορούμε να προκαλέσουμε πειραματικά την αίσθηση μιας παρουσίας που δεν υπάρχει;

Όχι αν υπάρχει Θεός.

Όχι αν υπάρχουν πνεύματα.

Όχι αν ο Άγιος Τουταγχαμόν κάνει εμφανίσεις κατόπιν ραντεβού.

Αν μπορεί ένας ανθρώπινος εγκέφαλος, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, να παράγει μόνος του την αίσθηση και πεποίθηση ίσως ότι "κάποιος είναι εδώ μαζί μου".

Σε πείραμα που δημοσιεύθηκε το 1997, οι Cook και Persinger εξέθεσαν 15 εθελοντές σε διαδοχικά χρονικά διαστήματα διαφορετικών ασθενών σύνθετων μαγνητικών πεδίων, περίπου 1 microtesla, καθώς και σε εικονικές συνθήκες. Δηλαδή ο συμμετέχων περνούσε τη διαδικασία χωρίς να εφαρμόζεται η πραγματική πειραματική διέγερση.

Οι εννέα από τους δεκαπέντε ανέφεραν κάποια στιγμή ότι αισθάνθηκαν μια παρουσία.

Και μάλιστα συνέβη κάτι ακόμη πιο περίεργο. Όταν κάποιοι προσπαθούσαν συνειδητά να συγκεντρωθούν στο σημείο όπου πίστευαν ότι βρισκόταν αυτή η παρουσία, ανέφεραν ότι η θέση της άλλαζε ή ότι η παρουσία φαινόταν να μετακινείται.

Αν σταματούσε κανείς την ιστορία εδώ, θα ήταν εξαιρετικά εντυπωσιακή.

Ευτυχώς όμως η επιστήμη έχει μια ενοχλητική συνήθεια να ζητάει και από κάποιον άλλον να κάνει το ίδιο πείραμα.

Και τότε ήρθαν οι Σουηδοί.

Το 2005, ερευνητές του Uppsala University επιχείρησαν ανεξάρτητη αναπαραγωγή των αποτελεσμάτων.

Συμμετείχαν 89 άνθρωποι και αυτή τη φορά χρησιμοποιήθηκε double-blind σχεδιασμός με εικονική διέγερση. Δηλαδή ούτε ο συμμετέχων ούτε ο ερευνητής που βρισκόταν μαζί του γνώριζαν αν εκείνη τη στιγμή εφαρμοζόταν πραγματικό μαγνητικό πεδίο ή όχι.

Και δεν βρήκαν αυτό που είχε αναφέρει η ομάδα του Persinger!

Η πραγματική έκθεση στα ασθενή μαγνητικά πεδία δεν προκάλεσε περισσότερες αισθήσεις παρουσίας, μυστικιστικές εμπειρίες ή άλλες παράξενες αισθήσεις από την εικονική έκθεση.

Αντίθετα, καλύτερος προγνωστικός παράγοντας για το ποιος θα ανέφερε τέτοιες εμπειρίες ήταν ορισμένα χαρακτηριστικά των ίδιων των συμμετεχόντων μεταξύ αυτών η absorption, δηλαδή η τάση ενός ανθρώπου να απορροφάται πολύ βαθιά σε αισθητηριακές, φαντασιακές ή νοητικές εμπειρίες.

Οι ερευνητές κατέληξαν ότι τα αποτελέσματά τους αμφισβητούσαν σοβαρά την ιδέα ότι τα ασθενή μαγνητικά πεδία ήταν εκείνα που προκαλούσαν το φαινόμενο.

Ο Persinger και ο Koren αντέδρασαν, υποστηρίζοντας ότι η ανεξάρτητη ομάδα δεν είχε αναπαραγάγει σωστά κρίσιμες τεχνικές λεπτομέρειες του πρωτοκόλλου τους. Αργότερα η ομάδα του Persinger επανέλυσε δεδομένα από πολλές δικές της μελέτες και επέμεινε ότι συγκεκριμένα μοτίβα μαγνητικού πεδίου είχαν πράγματι αποτέλεσμα.

Το πρόβλημα παρέμενε προφανές. Η ανεξάρτητη αναπαραγωγή απέτυχε.

Και συνεπώς δεν έχουμε καλό λόγο να θεωρούμε αποδεδειγμένο ότι το God Helmet, με αυτά τα εξαιρετικά ασθενή μαγνητικά πεδία, μπορούσε πράγματι να προκαλέσει την εμπειρία που του χάρισε τη φήμη του.

Κρίμα για το κράνος.

Όχι όμως και για την ιστορία.

Γιατί το πραγματικά ενδιαφέρον κομμάτι αρχίζει τώρα.

Το ότι το God Helmet πιθανότατα δεν λειτουργούσε όπως πίστευε ο δημιουργός του δεν σημαίνει ότι το sensed presence δεν υπάρχει.

Το φαινόμενο είναι πραγματικό. Κάποιοι άνθρωποι μπορούν πράγματι να αισθανθούν ότι κάποιος βρίσκεται δίπλα ή πίσω τους χωρίς να υπάρχει κανείς.

Και το 2014 μια ομάδα με επικεφαλής τον νευροεπιστήμονα Olaf Blanke πήγε το θέμα αρκετά παραπέρα.

Μήπως η αίσθηση παρουσίας δεν είναι μια οποιαδήποτε ψευδαίσθηση, αλλά αποτέλεσμα προβλήματος στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος συνδυάζει τα σήματα του ίδιου του σώματος και αποφασίζει "αυτό είμαι εγώ" / "αυτό είναι κάποιος άλλος";

Αρχικά μελέτησαν 12 νευρολογικούς ασθενείς που βίωναν επανειλημμένα την αίσθηση μιας ανύπαρκτης παρουσίας. Δεν τους μελέτησαν απλώς για να εντοπίσουν πού βρίσκεται το φαινόμενο αυτό στον εγκέφαλο. Ήθελαν να καταλάβουν και τι είδους διαταραχή θα μπορούσε να το προκαλεί.

Οι νευρολογικοί ασθενείς παρουσίαζαν συχνά αισθητικοκινητικά προβλήματα, ενώ οι βλάβες τους αφορούσαν περιοχές που συμμετέχουν στην ενσωμάτωση πληροφοριών για την κίνηση, την αφή και τη θέση του σώματος στον χώρο. Επιπλέον, η υποτιθέμενη παρουσία είχε χαρακτηριστικά που παρέπεμπαν παράξενα στο ίδιο το σώμα του ασθενούς. Βρισκόταν συνήθως κοντά του, πίσω του και μερικές φορές φαινόταν ακόμη και να "ακολουθεί" τις κινήσεις του.

Αυτό οδήγησε τους ερευνητές στην υπόθεση ότι το sensed presence ίσως προκύπτει όταν ο εγκέφαλος αποτυγχάνει προσωρινά να αποδώσει σωστά στον ίδιο τον εαυτό του ορισμένα αισθητικοκινητικά σήματα.

Και τότε ήρθε το πραγματικά έξυπνο μέρος. Προσπάθησαν να δημιουργήσουν τεχνητά αυτό το μπέρδεμα σε υγιείς ανθρώπους!

Κατασκεύασαν ένα ρομποτικό σύστημα για να δοκιμάσουν αν μπορούσαν να προκαλέσουν το ίδιο φαινόμενο σε απολύτως υγιείς ανθρώπους.

Ο συμμετέχων στεκόταν όρθιος, με δεμένα μάτια, και κινούσε με το δεξί του δείκτη έναν μηχανισμό μπροστά από το σώμα του. Οι κινήσεις του μεταφέρονταν σε ένα δεύτερο ρομπότ, τοποθετημένο πίσω του, το οποίο τον ακουμπούσε στην πλάτη.

Στην πρώτη συνθήκη τα δύο γεγονότα συνέβαιναν ταυτόχρονα.

Ο συμμετέχων κινούσε το δάχτυλό του και αμέσως αισθανόταν το αντίστοιχο άγγιγμα στην πλάτη.

Για τον εγκέφαλο αυτό ήταν μια απολύτως συνεπής αλληλουχία. 

Κάνω μια κίνηση → συμβαίνει ένα συγκεκριμένο αισθητηριακό αποτέλεσμα.

Δεν χρειάζεται φυσικά ο άνθρωπος να σκέφτεται συνειδητά «εγώ προκάλεσα αυτό το άγγιγμα». Αυτή η αντιστοίχιση γίνεται συνεχώς στο παρασκήνιο. Κάθε φορά που κινούμαστε, ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί πληροφορίες από την κινητική εντολή για να προβλέψει περίπου τι θα αισθανθεί το σώμα αμέσως μετά. Στη συνέχεια συγκρίνει αυτή την πρόβλεψη με τα αισθητηριακά σήματα που πράγματι έφτασαν.

Όταν τα δύο ταιριάζουν, το αποτέλεσμα αναγνωρίζεται εύκολα ως συνέπεια της δικής μας πράξης.

Κάπως έτσι ξέρουμε, χωρίς να χρειάζεται να το σκεφτούμε, ποια αισθήματα προκλήθηκαν από εμάς και ποια προήλθαν από τον εξωτερικό κόσμο.

Στη δεύτερη συνθήκη οι ερευνητές χάλασαν εσκεμμένα αυτή την αντιστοιχία.

Το ρομπότ δεν ακουμπούσε πλέον την πλάτη ακριβώς τη στιγμή που ο συμμετέχων έκανε την κίνηση. Το άγγιγμα ερχόταν περίπου μισό δευτερόλεπτο αργότερα.

Μισό δευτερόλεπτο δεν ακούγεται πολύ. Για ένα σύστημα όμως που προσπαθεί συνεχώς να απαντήσει στην ερώτηση αν αυτό που μόλις αισθάνθηκε το προκάλεσε το ίδιο ή κάτι έξω από εκείνο, είναι αρκετό για να δημιουργήσει πρόβλημα.

Η κινητική εντολή είχε ήδη δοθεί. Ο εγκέφαλος είχε ήδη προβλέψει το αισθητηριακό της αποτέλεσμα. Το πραγματικό άγγιγμα όμως εμφανιζόταν αργότερα από όσο αναμενόταν.

Ξανά και ξανά.

Κίνηση.

Μικρή παύση.

Άγγιγμα.

Κίνηση.

Μικρή παύση.

Άγγιγμα.

Μετά από μερικά λεπτά αυτής της επαναλαμβανόμενης ασυμφωνίας, αρκετοί συμμετέχοντες άρχισαν αυθόρμητα να αναφέρουν κάτι που κανείς δεν τους είχε ζητήσει να αναζητήσουν.

Την αίσθηση ότι υπήρχε κάποιος πίσω τους...

Σε ορισμένους η εμπειρία ήταν τόσο έντονη ώστε μιλούσαν για περισσότερες από μία παρουσίες. Κάποιοι ζήτησαν ακόμη και να σταματήσει το πείραμα.

Και εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ξέχασαν ότι βρίσκονταν σε εργαστήριο. Δεν αποφάσισαν ξαφνικά, σε επίπεδο λογικής σκέψης, ότι ένας άγνωστος είχε τρυπώσει πίσω τους και τους ακουμπούσε.

Ήξεραν ότι συμμετείχαν σε πείραμα. 

Αυτό που άλλαξε ήταν το ίδιο το αισθητηριακό βίωμα.

Το αυτόματο σύστημα του εγκεφάλου που προσπαθεί να ξεχωρίσει το "αυτό προέρχεται από εμένα" από το "αυτό προέρχεται από κάτι άλλο" δεν μπορούσε πλέον να αντιστοιχίσει σωστά την κίνηση με την αίσθηση που ακολουθούσε.

Και εκεί βρίσκεται το πραγματικό εύρημα του πειράματος.

Οι ερευνητές πρότειναν ότι τα σήματα που στην πραγματικότητα προέρχονταν από το ίδιο το σώμα (κινητικά, απτικά και ιδιοδεκτικά) άρχισαν να αποδίδονται λανθασμένα σε μια εξωτερική πηγή. 

Ο εγκέφαλος, με άλλα λόγια, έχανε προσωρινά ένα μέρος της σωστής πληροφορίας για το ποιος είναι η αιτία αυτού που αισθάνομαι.

Και όταν κάτι δεν ταξινομούνταν πλέον καθαρά ως "από εμένα", μπορούσε να βιωθεί ως "κάποιου άλλου".

Δεν εμφανιζόταν οπτικά κάποιος άνθρωπος.

Δεν υπήρχε φωνή.

Δεν υπήρχε μορφή.

Υπήρχε όμως εκείνο το πολύ ιδιαίτερο αίσθημα που βλέπουμε στα horror films:

- Κάποιος είναι πίσω μου...

Αυτός είναι και ο λόγος που οι ερευνητές θεωρούν το feeling of a presence ένα είδος ψευδαίσθησης που σχετίζεται με την αναπαράσταση του ίδιου μας του σώματος. Η μελέτη τους έδειξε ότι η αίσθηση του "εγώ" και του "άλλου" δεν είναι δύο αυτονόητες, αμετακίνητες κατηγορίες. Ο εγκέφαλος τις κατασκευάζει συνεχώς συνδυάζοντας πληροφορίες για την κίνηση, την αφή και τη θέση του σώματός μας στον χώρο.

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, αυτή η κατασκευή λειτουργεί τόσο καλά ώστε δεν αντιλαμβανόμαστε καν ότι γίνεται.

Όταν όμως τα σήματα πάψουν να συμφωνούν, μπορεί ένα κομμάτι της ίδιας της αναπαράστασης του σώματός μας να πάψει να βιώνεται ως "εγώ". 

Ο "άλλος" όμως δεν υπάρχει.

Κι όμως ο εγκέφαλος μπορεί να του δώσει θέση στον χώρο.

Και τώρα προκύπτει ένα αλλο ερώτημα:

- Αν ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργήσει μόνος του μια τόσο πειστική αίσθηση παρουσίας, τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος προσπαθεί μετά να εξηγήσει ποιος (ή τι) ήταν αυτό που ένιωσε;

Κάπου εδώ τελειώνουν τα δεδομένα και αρχίζει η ερμηνεία.

Και οφείλω, λόγω θέσης, να ξεχωρίσω αυτά τα δύο.

Δεν έχουμε δεδομένα που να μας επιτρέπουν να κοιτάξουμε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο που ισχυρίζεται ότι είδε έναν άγιο, ένα πνεύμα ή οποιαδήποτε υπερφυσική οντότητα και να πούμε ποια ακριβώς νευρωνική διεργασία συνέβη εκείνη τη στιγμή. Ούτε δικαιούμαστε να διαγνώσουμε εκ των υστέρων κάποια εγκεφαλική δυσλειτουργία επειδή κάποιος είχε μια τέτοια εμπειρία.

Μέχρι εδώ ήταν η βιολόγος.

Η προσωπική μου γνώμη, όμως, είναι αρκετά πιο κατασταλαγμένη ως προς την ερμηνεία. Γιατί ούτε ο δικός μου εγκέφαλος διαφέρει ιδιαίτερα από των υπολοίπων. Παίρνει τα δεδομένα που έχει, τα περνά μέσα από όσα ξέρει, όσα έχει ζήσει, όσα θεωρεί πιθανότερα και βγάζει τα δικά του συμπεράσματα.

Από τη στιγμή που γνωρίζουμε ότι ένας εγκέφαλος μπορεί να δημιουργήσει από μόνος του μια παρουσία που δεν υπάρχει, δυσκολεύομαι πάρα πολύ να θεωρήσω το "τον ένιωσα", "ήταν δίπλα μου", "ένιωσα την παρουσία του" ως επιχείρημα υπέρ της πραγματικής ύπαρξης αυτής της παρουσίας.

Ειδικά όταν ξέρω πια πως ο ίδιος εγκέφαλος δεν κατασκευάζει τις εμπειρίες του μέσα σε κοινωνικό και πολιτισμικό κενό. Κουβαλάει μια ολόκληρη ζωή. Εικόνες, ιστορίες, θρησκευτικές παραστάσεις, φόβους, προσδοκίες, απώλειες, επιθυμίες, ανθρώπους που έχει αγαπήσει, πράγματα που έχει μάθει να θεωρεί ιερά ή τρομακτικά.

Και γι' αυτό προσωπικά δεν μου φαίνεται καθόλου περίεργο ένας άνθρωπος που έχει μεγαλώσει μέσα σε μια συγκεκριμένη θρησκευτική παράδοση να δώσει σε μια παράξενη εγκεφαλική εμπειρία το πρόσωπο που ήδη γνωρίζει.

Ο Άγιος Τάδε, βοήθειά μας, δεν χρειάζεται απαραίτητα να μπήκε στο δωμάτιο.

Ο εγκέφαλός μας δεν καταγράφει απλώς παθητικά έναν έτοιμο κόσμο. Τον κατασκευάζει συνεχώς από αισθήσεις, μνήμες, προσδοκίες και πληροφορίες που έρχονται από το ίδιο μας το σώμα.

Και μερικές φορές, όταν αυτό το εξαιρετικά περίπλοκο σύστημα χάσει για λίγο τον συγχρονισμό του, μπορεί να δημιουργήσει μια άλλη παρουσία στο δωμάτιο. Να δώσει νόημα σε αυτό που ένιωσε χρησιμοποιώντας τα υλικά που είχε ήδη μέσα του.

Δεν ξέρουμε αν αυτό εξηγεί κάθε θρησκευτικό όραμα που έχει αναφερθεί στην ανθρώπινη ιστορία.

Ξέρουμε όμως κάτι που για μένα έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία. Δεν χρειάζεται να υπάρχει κανείς στο δωμάτιο για να είμαστε απολύτως πεπεισμένοι ότι κάποιος είναι εκεί.

Και για μένα (εντελώς υποκειμενικά) αυτό είναι το πραγματικό μάθημα του God Helmet.

Όχι ότι ένα παράξενο κράνος κατάφερε να μας φέρει σε επαφή με το υπερφυσικό.

Ούτε καν ότι το ίδιο το κράνος έκανε τελικά όσα του αποδόθηκαν.

Αλλά ότι, ψάχνοντας να προκαλέσουμε μια παρουσία που δεν υπάρχει, πέσαμε πάνω στο πόσο δύσκολο είναι καμιά φορά να ξεχωρίσουμε αυτό που υπάρχει έξω από το κεφάλι μας από αυτό που ο εγκέφαλός μας έχει κατασκευάσει μέσα του.

Κι αν κάτι μου φαίνεται πραγματικά ανατριχιαστικό στην ιστορία του God Helmet, δεν είναι η πιθανότητα ότι ένα κράνος μπορεί να μας κάνει να αισθανθούμε τον Θεό.

Είναι ότι δεν χρειαζόμαστε καν κανένα κράνος.

Πηγές:

• Michael A. Persinger, Religious and mystical experiences as artifacts of temporal lobe function: a general hypothesis, Perceptual and Motor Skills (1983).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6664802/)

• Cook & Persinger, Experimental induction of the “sensed presence” in normal subjects and an exceptional subject, Perceptual and Motor Skills (1997).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9347559/)

• Persinger & Healey, Experimental facilitation of the sensed presence, Journal of Nervous and Mental Disease (2002).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12193838/)

• Granqvist et al., Sensed presence and mystical experiences are predicted by suggestibility, not by the application of transcranial weak complex magnetic fields, Neuroscience Letters (2005).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15849873/)

• Blanke et al., Neurological and Robot-Controlled Induction of an Apparition, Current Biology (2014).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25447995/)

• Blanke et al., Neurological and Robot-Controlled Induction of an Apparition, Current Biology (2014).