Νομίζεις ότι ξέρεις; Εξήγησέ το!
Ξέρεις πώς λειτουργεί ένα φερμουάρ;
Πιθανότατα ναι.
Το χρησιμοποιείς από τότε που θυμάσαι τον εαυτό σου. Έχεις ανεβοκατεβάσει χιλιάδες φερμουάρ. Ξέρεις τι κάνει, πότε χαλάει, πότε μαγκώνει και πόσο εύκολα μπορεί να σου σπάσει τα νεύρα.
Ωραία.
Πώς λειτουργεί;
Όχι τι κάνει.
Πώς ακριβώς η κίνηση του οδηγού αναγκάζει δύο σειρές δοντιών να εμπλακούν μεταξύ τους; Τι συμβαίνει μέσα στον οδηγό; Γιατί προς τη μία κατεύθυνση ενώνονται και προς την άλλη χωρίζουν;
Και τώρα η εξήγηση συνήθως αρχίζει να παίρνει την εξής επιστημονική μορφή:
"Ε… να… περνάει αυτό από εκεί και τα ενώνει".
Συγχαρητήρια, χάσατε.
Μόλις γνωρίσατε την illusion of explanatory depth, την ψευδαίσθηση του βάθους της εξήγησης.
Το 2002 οι Leonid Rozenblit και Frank Keil δημοσίευσαν στο Cognitive Science μια σειρά δώδεκα μελετών πάνω σε ένα παράξενο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης γνώσης:
Πιστεύουμε ότι καταλαβαίνουμε πώς λειτουργούν τα πράγματα με πολύ μεγαλύτερη λεπτομέρεια, συνοχή και βάθος απ’ όσο πραγματικά τα καταλαβαίνουμε. Και συχνά δεν ανακαλύπτουμε το λάθος μας μέχρι κάποιος να μας ζητήσει να κάνουμε κάτι πολύ απλό.
Να εξηγήσουμε.
Και τώρα έρχεται το πείραμα...
Στην πρώτη μελέτη, οι συμμετέχοντες έπρεπε αρχικά να βαθμολογήσουν πόσο καλά πίστευαν ότι καταλάβαιναν διάφορους καθημερινούς μηχανισμούς: ένα φερμουάρ, ένα καζανάκι, μια κλειδαριά, ένα πλήκτρο πιάνου, ένα ταχύμετρο, μια ραπτομηχανή, ένα ρολόι quartz, ακόμη και ένα ελικόπτερο.
Μέχρι εδώ όλα καλά.
Μετά οι ερευνητές τούς ζήτησαν να γράψουν μια λεπτομερή, αιτιακή εξήγηση του μηχανισμού, βήμα προς βήμα.
Όχι τύπου "Πατάς το καζανάκι και φεύγει το νερό"!
Αλλά τι ακριβώς μετακινείται όταν πατάς το κουμπί; Τι προκαλεί αυτό; Γιατί αδειάζει η δεξαμενή; Τι σταματά τη ροή; Πώς ξαναγεμίζει; Γιατί σταματά να γεμίζει;
Και μετά τους ζήτησαν να βαθμολογήσουν ξανά πόσο καλά καταλάβαιναν το αντικείμενο.
Ντα ντααααν.
Οι βαθμολογίες έπεσαν.
Όχι επειδή μέσα σε πέντε λεπτά ξέχασαν πώς λειτουργεί το καζανάκι. Η προσπάθεια να το εξηγήσουν είχε αποκαλύψει κενά που υπήρχαν εξαρχής, αλλά μέχρι τότε δεν τα έβλεπαν ούτε οι ίδιοι.
Αυτό είναι το ενδιαφέρον σημείο.
Δεν αγνοούσαν απλώς κάτι.
Αγνοούσαν και το μέγεθος της άγνοιάς τους!
Σας χτυπάει κάποιο καμπανάκι μήπως;!
Δεν είναι απλώς υπερβολική αυτοπεποίθηση.
Οι Rozenblit και Keil δεν σταμάτησαν εκεί. Ήθελαν να δουν αν οι άνθρωποι απλώς έχουν γενικά μεγάλη ιδέα για τις γνώσεις τους ή αν συμβαίνει κάτι ιδιαίτερο όταν προσπαθούν να καταλάβουν μηχανισμούς.
Έτσι συνέκριναν την εξηγητική γνώση με άλλα είδη γνώσης όπως γεγονότα, διαδικασίες, αφηγήσεις.
Και η ψευδαίσθηση ήταν πολύ ισχυρότερη όταν επρόκειτο για εξηγητική γνώση, δηλαδή για τα συστήματα στα οποία πρέπει να καταλάβουμε πώς το Α προκαλεί το Β, με τη σειρά του το Β οδηγεί στο Γ και ολόκληρη η αλυσίδα παράγει ένα αποτέλεσμα.
Αν σε ρωτήσω ποια είναι η πρωτεύουσα της Ιαπωνίας, το πράγμα είναι σχετικά καθαρό.
Τόκιο;
Ναι.
Τέλος.
Αν όμως σε ρωτήσω αν ξέρεις πώς λειτουργεί ένα ψυγείο, έχεις πολύ περισσότερες ευκαιρίες να ξεγελάσεις τον εαυτό σου.
Ξέρεις ότι ψύχει. Κάτι θυμάσαι για κάποιο ψυκτικό υγρό. Ίσως ξέρεις ότι έχει εκείνο το πλέγμα πίσω και ότι η γιαγιά σου σε κυνηγούσε όταν άφηνες την πόρτα ανοιχτή.
Όλα αυτά δημιουργούν μια πολύ πειστική αίσθηση γνώσης.
Μόνο που η αίσθηση γνώσης δεν είναι μηχανιστική εξήγηση.
Είναι εξοικείωση που μεταμφιέζεται σε κατανόηση!
Και εδώ ο εγκέφαλος κάνει ένα πολύ βολικό άλμα.
- Το βλέπω κάθε μέρα.
- Ξέρω να το χρησιμοποιώ.
- Ξέρω τι κάνει.
- Άρα ξέρω πώς λειτουργεί.
Μόνο που άλλο πράγμα είναι η λειτουργία και άλλο ο μηχανισμός.
"Τα φρένα σταματούν το αυτοκίνητο" είναι γνώση της λειτουργίας.
Το "Πατάω το πεντάλ, αυξάνεται η υδραυλική πίεση, η πίεση μεταδίδεται…" αρχίζει να χρειάζεται μια εξήγηση που δεν την έχουμε.
Και τότε έρχεται το επόμενο "Και μετά;" και το επόμενο και μετά άλλο ένα. Μέχρι που κάποια στιγμή φτάνουμε στο υπέροχο:
"Ε… μετά κάπως γίνεται. Χέσε με!"
Ε, αυτό το "κάπως" είναι η τρύπα!
Και το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχει μια τρύπα. Φυσικά και υπάρχει και καλά κάνει. Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να κουβαλά στο κεφάλι του πλήρη μηχανιστικά μοντέλα για όλα όσα χρησιμοποιεί.
Για να ανάψεις έναν διακόπτη δεν χρειάζεται να ξέρεις ηλεκτρομαγνητισμό.
Για να οδηγήσεις δεν χρειάζεται να ξέρεις μηχανολογία, θερμοδυναμική και ηλεκτρονικά.
Για να πάρεις ένα χάπι δεν χρειάζεται να γνωρίζεις τη φαρμακοκινητική του.
Και για να χρησιμοποιήσεις το κινητό… άστο καλύτερα.
Ο ίδιος ο Rozenblit και ο Keil πρότειναν ότι μέρος της ψευδαίσθησης προκύπτει επειδή μπερδεύουμε όσα έχουμε πραγματικά αναπαραστήσει στο μυαλό μας με όσα μπορούμε να ανακτήσουμε από τον κόσμο όταν τα χρειαστούμε. Βλέπουμε τον μηχανισμό, χρησιμοποιούμε το αντικείμενο, έχουμε πρόσβαση σε πληροφορίες γύρω μας, και αυτή η πρόσβαση δίνει την εντύπωση μιας πολύ πληρέστερης εσωτερικής γνώσης.
Και συνήθως δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Μέχρι να χρειαστεί να βασίσουμε πάνω σε αυτή τη γνώση μια πολύ ισχυρή πεποίθηση.
Και τότε μπήκε η πολιτική!
Το 2013 οι Philip Fernbach, Todd Rogers, Craig Fox και Steven Sloman αναρωτήθηκαν αν κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τις πολιτικές απόψεις.
Αυτή τη φορά δεν ρώτησαν:
"Ξέρεις πώς λειτουργεί το καζανάκι;"
Ρώτησαν, ουσιαστικά:
- Υποστηρίζεις αυτή την πολιτική. Μπορείς να εξηγήσεις ακριβώς πώς θα παράξει τα αποτελέσματα που περιμένεις;
Και υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο
- "Γιατί το υποστηρίζεις;" και στο
- "Πώς ακριβώς θα λειτουργήσει;"
Στο πρώτο μπορώ να απαντήσω:
- Γιατί είναι δικαιότερο.
- Γιατί θα βοηθήσει την οικονομία.
- Γιατί έτσι πρέπει.
Στο δεύτερο όμως, χρειάζομαι μηχανισμό:
Α --> Β ---> Γ ----> αποτέλεσμα.
Και μετά αρχίζουν τα δύσκολα.
- Τι άλλο προκαλεί το Β;
- Τι επηρεάζει το Γ;
- Υπάρχουν παράπλευρες συνέπειες;
- Τι γίνεται αν αλλάξει μία από τις αρχικές συνθήκες;
Ξαφνικά μια πολιτική θέση που χωρούσε άνετα σε ένα post χρειάζεται οικονομία, θεσμούς, κοινωνιολογία, ιστορία, στατιστική και δεδομένα.
Στις αρχικές μελέτες του 2013, όταν οι συμμετέχοντες αναγκάστηκαν να δώσουν τέτοιες μηχανιστικές εξηγήσεις, μειώθηκε η εκτίμησή τους για το πόσο καλά καταλάβαιναν τις πολιτικές και μειώθηκε επίσης η ακρότητα ορισμένων θέσεών τους.
Όταν αντίθετα απλώς απαριθμούσαν λόγους υπέρ της άποψής τους, το ίδιο αποτέλεσμα δεν εμφανίστηκε.
Άρα βρέθηκε η λύση στην πολιτική πόλωση θα μπορούσε κάποιος να πει.
Αντί να τσακώνεσαι λοιπόν με κάποιον, ζήτησέ του να σου εξηγήσει πώς ακριβώς θα λειτουργούσε αυτό που προτείνει, θα αντιληφθεί την άγνοιά του, θα πέσει λίγο η βεβαιότητα και όλοι μαζί να πάμε για τσίπουρα.
Μόνο που... Η επιστήμη είχε κι άλλα να πει.
Μπορείς να καταλάβεις ότι δεν ξέρεις και να μη σου καίγεται καρφί!!!
Το 2021 οι Jarret Crawford και John Ruscio έκαναν τρεις προεγγεγραμμένες προσπάθειες να αναπαραγάγουν στενά τα πολιτικά ευρήματα.
Οι συμμετέχοντες, αφού προσπάθησαν να εξηγήσουν πώς λειτουργούσαν οι πολιτικές, πράγματι αναγνώρισαν ότι τις καταλάβαιναν λιγότερο απ’ όσο νόμιζαν.
Μέχρι εδώ, μια χαρά.
Μόνο που οι πολιτικές τους θέσεις δεν έγιναν λιγότερο ακραίες.
Και εδώ, για μένα, το πράγμα γίνεται πολύ πιο ενδιαφέρον από το αρχικό εύρημα.
Γιατί αυτό σημαίνει ότι μπορούμε να έχουμε αυτή την παρακάτω παράξενη κατάσταση:
- Ναι, ρε. Τώρα καταλαβαίνω ότι δεν ξέρω καλά πώς λειτουργεί αυτό που υποστηρίζω.
Και αμέσως μετά back to back:
- Συνεχίζω να το υποστηρίζω πάντως!
Το 2022 ο ίδιος ο Steven Sloman, μαζί με τον Marc-Lluís Vives, βρήκε μια πιθανή εξήγηση για μέρος αυτής της ασυνέπειας.
Όταν μια πολιτική θέση βασιζόταν κυρίως στις αναμενόμενες συνέπειες, "υποστηρίζω το Χ επειδή πιστεύω ότι θα προκαλέσει το Υ", η προσπάθεια εξήγησης μπορούσε να μειώσει τόσο την αίσθηση κατανόησης όσο και την ακρότητα της θέσης.
Όταν όμως η θέση πατούσε σε protected values, σε αξίες δηλαδή που το άτομο θεωρούσε θεμελιώδεις και όχι απλώς θέμα κόστους και οφέλους, το αποτέλεσμα αυτό δεν εμφανιζόταν.
Και βγάζει νόημα.
Αν πω "Υποστηρίζω το Χ επειδή θα προκαλέσει το Υ" και ανακαλύψω ότι δεν μπορώ να εξηγήσω πώς στο διάολο το Χ οδηγεί στο Υ, μόλις τραυματίστηκε θανάσιμα το επιχείρημά μου.
Αν όμως πω "Το Χ είναι ηθικά απαράδεκτο, τελεία", το να μου αποδείξεις ότι δεν καταλαβαίνω καλά τον μηχανισμό μπορεί να μην αγγίζει καν τον λόγο για τον οποίο έχω αυτή τη θέση.
Και η ιστορία παραμένει ανοιχτή...
Σε μεγάλη μελέτη με 5.139 ανθρώπους στο Χονγκ Κονγκ, οι Walker, Zhang και Cheng βρήκαν όχι μετριοπάθεια αλλά το αντίθετο!
Όταν οι συμμετέχοντες άρθρωναν την κατανόησή τους για τις πολιτικές, η ακρότητα της θέσης τους ήταν μεγαλύτερη.
Από την άλλη, πέντε πειράματα που δημοσιεύθηκαν το 2024 βρήκαν κάτι πιο λεπτό.
Η προσπάθεια εξήγησης αμφιλεγόμενων πολιτικών ζητημάτων μπορούσε να κάνει τη σκέψη πιο ανοιχτή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάποιος εγκαταλείπει απαραίτητα την αρχική του θέση.
Άρα όχι. Δεν έχουμε ανακαλύψει το κουμπί που πατάς και ο φανατικός γίνεται ξαφνικά λογικός.
Έχουμε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον.
Η εξήγηση μπορεί να ανοίξει μια τρύπα στη βεβαιότητά μας.
Το τι θα κάνουμε μετά με αυτή την τρύπα είναι άλλη ιστορία.
Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η άγνοια όμως.
Όλοι είμαστε αδαείς για σχεδόν τα πάντα.
Και ευτυχώς δηλαδή, γιατί ο πολιτισμός δεν δημιουργήθηκε επειδή κάθε άνθρωπος γνωρίζει τα πάντα.
Δημιουργήθηκε επειδή κανένας δεν χρειάζεται να γνωρίζει τα πάντα.
Κάποιος ξέρει πώς σχεδιάζεται μια γέφυρα.
Κάποιος άλλος πώς φτιάχνεται το ατσάλι της.
Κάποιος υπολογίζει τα φορτία.
Κάποιος οργανώνει την κυκλοφορία.
Κι εγώ μπορώ απλώς να περάσω από πάνω της χωρίς να πάθω υπαρξιακή κρίση για τη στατική.
Το πρόβλημα δεν είναι τα κενά στη γνώση μας.
Το πρόβλημα είναι ότι δεν βλέπουμε τα κενά!
Όταν το "το έχω ακούσει" γίνεται "το ξέρω".
Όταν το "ξέρω τι κάνει" γίνεται "ξέρω πώς λειτουργεί".
Όταν η οικειότητα γίνεται κατανόηση.
Και κυρίως όταν το:
"Δεν μπορώ να εξηγήσω πώς ακριβώς συμβαίνει"
δεν μειώνει ούτε στο ελάχιστο το:
"Είμαι απολύτως βέβαιος ότι έχω δίκιο".
Ίσως λοιπόν, πριν από το τι πιστεύουμε, να υπάρχει μια ερώτηση πολύ πιο χρήσιμη.
Μπορούμε να εξηγήσουμε τι ακριβώς πιστεύουμε ότι συμβαίνει;
Γιατί η άγνοια δεν είναι το εντυπωσιακό μέρος της ιστορίας. Ούτε καν!
Το εντυπωσιακό είναι πόσο εύκολα μπορούμε να κοιτάζουμε ένα κενό στη γνώση μας και να συνεχίσουμε να βλέπουμε βεβαιότητα.
Βασική βιβλιογραφία
Rozenblit, L. & Keil, F. C. (2002).
The misunderstood limits of folk science: An illusion of explanatory depth. Cognitive Science, 26(5), 521–562.
https://doi.org/10.1207/S15516709COG2605_1
Fernbach, P. M., Rogers, T., Fox, C. R. & Sloman, S. A. (2013).
Political extremism is supported by an illusion of understanding. Psychological Science, 24(6), 939–946.
https://doi.org/10.1177/0956797612464058
Crawford, J. T. & Ruscio, J. (2021).
Asking People to Explain Complex Policies Does Not Increase Political Moderation: Three Preregistered Failures to Closely Replicate Fernbach, Rogers, Fox, and Sloman's (2013) Findings. Psychological Science, 32(4), 611–621.
https://doi.org/10.1177/0956797620972367
Sloman, S. A. & Vives, M.-L. (2022).
Is political extremism supported by an illusion of understanding? Cognition, 225, 105146.
https://doi.org/10.1016/j.cognition.2022.105146
Walker, R. M., Zhang, J. & Cheng, E. W. (2024).
Puncturing the Knowledge Illusion Does Not Reduce Policy and Political Extremism: Evidence From a Replication and Extension. Political Psychology, 45(3), 581–599.
https://doi.org/10.1111/pops.12938
Elnakouri, A., Huynh, A. C. & Grossmann, I. (2024).
Explaining contentious political issues promotes open-minded thinking. Cognition, 247, 105769.
https://doi.org/10.1016/j.cognition.2024.105769
