Eν πoλλaίs aμaρτίaιs

Όταν έχεις ήδη θυμώσει. Έχεις ήδη πληγωθεί. Έχεις ήδη πει, έχεις ήδη ακούσει άλλα τόσα, έχεις ήδη απογοητευτεί από ανθρώπους και πιθανότατα έχεις απογοητεύσει κι εσύ κάποιους.

...Και κανείς δεν βγαίνει λάδι.

Γι'αυτό... σε παρακαλώ... Τρυφερά από δω και πέρα.

Όχι σαν υπόσχεση ότι από δω και πέρα δεν θα πονέσουμε. Το αντίθετο.

...Όλοι καίγονται από χέρι μια φορά.

Τρυφερά, επειδή ήδη ξέρουμε ότι θα πονέσουμε.

Η τρυφερότητα έχει αξία ακριβώς όταν έχεις μάθει τι σημαίνει η απουσία της. Όταν έχεις καεί, ξέρεις πια τη διαφορά ανάμεσα στο χέρι που σε αγγίζει και στο χέρι που σε πληγώνει.

Και ίσως τότε η εμπειρία να μην σε κάνει σκληρότερο. Να σε κάνει πιο προσεκτικό.

Ο σκληρός άνθρωπος αφού πληγώθει, δεν ξαναδίνει τίποτα.

Ο τρυφερός άνθρωπος αφού ξέρει πόσο πονάει, προσπαθεί να μη γίνει το "έγκαυμα" κάποιου άλλου.

Από τις πιο δύσκολες μορφές ωριμότητας αυτή. Να σταματήσεις να θεωρείς την πληγή σου άλλοθι για να πληγώνεις.

Και κουράζεσαι από την σκληρότητά...

Από τις στρατηγικές.

Από το ποιος λέει, τι.

Από το ποιος ενδιαφέρεται περισσότερο.

Από το να μην αφήσεις να καταλάβει πόσο σε νοιάζει, να κρατάς αποστάσεις.

Και καταλαβαίνεις ότι όλη αυτή η συναισθηματική "γεωπολιτική" είναι λίγο γελοία.

Δεν θέλεις να κερδίσεις. Θέλεις έναν άνθρωπο. 

...Έναν άνθρωπο "χωρίς πολλά πολλά".

Αυτό είναι το πιο όμορφο σημείο του τραγουδιού. Δεν ζητά τον τέλειο έρωτα. Την κινηματογραφική μεγάλη αγάπη. Τον έναν άνθρωπο που θα διορθώσει ό,τι πήγε στραβά στη ζωή μας.

Ζητά κάτι πολύ μικρότερο. Και γι’ αυτό πολύ μεγαλύτερο.

...Έναν άνθρωπο ζητάμε να χωρά, στο τσεπάκι ενός παλιού πορτοφολιού.

Έναν άνθρωπο να χωράει στην καθημερινότητα. 

Σε μια μικρή συνήθεια.

Σε μια φωτογραφία στο πορτοφόλι.

Σε μια αγκαλιά.

Στο "θέλω να σε δω".

Στο "έφαγες;".

Στο "έλα, κάτσε δίπλα μου".

Κι αυτό το "όλα είναι τυχερά" έχει κάτι σκληρά αληθινό. Γιατί, ναι ρε γαμώτο, είναι.

Δεν αποφασίζουμε πάντα ποιον θα συναντήσουμε.

Δεν ξέρουμε πότε.

...Κι ας θυμίζει η σταθερή του αγκαλιά, μια υπόσχεση σε μια πρωταπριλιά.

Δεν ξέρουμε αν η αγκαλιά που σήμερα μοιάζει τόσο όμορφη θα είναι και σταθερή.

Μπορεί να αποδειχθεί υπόσχεση πρωταπριλιάς. Μπορεί και όχι. Κανείς δεν ξέρει. Δοκίμασε.

Αλλά το τραγούδι δεν ενδιαφέρεται τόσο για το πόσο θα κρατήσει. Ασχολείται για το πώς είμαστε εμείς όσο κρατάει. Κι αυτό αλλάζει τα πάντα.

...Για να πάρουμε απ' τη σύντομη χαρά, το ακατάλυτο σημάδι.

Η σύντομη χαρά δεν γίνεται ασήμαντη επειδή ήταν σύντομη. Όπως κι ένα χάδι δεν χάνει την αξία του επειδή σταμάτησε.

Κάποια πράγματα αφήνουν σημάδι ακριβώς επειδή δεν κράτησαν για πάντα. Και μπορεί αυτό να ζητάμε. Να πάρουμε από ό,τι μας χαρίζεται, ένα "κάτι" που να μείνει μαζί μας όταν εκείνο περάσει.

Ένα ακατάλυτο σημάδι.

Χωρίς μεγάλες υποσχέσεις. Χωρίς πολλά πολλά. Και κυρίως χωρίς να σκληρύνουμε από φόβο μήπως ξανακαούμε και δεν νιώθουμε πια ούτε το χάδι.

Όλοι θα καούμε κάπου. Θα χάσουμε, θα απογοητευτούμε, θα απογοητεύσουμε. Αυτό δεν το γλιτώνουμε.

Κι αφού δεν μπορούμε να αποφύγουμε εντελώς τον πόνο, να μπορούμε τουλάχιστον να διαλέξουμε τον τρόπο με τον οποίο αγγίζουμε ο ένας τον άλλον όσο είμαστε εδώ.

Τρυφερά.

Όχι γιατί η ζωή είναι τρυφερή.

...Αλλά ακριβώς επειδή δεν είναι.

Δεν έψαχνα τον Κούντερα. 

Και, μεταξύ μας τώρα, ποιά διαταραγμένη το κάνει αυτό επί τούτου;

Έφτιαχνα τη βιβλιοθήκη. Ξέρετε τώρα... Μία από εκείνες τις δουλειές που αρχίζεις με την αφελή πεποίθηση ότι θα βάλεις σε τάξη τα πράγματά τάκα τάκα και καταλήγουν να βάζουν εκείνα χέρι μέσα σου.

Κάπου ανάμεσα σε βιβλία που θυμόμουν, βιβλία που είχα ξεχάσει και βιβλία που εξακολουθώ να πιστεύω ότι θα διαβάσω κάποια στιγμή, ξαναβρήκα την "Αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι".

Το ξεσκόνισα και δεν άντεξα. Το άνοιξα και το ξεφύλλισα για να το ξαναθυμηθώ...

Τι μαλακισμένη γίνομαι ώρες ώρες! Πόσο κακή ιδέα!

Δεν χρειάστηκε να το ξαναδιαβάσω ολόκληρο. Τουλάχιστον μέχρι εκεί μου έκοβε. Μερικές σελίδες τσακισμένες, κάποιες υπογραμμισμένες φράσεις (ναι, είμαι από αυτές που τα καταστρέφουν τα βιβλία, δικά μου δεν είναι;) και κυρίως, ο τίτλος ήταν αρκετά.

Και αυτός ακριβώς ο τίτλος που θυμόμουν πάντοτε ως ωραίο, βαρύγδουπο και μυστηριώδες λογοτεχνικό κατασκεύασμα ξαφνικά αποφάσισε να μου εξηγήσει τι σημαίνει...

Και κάπου εκεί γαμήθηκε όλο το δικό μου "είναι", μαζί με όλη την αβάσταχτη ελαφρότητά του!

Δεν ξέρω ακριβώς τι είχα καταλάβει όταν διάβασα το βιβλίο την πρώτη φορά. Πάει καμιά εικοσαετία από τότε. Θυμόμουν τον έρωτα, τα σώματα, τις απιστίες, τη φυγή, την Πράγα, την εισβολή, την εξορία. Δεν θυμόμουν ούτε κατά διάνοια, φυσικά, τον Τόμας, την Τερέζα, τη Σαμπίνα, τον Φραντς. Και σίγουρα δεν θυμόμουν να είχα σταθεί πραγματικά στη λέξη "είναι".

Κάνω χώρο στο χαμό γύρω μου και ξεκινάω διάλειμμα (αφορμή έψαχνα για καθισιό) με ένα ταλαιπωρημένο βιβλίο, μια παγωμένη μαύρη μπύρα από το ψυγείο και 18 τσιγάρα ακριβώς!

Το "είναι", σου λέει, δεν είναι ούτε το "Εγώ" ούτε το "Υπερεγώ" ούτε το φροϋδικό "Εκείνο" που έμαθα πρόσφατα. Είναι η ύπαρξη.

Το γεγονός ότι βρεθήκαμε εδώ και έχουμε μία ζωή να ζήσουμε, χωρίς πρόβα, χωρίς επανάληψη και χωρίς τη δυνατότητα να δούμε τι θα είχε συμβεί αν, σε μια κρίσιμη στιγμή, είχαμε στρίψει προς μια άλλη κατεύθυνση.

Σαν πείραμα με δείγμα n=1, χωρίς ομάδα ελέγχου και χωρίς δυνατότητα αναπαραγωγής των αποτελεσμάτων. Επιστημονικό αίσχος, δηλαδή. 

Κι όμως, αυτό είναι όλο κι όλο η ζωή μας.

Ο Κούντερα ανοίγει το βιβλίο με την ιδέα της αιώνιας επιστροφής του Νίτσε (άλλη ψυχή του πάρτι κι αυτός!). 

Μια ιδέα σύμφωνα με την οποία κάθε στιγμή της ζωής μας επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, αιώνια, ίδια και απαράλλακτη. Όχι, δεν επιστρέφουμε σοφότεροι για να διορθώσουμε τα λάθη μας. Δεν είναι "Η μέρα της μαρμότας" με υπαρξιακό μεταπτυχιακό. Ζούμε την ίδια ζωή, κάνουμε τις ίδιες επιλογές, πατάμε τις ίδιες μπανανόφλουδες και πέφτουμε με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, άπειρες φορές. Μαρτύριο!

Στην ανάγνωση του Κούντερα, αυτή η αιώνια επανάληψη φορτώνει κάθε πράξη με το βάρος της αιωνιότητας. Επειδή τίποτα δεν περνά πραγματικά. Κάθε στιγμή επιστρέφει και επιμένει για πάντα. Άρα κάθε πράξη καλείται να αντέξει το βάρος της αιωνιότητας, σαν να μας ρωτά "Θα άντεχες να ζεις με αυτή σου την απόφαση για πάντα;"

Αντίθετα, μια ζωή που συμβαίνει μόνο μία φορά εμφανίζεται, περνά και χάνεται. Δεν επαναλαμβάνεται, δεν επιβεβαιώνεται και δεν αφήνει κανένα αιώνιο αποτύπωμα. Γι’ αυτό ο Κούντερα τη χαρακτηρίζει "ελαφριά". Μπροστά στον άπειρο χρόνο, μοιάζει σαν τον καπνό από το τσιγάρο μου που περνάει για μια στιγμή και εξαφανίζεται.

Κάπου εδώ άφησα την μπύρα κάτω και άρχισα να μαλώνω με τον συγχωρεμένο τον συγγραφέα.

- Συγγνώμη, Μίλαν μανάρι μου, αλλά θα με πεθάνεις κι εμένα; Από πού κι ως πού; Επειδή ζω μόνο μία φορά, η ζωή μου έχει μικρότερο βάρος; Επειδή μια στιγμή δεν θα επαναληφθεί ποτέ, σημαίνει λιγότερο και όχι περισσότερο βάρος; Επειδή μια απόφαση είναι οριστική και καμία δεύτερη εκδοχή μου δεν θα επιστρέψει για να επιλέξει διαφορετικά, αυτό την κάνει ελαφριά;

Εμένα μου φαίνεται ακριβώς το αντίθετο. Τι έχω καταλάβει λάθος; 

Πάμε... Άλλο τσιγάρο ενώ μουρμουράω...

- Τι λέει αυτός ο Τσέχος ρε φίλε;!

Γυρίζω πάλι στο βιβλίο.

• Ο Τόμας προσπαθεί να ζήσει ελαφριά. Να μη δεθεί, να μη φυλακιστεί μέσα σε μία μοναδική επιλογή, να κρατήσει την ελευθερία του διαθέσιμη. 
• Η Τερέζα φέρνει μαζί της το βάρος της αγάπης, του σώματος, της αποκλειστικότητας και της ανάγκης να σημαίνουν τα πράγματα κάτι. 
• Η Σαμπίνα αναζητά την ελαφρότητα στη φυγή από κάθε ρόλο, κάθε δέσμευση και κάθε ταυτότητα που απειλεί να την καθορίσει. 
• Ο Φραντς, αντίθετα, χρειάζεται το βάρος των μεγάλων ιδεών για να νιώσει ότι η ζωή του συμμετέχει σε κάτι σημαντικότερο από τον ίδιο.

Κανείς τους δεν είναι μόνο βαρύς ή μόνο ελαφρύς. Και ο Κούντερα ούτε που ασχολείται να δώσει μια καθαρή απάντηση. 

Βάζει τους ανθρώπους του να κινούνται ανάμεσα στα δύο, να πληρώνουν το τίμημα και των δύο και να ανακαλύπτουν ότι αυτό που κάποτε έμοιαζε ελευθερία μπορεί αργότερα να μοιάζει κενό, ενώ αυτό που έμοιαζε βάρος μπορεί να αποδειχθεί το μόνο πράγμα που τους κρατούσε πραγματικά πάνω στη γη.

Γιατί, φυσικά, ένα βάρος μπορεί να γίνει αβάσταχτο.

Οι δεσμοί μπορούν να γίνουν αλυσίδες. 

Η ευθύνη μπορεί να γίνει φυλακή. 

Η αγάπη μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία για έλεγχο, κατοχή και αυτοκατάργηση. 

Επιπλέον, υπάρχουν και βάρη που δεν τα επιλέξαμε και δεν έχουμε κανένα χρέος να τα κουβαλάμε.

Αλλά ούτε η ελαφρότητα είναι πάντοτε ελευθερία.

Μπορεί να είναι φόβος που έμαθε να συστήνεται ως ανεξαρτησία. (Γκουχ γκουχ κάτι κόλλησε στον λαιμό μου)

Μπορεί να είναι η μόνιμη ανάγκη να μένει μια πόρτα ανοιχτή, ώστε να μπορούμε να φύγουμε πριν κάτι αποκτήσει αρκετή σημασία για να μας πληγώσει. (Ω να σου... Μου βγήκε η μπύρα από τη μύτη!)

Υπάρχει μια ολόκληρη εκδοχή της σύγχρονης ωριμότητας που μας προτρέπει να μη χρειαζόμαστε κανέναν. Να μην περιμένουμε τίποτα. Να περνάμε καλά όσο κρατάει. Να είμαστε ανά πάσα στιγμή έτοιμοι να συνεχίσουμε μόνοι, χωρίς απώλειες, χωρίς εξαρτήσεις, χωρίς δράματα.

Ακούγεται σοφό. Και μερικές φορές ίσως και να είναι. (Ξέρω εγώ που σας λέω)

Άλλες φορές όμως, είναι απλώς ο φόβος ντυμένος με καθαρό λινό πουκάμισο.

Για πολύ καιρό πίστευα κι εγώ ότι η ελαφρότητα ήταν ασφάλεια. (Σσσσσσς, ακόμα το πιστεύω)

Αν δεν περιμένω, δεν θα απογοητευτώ.

Αν δεν χρειάζομαι, δεν θα εξαρτηθώ.

Αν δεν δεθώ πολύ, δεν θα πονέσω πολύ.

Αν κρατάω πάντοτε ένα μέρος μου έξω από την πόρτα, θα μπορέσω να φύγω πριν καταρρεύσει το κτίριο.

Άψογο σχέδιο. Με μία μικρή ατέλεια. Λειτουργεί θαυμάσια μόνο εφόσον είσαι φίκος στην γλάστρα.

"Οι άνθρωποι αποκτούμε βάρος ο ένας μέσα στον άλλον χωρίς να συμπληρώσουμε αίτηση και χωρίς να υπογράψουμε συγκατάθεση", μου είχε πει ο ψυχοβγάλτης μου μια μέρα που τον πλήρωσα για να με συγχύσει. "Μπαίνουμε σε μια καθημερινότητα, σε συνήθειες, σε μνήμη, σε μικρές έστω προσδοκίες. Κάποιος γίνεται η φωνή που θέλεις να ακούσεις, η παρουσία που υπολογίζεις, ο άνθρωπος στον οποίο θέλεις να πεις κάτι που σου συνέβη ή πριν καν ακόμα συμβεί".

Και τότε αρχίζει ο πανικός μου... Γιατί ό,τι αποκτά βάρος μπορεί και να χαθεί. Και εάν χαθεί... Όχι όχι όχι.

Γι'αυτό υπάρχει ο πολύ αποτελεσματικός τρόπος που εφαρμόζω χρόνια, με οχτώ στα δέκα (πες εφτά στα δέκα καλύτερα) επιτυχία ωστε να μην υποφέρω ποτέ από την απώλεια κάποιου: 

• Να φροντίσεις να μην τον έχεις ποτέ πραγματικά κοντά. 
• Να μειώσεις προκαταβολικά τη σημασία του. 
• Να αραιώσεις την οικειότητα. 
• Να κρατήσεις τη σχέση αρκετά ελαφριά ώστε η πιθανή απουσία της να παραμείνει διαχειρίσιμη. 

(Δεν το μάθατε από εμένα).

Μόνο που έτσι πληρώνεις από πριν για μια απώλεια που μπορεί και να μη συμβεί. "Κάτι κερδίζεις, κάτι χάνεις" θα σου πω εγώ. Αρκεί να ξέρεις τι χάνεις. Πως μπορείς να ξέρεις όμως; Τέλος πάντων, δεν μπορούμε να τα έχουμε και όλα!

Αφαιρείς λίγο από την παρουσία, για να προστατευτείς από μια μελλοντική απουσία. 

Χάνεις τον άλλον ηθελημένα και προκαταβολικά σε ελεγχόμενες δόσεις όσο βρίσκεται ακόμη στην ζωή σου, ώστε να μην κινδυνεύσεις κάποτε να πληγωθείς μαζεμένα όταν τον χάσεις ολόκληρο.

Και ξαφνικά η "ελαφρότητα" μοιάζει να βαραίνει... 

Η ελαφρότητα μοιάζει πολύ με μια ζωή από την οποία έχει αφαιρεθεί προσεκτικά οτιδήποτε θα μπορούσε να την κάνει πολύτιμη.

Ίσως, τελικά, να μη μας βαραίνουν μόνο όσα επιτρέψαμε να αποκτήσουν σημασία. 

Ίσως μας βαραίνουν και όσα κρατήσαμε ελαφριά από φόβο.

Οι άνθρωποι που κρατήσαμε ένα βήμα πιο μακριά. 

Οι λέξεις που δεν ειπώθηκαν. 

Οι επιθυμίες που μικρύναμε για να χωρέσουν μέσα στην υποτιθέμενη αυτάρκειά μας.

Γιατί το βάρος δεν είναι μόνο φορτίο. Είναι και σημασία.

Ανεξαρτησία δεν σημαίνει να μη χρειάζεσαι ποτέ κανέναν. Σημαίνει να μη χάνεις τον εαυτό σου μέσα σε εκείνους που χρειάζεσαι. Άλλο να στέκεσαι στα πόδια σου και άλλο να απαγορεύεις στον εαυτό σου να ακουμπήσει κάπου, επειδή αυτό το "κάπου" μπορεί μια μέρα να πάψει να υπάρχει.

Ποιος αποφάσισε να εκδόσει αυτόν τον καργιόλη τέλος πάντων;!

Δεν ξέρω αν υπάρχει σωστή αναλογία βάρους και ελαφρότητας. Έκανα δώδεκα τσιγάρα πριν κι έχω κάνει άλλα εφτά τώρα που γράφω κι ακόμα δεν έχω βρει κάτι αξιόπιστο να βασιστώ.

Ούτε ο Κούντερα προσφέρει κάποια εύχρηστη συνταγή μπας και πάρω μια ιδέα. Δεν λέει πόσο να αγαπάμε, πόσο να μένουμε, πότε να φεύγουμε ή ποια βάρη αξίζει να σηκώσουμε.

Μάλλον επειδή στη ζωής μας δεν χρειάζεται να επιλέξουμε το βάρος ή την ελαφρότητα μία φορά και για πάντα.

Η διαλογή γίνεται ξανά και ξανά. 

• Ποιο βάρος μας συντρίβει και ποιο μας γειώνει. 
• Ποια ελαφρότητα μας ελευθερώνει και ποια μας αδειάζει. 
• Πότε ένας δεσμός είναι αλυσίδα και πότε είναι άγκυρα. 
• Πότε η ανοιχτή πόρτα είναι διέξοδος και πότε είναι απλώς η δικαιολογία μας για να μη μπούμε ποτέ ολόκληροι σε κανένα δωμάτιο.

Έκλεισα το βιβλίο και το έβαλα ξανά στη θέση του. Φτάνει!

Η βιβλιοθήκη ήταν πλέον ελάχιστα πιο τακτοποιημένη. Εγώ καθόλου.

Τόσα χρόνια το βιβλίο μάζευε σκόνη, περιμένοντας να αποκτήσω οτιδήποτε χρειαζόταν για να καταλάβω τον τίτλο του. Κάποια γαμημένα βιβλία έχουν την ιδιότητα να μένουν ήσυχα στο ράφι μέχρι να τα φτάσει επιτέλους η ζωή μας και να τα ανοίξει.

Εγώ απλώς ξεσκόνισα το εξώφυλλο κι εκείνο ξεσκόνισε την ψευδαίσθηση μου ότι, αν κρατήσω τη ζωή μου αρκετά ελαφριά, θα μπορέσω να την περάσω χωρίς να πονέσω άλλο.

Και τώρα που το είδα γραμμένο κατάλαβα.

Κάθαρμα Μίλαν... Με γάμησες!

.

Κάτι περίεργες πεποιθήσεις που υπάρχουν εκεί έξω.

Αν παραδεχτείς ότι έκανες λάθος, είσαι αδύναμος. 

Αν εγκαταλείψεις μια επιλογή που δεν σε εκφράζει πια, είσαι ασυνεπής. Ενώ αν συνεχίζεις επί δέκα χρόνια να χτυπάς το κεφάλι σου στο ίδιο ντουβάρι, αυτό λέγεται χαρακτήρας!

Έχει μια λογική...

Τη λογική του ντουβαριού βέβαια, αλλά μια κάποια συλλογιστική παρ' όλα αυτά.

Οι άνθρωποι έχουμε μια ιδιαίτερη εμμονή με τη συνέπεια.

"Αααα, εγώ ό,τι λέω το κάνω!" λέει ο άλλος. Μπράβο. Πέρασε από βδομάδα να παραλάβεις το παράσημο.

Η συνέπεια είναι όντως υπέροχη. Αρκεί να μην είναι συνέπεια στη βλακεία. 

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι απαραίτητα αστάθεια. Μπορεί να είναι η απολύτως φυσιολογική συνέπεια του γεγονότος ότι έμαθες κάτι που πριν δεν γνώριζες. Ότι απέκτησες εμπειρία. Ότι είδες τα πράγματα από άλλη οπτική. Ότι άλλαξαν οι συνθήκες. Ότι άλλαξες εσύ.

Ο άνθρωπος που είσαι σήμερα δεν διαθέτει ακριβώς τις ίδιες πληροφορίες, τις ίδιες εμπειρίες, τις ίδιες ανάγκες και τα ίδια ψυχικά εργαλεία με εκείνον που πήρε μια απόφαση στο παρελθόν. Γιατί λοιπόν θα έπρεπε υποχρεωτικά να καταλήξει στην ίδια απόφαση;

Και κάπου εδώ μπαίνει η επιστήμη, γιατί δεν θα αφήσουμε όλο αυτό να γίνει ένα ακόμη τσιτάτο του τύπου "να αλλάζεις, πεταλούδα μου".

Ο εγκέφαλος δεν είναι πέτρα. Είναι ένα δυναμικό όργανο που μεταβάλλεται μέσα από την εμπειρία. Η μάθηση, η επανάληψη, οι σχέσεις, οι απώλειες, οι επιτυχίες, τα λάθη και γενικότερα όσα ζούμε μπορούν να μεταβάλλουν τη λειτουργία και τις συνδέσεις των νευρωνικών μας δικτύων.

Αυτή η ικανότητα ονομάζεται νευροπλαστικότητα.

Δεν σημαίνει ότι ξυπνάς ένα πρωί άλλος άνθρωπος επειδή είδες ένα podcast και ανακάλυψες το inner child σου. Ούτε ότι πάντα αλλάζει προς το καλύτερο (άλλη κουβέντα αυτή).

Σημαίνει ότι ο εγκέφαλος μπορεί να μαθαίνει, να προσαρμόζεται και, ως έναν βαθμό, να αναδιοργανώνει τον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζεται πληροφορίες και αντιδρά στις εμπειρίες.

Χάρη σε αυτή την ικανότητα μπορούμε να μάθουμε μια νέα γλώσσα, να αποκτήσουμε μια καινούργια δεξιότητα, να αλλάξουμε συνήθειες, να επεξεργαστούμε φόβους και να διαμορφώσουμε νέους τρόπους αντίδρασης. Με βοήθεια από κάποιο ψυχολόγο; Γιατί όχι; Έτσι, με λίγη τύχη και πολλή δουλειά, μπορεί να πάψουμε κάποια στιγμή να θεωρούμε μοιραίο έρωτα κάθε άνθρωπο που μας φτύνει κι εμείς λέμε ότι βρέχει.

Ο εγκέφαλος, λοιπόν, μπορεί να ενημερώνεται. Το ερώτημα είναι αν ενημερωνόμαστε κι εμείς ή αν πατάμε το snooze από το 2009.

Το να αλλάζεις γνώμη είναι δεξιότητα. Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται ο όρος γνωστική ευελιξία για την ικανότητά μας να προσαρμόζουμε τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας όταν αλλάζουν οι συνθήκες, οι απαιτήσεις ή οι διαθέσιμες πληροφορίες.

Με απλά λόγια: Με αυτά που ήξερα τότε, αποφάσισα αυτό. Με αυτά που ξέρω τώρα, αποφασίζω διαφορετικά.

Αυτό δεν ακυρώνει τον παλιό σου εαυτό. Δεν χρειάζεται να τον θεωρήσεις ηλίθιο για να μην του επιτρέψεις να είναι ισόβιος δερβέναγας της ζωής σου. Γιατί αυτό είναι ένα από τα προβλήματα της αναθεώρησης. Δεν συγκρούεσαι μόνο με μια παλιά απόφαση. Συγκρούεσαι και με την εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.

"Εγώ δεν κάνω τέτοια."

"Εγώ πάντα πίστευα αυτό."

"Εγώ όταν αποφασίζω κάτι δεν κάνω πίσω."

Και κάπως έτσι μπορεί να φτάσεις να υπερασπίζεσαι όχι πια την απόφαση, αλλά την ταυτότητά σου.

Δεν θέλεις απλώς να αποδειχθεί σωστό αυτό που επέλεξες. Θέλεις να αποδειχθεί ότι εσύ ήσουν σωστός που το επέλεξες.

Και τότε αρχίζει το γλέντι.

- Αφού έδωσα τόσα…

Υπάρχει μια πολύ γνωστή γνωστική παγίδα που ταιριάζει θαυμάσια εδώ: το sunk cost fallacy, το φαινόμενο του βυθισμένου κόστους.

Με δυο λόγια, αφού έχω επενδύσει τόσα, ας επενδύσω κι άλλα.

Έδωσες δέκα χρόνια σε μια σχέση; Μην είσαι μαλάκας και το διαλύσεις τώρα. Δώσε άλλα πέντε. Αντέχει το κορόιδο.

Έχασες ήδη χρήματα σε μια αποτυχημένη επένδυση; Ρίξε κι άλλα. Τώρα θα γυρίσει. Τι διάολο;

Παρήγγειλες το χειρότερο πιάτο της ζωής σου; Φάτο μέχρι τέλους επειδή το πλήρωσες. Λες και το στομάχι σου εργάζεται στο λογιστήριο και πρέπει να κλείσει ταμείο.

Το θέμα όμως είναι ότι ο χρόνος, το χρήμα, ο κόπος ή το συναίσθημα που έχουν ήδη δαπανηθεί έχουν ήδη δαπανηθεί. Δεν επιστρέφουν επειδή συνεχίζεις. Το μόνο που αποφασίζεις τώρα είναι αν θα προσθέσεις καινούργιο κόστος στο παλιό.

Κι όμως, η αποχώρηση συχνά μοιάζει με παραδοχή αποτυχίας.

Κι μετά αρχίζουν τα:

"Δεν μπορεί, τόσα χρόνια…" 

Μπορεί!

"Θα αλλάξει αυτή τη φορά." 

Το πας στοίχημα;

"Θα δικαιωθώ στο τέλος το ξέρω" 

Στο τέλος ποιανού;

"Δεν γίνεται να πάνε όλα χαμένα." 

Γίνεται.

Ο άνθρωπος λατρεύει την ιδέα ότι το αύριο θα δικαιολογήσει το χθες.

Μόνο που το σύμπαν δεν έχει καμία υποχρέωση να αποζημιώσει τις κακές μας επιλογές. Ούτε η ζωή λειτουργεί με πόντους επιβράβευσης. Δεν παίρνεις δωρεάν ευτυχία επειδή άντεξες αρκετά.

Ξέρεις όμως ποιο είναι το πιο αστείο; Μερικές φορές απλώς άντεξες αρκετά. Νέτο-σκέτο. Χωρίς παρελκόμενα.

Ο παλιός σου εαυτός έκανε την καλύτερη επιλογή που μπορούσε με τις πληροφορίες, τις ανάγκες και τις δυνατότητες που είχε τότε. Ο σημερινός σου εαυτός όμως έχει καινούργια δεδομένα. Αν απαιτείς να αποφασίζει σαν να μην έμαθε τίποτα από τότε, αυτό δεν λέγεται συνέπεια. Λέγεται στασιμότητα.

Ώπα όμως!

Επειδή ο άνθρωπος δεν αφήνει ποτέ μια καλή ιδέα χωρίς να τη διαστρεβλώσει, κάπου εδώ θα εμφανιστεί και ο άλλος...

- Τι θες να πεις δηλαδή; Αυτός που αλλάζει γνώμη κάθε δέκα λεπτά είναι εξαιρετικά ώριμος;

Όχι, καμάρι μου. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην αναθεώρηση και στην αστάθεια.

Ο ώριμος άνθρωπος μπορεί να αλλάξει γνώμη όταν αλλάζουν τα δεδομένα, όταν αντιλαμβάνεται ότι είχε κάνει λάθος ή όταν καταλαβαίνει ότι μια επιλογή δεν υπηρετεί πια τις ανάγκες και τις αξίες του.

Ο παρορμητικός αλλάζει γνώμη επειδή άλλαξε διάθεση.

• Σήμερα θέλει να ανοίξει καφέ.
• Αύριο να γίνει δύτης.
• Μεθαύριο να μετακομίσει στη Νέα Ζηλανδία. (Εγώ! Εγώ!)
• Την Πέμπτη αποφασίζει ότι τελικά χρειάζεται να ακολουθήσει τη ροή της ζωής του.
• Την Παρασκευή να επιστρέφει σε πρώην.
• Το Σάββατο ανακοινώνει ότι μπαίνει σε εποχή απόλυτης αυτογνωσίας.
• Και την Κυριακή πληρώνει για να του πουν τα ταρώ.

κ.ο.κ

Αυτό δεν είναι γνωστική ευελιξία. Είναι να έχεις τον εγκέφαλο στο shuffle όπως το Spotify.

Η συχνή και απότομη μεταβολή αποφάσεων μπορεί να έχει πολλές αιτίες. Από παρορμητικότητα, αναποφασιστικότητα, φόβο της ευθύνης, ανάγκη εξωτερικής επιβεβαίωσης, δυσκολία να αντέξεις την αβεβαιότητα μέχρι απλώς το γεγονός ότι δεν ξέρεις ακόμη τι θέλεις.

Δηλαδή μπορεί να μην άλλαξες άποψη επειδή επεξεργάστηκες καλύτερα τα δεδομένα. Μπορεί απλώς να σου μίλησε κάποιος τελευταίος.

Ούτε το "ποτέ δεν αλλάζω" είναι αρετό γιατί είσαι εγκλωβισμένος στις χθεσινές του βεβαιότητες. (Νάτο το μουλάρι)

Ούτε το "αλλάζω κάθε πέντε λεπτά" είναι εξέλιξη γιατί γίνεσαι όμηρος της τελευταίας σου σκέψης. (Να και η άδεια σακούλα σε μέρα με οκτώ μποφόρ)

Και, παραδόξως, μπορεί και οι δύο να αποφεύγουν ακριβώς το ίδιο πράγμα. Την ουσιαστική ευθύνη μιας απόφασης. Γιατί η πραγματική ωριμότητα απαιτεί δύο πράγματα που στην πράξη είναι πολύ δύσκολα.

1. Να έχεις αρκετή ταπεινότητα για να παραδεχτείς ότι έκανες λάθος.
2. Και αρκετή σταθερότητα για να μην εγκαταλείπεις κάθε επιλογή μόλις γίνει δύσκολη.

Να μην παραμένεις από πείσμα. Αλλά να μη φεύγεις και από πανικό. Να μπορείς να δώσεις χρόνο σε μια απόφαση χωρίς να την κάνεις ισόβια καταδίκη. Να μπορείς να ακούσεις τα συναισθήματά σου χωρίς να τους παραδώσεις το τιμόνι και να καθίσεις πίσω να βλέπεις.

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι αποτυχία. Αποτυχία είναι να γνωρίζεις ότι κάτι δεν λειτουργεί και να συνεχίζεις μόνο και μόνο για να μη χαλάσει η εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου.

Αλλά ούτε και η διαρκής μεταβλητότητα είναι ωριμότητα. Γιατί όταν αλλάζεις συνεχώς χωρίς επεξεργασία, απλώς να περιστρέφεσαι.

Η ωριμότητα βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην ακαμψία και στην αστάθεια. Στο σημείο όπου μπορείς να κοιτάξεις τον χθεσινό σου εαυτό και να του πεις:

- Σ’ ευχαριστώ. Έκανες ό,τι μπορούσες με αυτά που ήξερες. Τώρα όμως κάτσε λίγο στην άκρη, γιατί έμαθα κάτι καινούργιο.

Και ταυτόχρονα να κοιτάξεις τον σημερινό σου εαυτό και να του πεις:

- Ωραία. Μην ενθουσιάζεσαι. Θα το σκεφτούμε λίγο καλύτερα πριν μετακομίσουμε στη Νέα Ζηλανδία.

Πηγές:

• Structural brain plasticity in adult learning and development

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23458777/

• Cognitive and behavioural flexibility: neural mechanisms and clinical considerations

https://www.nature.com/articles/s41583-021-00428-w

• The psychology of sunk cost

https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4

Κάποιους ρόλους σίγουρα τους διαλέγουμε.

Κάποιους άλλους πάλι, καποιοί... κάπως... και χωρίς ακριβώς να θυμόμαστε πότε, βρεθήκαμε να τους παίζουμε. Για μένα ήταν κάπως έτσι:

• Η καλή κόρη.
• Η καλή φίλη.
• Η διαθέσιμη.
• Η ψύχραιμη.
• Η ευχάριστη.
• Εκείνη που θα κατανοήσει.
• Εκείνη που θα βοηθήσει.
• Εκείνη που θα ενδιαφερθεί.
• Εκείνη που θα βρει κάτι να πει.

Όχι όμως επειδή δεν νοιαζόμουν. Αλλά επειδή μερικές φορές δεν αντέχω ούτε τον ίδιο μου τον θόρυβο.

Οι περισσότεροι ρόλοι δεν μας επιβάλλονται με το ζόρι. Αυτό θα ήταν εύκολο.

Και μια μέρα ανακαλύπτεις ότι δεν θέλεις πια να ανέβεις στη σκηνή.

Δεν μισείς το έργο ή τους συμπρωταγωνιστές απαραίτητα. Απλώς κάθε φορά που παίζεις, αφήνεις κάτι από σένα πάνω στα σανίδια. Και όπως ξέρετε όλοι, δεν περισσεύει πάντα.

Το παράξενο είναι ότι το ξέρεις, αν το σκεφτείς απολύτως λογικά. 

Κανείς δεν δικαιούται όλο τον χρόνο σου, όλη την ενέργειά σου, όλη την προσοχή σου. Μπορείς να αγαπάς κάποιον χωρίς να έχεις όρεξη πάντα να του μιλήσεις. Μπορείς να νοιάζεσαι χωρίς να είσαι συνέχεια διαθέσιμος. Μπορείς να καταλαβαίνεις γιατί κάποιος σε χρειάζεται χωρίς να αναλαμβάνεις την υποχρέωση να καλύψεις αυτή την ανάγκη.

Εύκολα γράφονται αυτά. Ξέρω. Εγώ τα γράφω. Τα κάνω όμως; 

Το πρόβλημα ξεκινάει όταν ο άλλος στενοχωριέται. Γιατί τότε εμφανίζεται εκείνο το μικρό, γελοίο δικαστήριο που έχουμε όλοι μέσα μας και αρχίζει:

- Μήπως γίνεσαι σκληρή;

- Μήπως είσαι αχάριστη;

- Μήπως θα έπρεπε να κάνεις μια μικρή προσπάθεια;

- Ένα τηλέφωνο είναι, πόσο δύσκολο μπορεί να είναι;

Και να σας πω κάτι που μπορεί να σας φανεί υπερβολικό; 

Για μένα πια μερικές φορές είναι πολύ δύσκολο.

Ναι. Μερικές φορές ένα τηλέφωνο είναι πολύ.

Όχι λόγω της διάρκειάς του. Λόγω του ανθρώπου που πρέπει να γίνω για όσο κρατάει. Κι εδώ νομίζω ότι βρίσκεται η τεράστια παρεξήγηση που με ταλαιπωρούσε πολύ περισσότερο απ’ όσο θα έπρεπε.

Το να καταλαβαίνω τον άλλον δεν σημαίνει ότι πρέπει να υπακούω στην ανάγκη του.

Μπορώ να καταλάβω γιατί πληγώνεται.

Μπορώ να καταλάβω γιατί θέλει περισσότερα από μένα.

Μπορώ ακόμη και να λυπάμαι που δεν μπορώ/θέλω να δώσω.

Αλλά μωρέ... Η λύπη μου δεν δημιουργεί χρέος προς κανέναν.

Και αυτό είναι από τα δυσκολότερα πράγματα που πρέπει να μάθω. Ότι ένα όριο μπορεί να στενοχωρεί κάποιον και παρ’ όλα αυτά να παραμένει σωστό. 

Για μένα σωστό; Για μένα, έστω.

Δεν είναι όλα τα δυσάρεστα πράγματα άδικα.

Δεν είναι κάθε απογοήτευση λόγος για .

Δεν είναι κάθε απουσία τιμωρία.

Κι ασφαλώς δεν είναι κάθε "δεν μπορώ" ένα κρυφό "δεν σ’ αγαπώ".

Κάποτε πίστευα ότι ελευθερία σημαίνει να μη μου λένε οι άλλοι τι να κάνω.

Τελικά μόλις σήμερα, μια ανάσα πριν τα πενήντα μου, συνειδητοποίησα ότι είναι κάτι πολύ πολύ δυσκολότερο.

Να μπορούν να μου λένε τι θέλουν από μένα και εγώ να αντέχω να μην τους το δίνω. Χωρίς εκνευρισμό. Χωρίς τύψεις. Χωρίς μακροσκελή απολογία. Χωρίς να χρειάζεται να τους πείσω και για το δικό μου δίκιο. Ότι είναι δικαίωμά μου τέλος πάντων!

Και δεν χρειάζεται καν να συμφωνούν. Αρκεί να ξέρω εγώ ποιον ρόλο θέλω να παίξω στη ζωή μου. Και, κυρίως, ποιους ρόλους δεν θέλω πια.

Θέλω να έχω το δικαίωμα να λείπω, ακόμη κι όταν κάποιος θα προτιμούσε να είμαι εκεί.

Θέλω να έχω το δικαίωμα να αλλάξω, ακόμη κι όταν κάποιος με αγάπησε όπως ήμουν πριν.

Και όταν κάποτε το ξεχάσω (γιατί προφανώς και θα το ξεχάσω) θέλω να θυμηθώ τουλάχιστον ότι η ζωή μου δεν είναι παράσταση στην οποία οφείλω να κρατάω ευχαριστημένο το κοινό.

Κι αν κάποιοι δυσαρεστηθούν επειδή σταμάτησα να παίζω τον ρόλο που τους βόλευε, θα στενοχωρηθώ. Θα το καταλάβω. Ίσως νιώσω και τύψεις γι'αυτό που προκάλεσα, αλλά δεν θα ξανανεβώ στη σκηνή μόνο και μόνο για να με χειροκροτήσουν. Θα αυτοσχεδιάζω με βάση αυτό που νιώθω, χωρίς καν να έχω ανάγκη κανενός είδους χειροκρότημα.

Γιατί στο τέλος της ημέρας, όταν κλείσουν τα φώτα και φύγουν όλοι, εγώ θα πρέπει να μείνω και να ζήσω με εκείνη που έπαιζε.

Και καλό θα ήταν, επιτέλους, να την αναγνωρίζω.

Φαντάσου ότι κάθεσαι μόνος σου σε ένα ήσυχο δωμάτιο.

Δεν βλέπεις κανέναν.

Δεν ακούς κανέναν.

Κι όμως, κάποια στιγμή αποκτάς την απόλυτη αίσθηση ότι κάποιος βρίσκεται εκεί μαζί σου.

Μια παρουσία. Κάπου πίσω σου. Δίπλα σου. Ίσως να έχεις ακόμη και την παράξενη βεβαιότητα ότι ξέρεις πού ακριβώς στέκεται.

Και τώρα φαντάσου ότι αυτό συμβαίνει μέσα σε ένα εργαστήριο, ενώ φοράς στο κεφάλι σου κάτι που μοιάζει επικίνδυνα με παλιό κράνος για snowmobile.

Κάπως έτσι ξεκίνησε μία από τις πιο παράξενες ιστορίες της πειραματικής νευροψυχολογίας.

Το περίφημο God Helmet που σε έκανε να λες "Κάποιος είναι εδώ". 

Μόνο που δεν είναι.

Το πραγματικό όνομα της συσκευής ήταν Koren Helmet, από τον Stanley Koren, που την ανέπτυξε μαζί με τον Καναδό ερευνητή Michael Persinger στο Laurentian University.

Γύρω από το κράνος υπήρχαν πηνία που δημιουργούσαν πολύ ασθενή, σύνθετα, χρονικά μεταβαλλόμενα μαγνητικά πεδία γύρω από το κεφάλι. Και όταν λέμε ασθενή, εννοούμε πραγματικά ασθενή.

Δεν μιλάμε για TMS (Transcranial Magnetic Stimulation - διακρανιακή μαγνητική διέγερση), όπου ισχυροί, σύντομοι μαγνητικοί παλμοί μπορούν πράγματι να επηρεάσουν τη δραστηριότητα του εγκεφαλικού φλοιού. Τα πεδία που χρησιμοποιούσε ο Persinger βρίσκονταν στην περιοχή των microtesla και ήταν περίπου έξι τάξεις μεγέθους ασθενέστερα από εκείνα της συμβατικής TMS. Αυτό, όπως θα δούμε, δεν είναι καθόλου ασήμαντη λεπτομέρεια.

Ο Persinger ενδιαφερόταν εδώ και χρόνια για ένα εξαιρετικά παράξενο ανθρώπινο βίωμα: το "sensed presence", την αίσθηση δηλαδή ότι υπάρχει κάποιος κοντά μας ενώ δεν υπάρχει κανένα αντίστοιχο εξωτερικό ερέθισμα.

Ήδη από το 1983 είχε προτείνει ότι ορισμένες μυστικιστικές και θρησκευτικές εμπειρίες θα μπορούσαν να συνδέονται με παροδικές μεταβολές της δραστηριότητας σε περιοχές του κροταφικού λοβού και του μεταιχμιακού συστήματος. Στην ίδια υπόθεση υποστήριζε μάλιστα ότι οι λεπτομέρειες μιας τέτοιας εμπειρίας επηρεάζονται από το πλαίσιο και την ζωή του ανθρώπου.

Η βασική ερώτηση λοιπόν ήταν πολύ συγκεκριμένη:

Μπορούμε να προκαλέσουμε πειραματικά την αίσθηση μιας παρουσίας που δεν υπάρχει;

Όχι αν υπάρχει Θεός.

Όχι αν υπάρχουν πνεύματα.

Όχι αν ο Άγιος Τουταγχαμόν κάνει εμφανίσεις κατόπιν ραντεβού.

Αν μπορεί ένας ανθρώπινος εγκέφαλος, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, να παράγει μόνος του την αίσθηση και πεποίθηση ίσως ότι "κάποιος είναι εδώ μαζί μου".

Σε πείραμα που δημοσιεύθηκε το 1997, οι Cook και Persinger εξέθεσαν 15 εθελοντές σε διαδοχικά χρονικά διαστήματα διαφορετικών ασθενών σύνθετων μαγνητικών πεδίων, περίπου 1 microtesla, καθώς και σε εικονικές συνθήκες. Δηλαδή ο συμμετέχων περνούσε τη διαδικασία χωρίς να εφαρμόζεται η πραγματική πειραματική διέγερση.

Οι εννέα από τους δεκαπέντε ανέφεραν κάποια στιγμή ότι αισθάνθηκαν μια παρουσία.

Και μάλιστα συνέβη κάτι ακόμη πιο περίεργο. Όταν κάποιοι προσπαθούσαν συνειδητά να συγκεντρωθούν στο σημείο όπου πίστευαν ότι βρισκόταν αυτή η παρουσία, ανέφεραν ότι η θέση της άλλαζε ή ότι η παρουσία φαινόταν να μετακινείται.

Αν σταματούσε κανείς την ιστορία εδώ, θα ήταν εξαιρετικά εντυπωσιακή.

Ευτυχώς όμως η επιστήμη έχει μια ενοχλητική συνήθεια να ζητάει και από κάποιον άλλον να κάνει το ίδιο πείραμα.

Και τότε ήρθαν οι Σουηδοί.

Το 2005, ερευνητές του Uppsala University επιχείρησαν ανεξάρτητη αναπαραγωγή των αποτελεσμάτων.

Συμμετείχαν 89 άνθρωποι και αυτή τη φορά χρησιμοποιήθηκε double-blind σχεδιασμός με εικονική διέγερση. Δηλαδή ούτε ο συμμετέχων ούτε ο ερευνητής που βρισκόταν μαζί του γνώριζαν αν εκείνη τη στιγμή εφαρμοζόταν πραγματικό μαγνητικό πεδίο ή όχι.

Και δεν βρήκαν αυτό που είχε αναφέρει η ομάδα του Persinger!

Η πραγματική έκθεση στα ασθενή μαγνητικά πεδία δεν προκάλεσε περισσότερες αισθήσεις παρουσίας, μυστικιστικές εμπειρίες ή άλλες παράξενες αισθήσεις από την εικονική έκθεση.

Αντίθετα, καλύτερος προγνωστικός παράγοντας για το ποιος θα ανέφερε τέτοιες εμπειρίες ήταν ορισμένα χαρακτηριστικά των ίδιων των συμμετεχόντων μεταξύ αυτών η absorption, δηλαδή η τάση ενός ανθρώπου να απορροφάται πολύ βαθιά σε αισθητηριακές, φαντασιακές ή νοητικές εμπειρίες.

Οι ερευνητές κατέληξαν ότι τα αποτελέσματά τους αμφισβητούσαν σοβαρά την ιδέα ότι τα ασθενή μαγνητικά πεδία ήταν εκείνα που προκαλούσαν το φαινόμενο.

Ο Persinger και ο Koren αντέδρασαν, υποστηρίζοντας ότι η ανεξάρτητη ομάδα δεν είχε αναπαραγάγει σωστά κρίσιμες τεχνικές λεπτομέρειες του πρωτοκόλλου τους. Αργότερα η ομάδα του Persinger επανέλυσε δεδομένα από πολλές δικές της μελέτες και επέμεινε ότι συγκεκριμένα μοτίβα μαγνητικού πεδίου είχαν πράγματι αποτέλεσμα.

Το πρόβλημα παρέμενε προφανές. Η ανεξάρτητη αναπαραγωγή απέτυχε.

Και συνεπώς δεν έχουμε καλό λόγο να θεωρούμε αποδεδειγμένο ότι το God Helmet, με αυτά τα εξαιρετικά ασθενή μαγνητικά πεδία, μπορούσε πράγματι να προκαλέσει την εμπειρία που του χάρισε τη φήμη του.

Κρίμα για το κράνος.

Όχι όμως και για την ιστορία.

Γιατί το πραγματικά ενδιαφέρον κομμάτι αρχίζει τώρα.

Το ότι το God Helmet πιθανότατα δεν λειτουργούσε όπως πίστευε ο δημιουργός του δεν σημαίνει ότι το sensed presence δεν υπάρχει.

Το φαινόμενο είναι πραγματικό. Κάποιοι άνθρωποι μπορούν πράγματι να αισθανθούν ότι κάποιος βρίσκεται δίπλα ή πίσω τους χωρίς να υπάρχει κανείς.

Και το 2014 μια ομάδα με επικεφαλής τον νευροεπιστήμονα Olaf Blanke πήγε το θέμα αρκετά παραπέρα.

Μήπως η αίσθηση παρουσίας δεν είναι μια οποιαδήποτε ψευδαίσθηση, αλλά αποτέλεσμα προβλήματος στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος συνδυάζει τα σήματα του ίδιου του σώματος και αποφασίζει "αυτό είμαι εγώ" / "αυτό είναι κάποιος άλλος";

Αρχικά μελέτησαν 12 νευρολογικούς ασθενείς που βίωναν επανειλημμένα την αίσθηση μιας ανύπαρκτης παρουσίας. Δεν τους μελέτησαν απλώς για να εντοπίσουν πού βρίσκεται το φαινόμενο αυτό στον εγκέφαλο. Ήθελαν να καταλάβουν και τι είδους διαταραχή θα μπορούσε να το προκαλεί.

Οι νευρολογικοί ασθενείς παρουσίαζαν συχνά αισθητικοκινητικά προβλήματα, ενώ οι βλάβες τους αφορούσαν περιοχές που συμμετέχουν στην ενσωμάτωση πληροφοριών για την κίνηση, την αφή και τη θέση του σώματος στον χώρο. Επιπλέον, η υποτιθέμενη παρουσία είχε χαρακτηριστικά που παρέπεμπαν παράξενα στο ίδιο το σώμα του ασθενούς. Βρισκόταν συνήθως κοντά του, πίσω του και μερικές φορές φαινόταν ακόμη και να "ακολουθεί" τις κινήσεις του.

Αυτό οδήγησε τους ερευνητές στην υπόθεση ότι το sensed presence ίσως προκύπτει όταν ο εγκέφαλος αποτυγχάνει προσωρινά να αποδώσει σωστά στον ίδιο τον εαυτό του ορισμένα αισθητικοκινητικά σήματα.

Και τότε ήρθε το πραγματικά έξυπνο μέρος. Προσπάθησαν να δημιουργήσουν τεχνητά αυτό το μπέρδεμα σε υγιείς ανθρώπους!

Κατασκεύασαν ένα ρομποτικό σύστημα για να δοκιμάσουν αν μπορούσαν να προκαλέσουν το ίδιο φαινόμενο σε απολύτως υγιείς ανθρώπους.

Ο συμμετέχων στεκόταν όρθιος, με δεμένα μάτια, και κινούσε με το δεξί του δείκτη έναν μηχανισμό μπροστά από το σώμα του. Οι κινήσεις του μεταφέρονταν σε ένα δεύτερο ρομπότ, τοποθετημένο πίσω του, το οποίο τον ακουμπούσε στην πλάτη.

Στην πρώτη συνθήκη τα δύο γεγονότα συνέβαιναν ταυτόχρονα.

Ο συμμετέχων κινούσε το δάχτυλό του και αμέσως αισθανόταν το αντίστοιχο άγγιγμα στην πλάτη.

Για τον εγκέφαλο αυτό ήταν μια απολύτως συνεπής αλληλουχία. 

Κάνω μια κίνηση → συμβαίνει ένα συγκεκριμένο αισθητηριακό αποτέλεσμα.

Δεν χρειάζεται φυσικά ο άνθρωπος να σκέφτεται συνειδητά «εγώ προκάλεσα αυτό το άγγιγμα». Αυτή η αντιστοίχιση γίνεται συνεχώς στο παρασκήνιο. Κάθε φορά που κινούμαστε, ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί πληροφορίες από την κινητική εντολή για να προβλέψει περίπου τι θα αισθανθεί το σώμα αμέσως μετά. Στη συνέχεια συγκρίνει αυτή την πρόβλεψη με τα αισθητηριακά σήματα που πράγματι έφτασαν.

Όταν τα δύο ταιριάζουν, το αποτέλεσμα αναγνωρίζεται εύκολα ως συνέπεια της δικής μας πράξης.

Κάπως έτσι ξέρουμε, χωρίς να χρειάζεται να το σκεφτούμε, ποια αισθήματα προκλήθηκαν από εμάς και ποια προήλθαν από τον εξωτερικό κόσμο.

Στη δεύτερη συνθήκη οι ερευνητές χάλασαν εσκεμμένα αυτή την αντιστοιχία.

Το ρομπότ δεν ακουμπούσε πλέον την πλάτη ακριβώς τη στιγμή που ο συμμετέχων έκανε την κίνηση. Το άγγιγμα ερχόταν περίπου μισό δευτερόλεπτο αργότερα.

Μισό δευτερόλεπτο δεν ακούγεται πολύ. Για ένα σύστημα όμως που προσπαθεί συνεχώς να απαντήσει στην ερώτηση αν αυτό που μόλις αισθάνθηκε το προκάλεσε το ίδιο ή κάτι έξω από εκείνο, είναι αρκετό για να δημιουργήσει πρόβλημα.

Η κινητική εντολή είχε ήδη δοθεί. Ο εγκέφαλος είχε ήδη προβλέψει το αισθητηριακό της αποτέλεσμα. Το πραγματικό άγγιγμα όμως εμφανιζόταν αργότερα από όσο αναμενόταν.

Ξανά και ξανά.

Κίνηση.

Μικρή παύση.

Άγγιγμα.

Κίνηση.

Μικρή παύση.

Άγγιγμα.

Μετά από μερικά λεπτά αυτής της επαναλαμβανόμενης ασυμφωνίας, αρκετοί συμμετέχοντες άρχισαν αυθόρμητα να αναφέρουν κάτι που κανείς δεν τους είχε ζητήσει να αναζητήσουν.

Την αίσθηση ότι υπήρχε κάποιος πίσω τους...

Σε ορισμένους η εμπειρία ήταν τόσο έντονη ώστε μιλούσαν για περισσότερες από μία παρουσίες. Κάποιοι ζήτησαν ακόμη και να σταματήσει το πείραμα.

Και εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ξέχασαν ότι βρίσκονταν σε εργαστήριο. Δεν αποφάσισαν ξαφνικά, σε επίπεδο λογικής σκέψης, ότι ένας άγνωστος είχε τρυπώσει πίσω τους και τους ακουμπούσε.

Ήξεραν ότι συμμετείχαν σε πείραμα. 

Αυτό που άλλαξε ήταν το ίδιο το αισθητηριακό βίωμα.

Το αυτόματο σύστημα του εγκεφάλου που προσπαθεί να ξεχωρίσει το "αυτό προέρχεται από εμένα" από το "αυτό προέρχεται από κάτι άλλο" δεν μπορούσε πλέον να αντιστοιχίσει σωστά την κίνηση με την αίσθηση που ακολουθούσε.

Και εκεί βρίσκεται το πραγματικό εύρημα του πειράματος.

Οι ερευνητές πρότειναν ότι τα σήματα που στην πραγματικότητα προέρχονταν από το ίδιο το σώμα (κινητικά, απτικά και ιδιοδεκτικά) άρχισαν να αποδίδονται λανθασμένα σε μια εξωτερική πηγή. 

Ο εγκέφαλος, με άλλα λόγια, έχανε προσωρινά ένα μέρος της σωστής πληροφορίας για το ποιος είναι η αιτία αυτού που αισθάνομαι.

Και όταν κάτι δεν ταξινομούνταν πλέον καθαρά ως "από εμένα", μπορούσε να βιωθεί ως "κάποιου άλλου".

Δεν εμφανιζόταν οπτικά κάποιος άνθρωπος.

Δεν υπήρχε φωνή.

Δεν υπήρχε μορφή.

Υπήρχε όμως εκείνο το πολύ ιδιαίτερο αίσθημα που βλέπουμε στα horror films:

- Κάποιος είναι πίσω μου...

Αυτός είναι και ο λόγος που οι ερευνητές θεωρούν το feeling of a presence ένα είδος ψευδαίσθησης που σχετίζεται με την αναπαράσταση του ίδιου μας του σώματος. Η μελέτη τους έδειξε ότι η αίσθηση του "εγώ" και του "άλλου" δεν είναι δύο αυτονόητες, αμετακίνητες κατηγορίες. Ο εγκέφαλος τις κατασκευάζει συνεχώς συνδυάζοντας πληροφορίες για την κίνηση, την αφή και τη θέση του σώματός μας στον χώρο.

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, αυτή η κατασκευή λειτουργεί τόσο καλά ώστε δεν αντιλαμβανόμαστε καν ότι γίνεται.

Όταν όμως τα σήματα πάψουν να συμφωνούν, μπορεί ένα κομμάτι της ίδιας της αναπαράστασης του σώματός μας να πάψει να βιώνεται ως "εγώ". 

Ο "άλλος" όμως δεν υπάρχει.

Κι όμως ο εγκέφαλος μπορεί να του δώσει θέση στον χώρο.

Και τώρα προκύπτει ένα αλλο ερώτημα:

- Αν ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργήσει μόνος του μια τόσο πειστική αίσθηση παρουσίας, τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος προσπαθεί μετά να εξηγήσει ποιος (ή τι) ήταν αυτό που ένιωσε;

Κάπου εδώ τελειώνουν τα δεδομένα και αρχίζει η ερμηνεία.

Και οφείλω, λόγω θέσης, να ξεχωρίσω αυτά τα δύο.

Δεν έχουμε δεδομένα που να μας επιτρέπουν να κοιτάξουμε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο που ισχυρίζεται ότι είδε έναν άγιο, ένα πνεύμα ή οποιαδήποτε υπερφυσική οντότητα και να πούμε ποια ακριβώς νευρωνική διεργασία συνέβη εκείνη τη στιγμή. Ούτε δικαιούμαστε να διαγνώσουμε εκ των υστέρων κάποια εγκεφαλική δυσλειτουργία επειδή κάποιος είχε μια τέτοια εμπειρία.

Μέχρι εδώ ήταν η βιολόγος.

Η προσωπική μου γνώμη, όμως, είναι αρκετά πιο κατασταλαγμένη ως προς την ερμηνεία. Γιατί ούτε ο δικός μου εγκέφαλος διαφέρει ιδιαίτερα από των υπολοίπων. Παίρνει τα δεδομένα που έχει, τα περνά μέσα από όσα ξέρει, όσα έχει ζήσει, όσα θεωρεί πιθανότερα και βγάζει τα δικά του συμπεράσματα.

Από τη στιγμή που γνωρίζουμε ότι ένας εγκέφαλος μπορεί να δημιουργήσει από μόνος του μια παρουσία που δεν υπάρχει, δυσκολεύομαι πάρα πολύ να θεωρήσω το "τον ένιωσα", "ήταν δίπλα μου", "ένιωσα την παρουσία του" ως επιχείρημα υπέρ της πραγματικής ύπαρξης αυτής της παρουσίας.

Ειδικά όταν ξέρω πια πως ο ίδιος εγκέφαλος δεν κατασκευάζει τις εμπειρίες του μέσα σε κοινωνικό και πολιτισμικό κενό. Κουβαλάει μια ολόκληρη ζωή. Εικόνες, ιστορίες, θρησκευτικές παραστάσεις, φόβους, προσδοκίες, απώλειες, επιθυμίες, ανθρώπους που έχει αγαπήσει, πράγματα που έχει μάθει να θεωρεί ιερά ή τρομακτικά.

Και γι' αυτό προσωπικά δεν μου φαίνεται καθόλου περίεργο ένας άνθρωπος που έχει μεγαλώσει μέσα σε μια συγκεκριμένη θρησκευτική παράδοση να δώσει σε μια παράξενη εγκεφαλική εμπειρία το πρόσωπο που ήδη γνωρίζει.

Ο Άγιος Τάδε, βοήθειά μας, δεν χρειάζεται απαραίτητα να μπήκε στο δωμάτιο.

Ο εγκέφαλός μας δεν καταγράφει απλώς παθητικά έναν έτοιμο κόσμο. Τον κατασκευάζει συνεχώς από αισθήσεις, μνήμες, προσδοκίες και πληροφορίες που έρχονται από το ίδιο μας το σώμα.

Και μερικές φορές, όταν αυτό το εξαιρετικά περίπλοκο σύστημα χάσει για λίγο τον συγχρονισμό του, μπορεί να δημιουργήσει μια άλλη παρουσία στο δωμάτιο. Να δώσει νόημα σε αυτό που ένιωσε χρησιμοποιώντας τα υλικά που είχε ήδη μέσα του.

Δεν ξέρουμε αν αυτό εξηγεί κάθε θρησκευτικό όραμα που έχει αναφερθεί στην ανθρώπινη ιστορία.

Ξέρουμε όμως κάτι που για μένα έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία. Δεν χρειάζεται να υπάρχει κανείς στο δωμάτιο για να είμαστε απολύτως πεπεισμένοι ότι κάποιος είναι εκεί.

Και για μένα (εντελώς υποκειμενικά) αυτό είναι το πραγματικό μάθημα του God Helmet.

Όχι ότι ένα παράξενο κράνος κατάφερε να μας φέρει σε επαφή με το υπερφυσικό.

Ούτε καν ότι το ίδιο το κράνος έκανε τελικά όσα του αποδόθηκαν.

Αλλά ότι, ψάχνοντας να προκαλέσουμε μια παρουσία που δεν υπάρχει, πέσαμε πάνω στο πόσο δύσκολο είναι καμιά φορά να ξεχωρίσουμε αυτό που υπάρχει έξω από το κεφάλι μας από αυτό που ο εγκέφαλός μας έχει κατασκευάσει μέσα του.

Κι αν κάτι μου φαίνεται πραγματικά ανατριχιαστικό στην ιστορία του God Helmet, δεν είναι η πιθανότητα ότι ένα κράνος μπορεί να μας κάνει να αισθανθούμε τον Θεό.

Είναι ότι δεν χρειαζόμαστε καν κανένα κράνος.

Πηγές:

• Michael A. Persinger, Religious and mystical experiences as artifacts of temporal lobe function: a general hypothesis, Perceptual and Motor Skills (1983).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6664802/)

• Cook & Persinger, Experimental induction of the “sensed presence” in normal subjects and an exceptional subject, Perceptual and Motor Skills (1997).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9347559/)

• Persinger & Healey, Experimental facilitation of the sensed presence, Journal of Nervous and Mental Disease (2002).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12193838/)

• Granqvist et al., Sensed presence and mystical experiences are predicted by suggestibility, not by the application of transcranial weak complex magnetic fields, Neuroscience Letters (2005).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15849873/)

• Blanke et al., Neurological and Robot-Controlled Induction of an Apparition, Current Biology (2014).

"PubMed" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25447995/)

• Blanke et al., Neurological and Robot-Controlled Induction of an Apparition, Current Biology (2014).