Τις λέμε σαν να είναι περίπου το ίδιο πράγμα, ενώ δεν είναι ούτε καν κοντά.
Θέλω.
Πρέπει.
Μπορώ.
Χρειάζεται.
Έχω ανάγκη.
Έχω μάθει.
Μου αρέσει.
Τις πετάμε συνήθως χαλαρά, σαν να είναι λίγο-πολύ εναλλάξιμες. Και πάνω σε αυτή τη σύγχυση παίρνουμε αποφάσεις.
Το πρόβλημα δεν είναι γλωσσικό. Είναι υπαρξιακό.
Και εξηγούμαι...
Ωριμότητα δεν είναι απλώς να ξέρουμε ποια από αυτές τις λέξεις είναι γλωσσικά σωστότερη για να περιγράψει κάτι, αν και, ναι, καλό είναι να μπορούμε να επικοινωνούμε όσο ακριβέστερα γίνεται.
Το σημαντικότερο είναι να ξέρουμε ποια κινητήρια δύναμη μιλάει μέσα μας κάθε φορά.
Κι αυτό σημαίνει κάτι πολύ πρακτικό.
Να ξέρουμε από πού κινούμαστε πριν κινηθούμε.
Γιατί ακριβώς η ίδια πράξη μπορεί να προκύψει από τελείως διαφορετική συλλογιστική μηχανή μέσα μας.
Μπορώ να μείνω κάπου επειδή αγαπάω.
Μπορώ να μείνω επειδή φοβάμαι.
Μπορώ να μείνω επειδή έτσι έχω μάθει.
Μπορώ να μείνω επειδή αισθάνομαι ότι «πρέπει».
Μπορώ να μείνω επειδή μου αρέσει.
Μπορώ να μείνω επειδή έχω ανάγκη.
Εξωτερικά; Ίδια πράξη.
Εσωτερικά; Άλλος πλανήτης.
Και μετά απορούμε γιατί κουραστήκαμε, γιατί θυμώσαμε, γιατί γεμίσαμε παράπονο ή γιατί, ενώ υποτίθεται ότι κάναμε αυτό που θέλαμε, δεν νιώσαμε απολύτως τίποτα.
Όταν ξεχωρίζουμε τη συλλογιστική, δεν αλλάζουμε αναγκαστικά την απόφαση, αλλά τουλάχιστον ξέρουμε πώς την πήραμε. Γιατί δεν αλλάζουμε τη ζωή μας μόνο αλλάζοντας αποφάσεις. Την αλλάζουμε καταλαβαίνοντας πρώτα γιατί αποφασίζουμε.
Η ίδια πράξη μπορεί να έρχεται από αγάπη, φόβο, συνήθεια, ανάγκη αποδοχής ή πραγματική ανάγκη. Και μόνο όταν το ξέρουμε αποκτάμε ουσιαστική δυνατότητα επιλογής. Αλλιώς ζούμε λίγο στον αυτόματο πιλότο.
Γιατί ό,τι δεν καταλαβαίνουμε ότι μας κινεί έχει την ενοχλητική συνήθεια να αποφασίζει για εμάς ενώ εμείς νομίζουμε ότι επιλέγουμε.
Μια διευκρίνιση πριν αρχίσουμε, για να μη βγουν τα επιστημονικά γιαταγάνια και με πετύχουν στο ψαχνό (και έχω και πολύ).
Αυτές οι εφτά λέξεις δεν αποτελούν κάποια επίσημη ψυχολογική ταξινόμηση.
Είναι ένας πρακτικός τρόπος να ξεχωρίσουμε πράγματα που συχνά μπερδεύουμε μεταξύ τους.
Και τώρα μπορούμε να βουτήξουμε.
1. Θέλω
Κινητήρια δύναμη: επιθυμία, προτίμηση, προσωπική κατεύθυνση.
Το "θέλω" αφορά αυτό που μας τραβάει προς κάτι.
Κάποιες φορές συμφωνεί με τις αξίες μας.
Κάποιες φορές όχι.
Κάποιες φορές είναι βαθύ και σταθερό.
Κάποιες φορές είναι ένα "το θέλω ΤΩΡΑ και μη μου μιλάτε".
Το "θέλω" δεν χρειάζεται απαραίτητα από μόνο του επιχειρηματολογία.
Θέλω σοκολάτα.
Θέλω να φύγω.
Θέλω αυτόν τον άνθρωπο.
Θέλω να αλλάξω δουλειά.
Μετά έρχεται το υπόλοιπο μυαλό και αρχίζει τα "ναι, αλλά...".
Γιατί το "θέλω" δεν είναι πάντα καλό για εμάς, δεν είναι πάντα εφαρμόσιμο, και δεν αποκτά ηθική αξία μόνο και μόνο επειδή είναι αυθεντικό.
Αλλά είναι πληροφορία.
Και πολύ σημαντική μάλιστα.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν δεν αντέχουμε ούτε να παραδεχτούμε τι θέλουμε, επειδή φοβόμαστε τι θα σημαίνει αν το πάρουμε στα σοβαρά.
Άλλο:
- Το θέλω.
Κι άλλο:
- Θα το κάνω.
Ευτυχώς.
Γιατί αλλιώς θα ήμασταν όλοι φυλακή μέχρι την Παρασκευή που μας έρχεται.
2. Πρέπει
Κινητήρια δύναμη: υποχρέωση, κανόνας, αξία, φόβος συνεπειών ή εσωτερικευμένη προσδοκία.
Το "πρέπει" είναι ενδιαφέρουσα λέξη γιατί μπορεί να προέρχεται από παντού.
Μερικές φορές είναι απολύτως πραγματικό:
- Πρέπει να πληρώσω τον λογαριασμό.
- Πρέπει να πάρω το φάρμακό μου.
- Πρέπει να ζητήσω συγγνώμη επειδή έκανα μαλακία.
Και άλλες φορές το "πρέπει" είναι κάτι δανεικό που έχει εγκατασταθεί μέσα μας τόσο παλιά, ώστε πλέον το περνάμε για δική μας φωνή.
- Πρέπει να παντρευτώ.
- Πρέπει να είμαι πάντα διαθέσιμη.
- Πρέπει να μη θυμώνω.
- Πρέπει να κάνω υπομονή.
- Πρέπει να είμαι "καλός".
Γονείς, κοινωνία, οικογένεια, ντροπή, θρησκεία, εικόνα, Instagram, ο κυρ-Παντελής από απέναντι που έχει άποψη για όλα.
Στην ψυχοδυναμική σκέψη θα μιλούσαμε εδώ και για εσωτερικευμένους κανόνες και απαιτήσεις πράγματα που σχετίζονται με αυτό που παραδοσιακά ονομάστηκε υπερεγώ. Αλλά αυτό σε άλλη ανάρτηση. Τώρα το κρατάμε ανάλαφρο.
Δεν είναι κακό να έχουμε "πρέπει". Χωρίς στοιχειώδεις κανόνες, ευθύνη και δεσμεύσεις θα γινόταν της κολάσεως.
Το θέμα είναι άλλο. Ποιο πρέπει είναι πραγματικά δικό μας και με ποιο εξακολουθούμε σήμερα να συμφωνούμε;
Γιατί κάποια "πρέπει" προστατεύουν τη ζωή μας. Και κάποια άλλα χτίζουν φυλακές που έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ, ώστε τις αποκαλούμε σπίτι.
3. Μπορώ
Εδώ γίνεται το έλα να δεις και κάτσε να γελάσεις.
Το "μπορώ" αφορά δυνατότητα.
Έχω την ικανότητα;
Έχω τους πόρους;
Έχω τον χρόνο;
Έχω τη σωματική ή ψυχική δυνατότητα;
Μπορώ να μάθω;
Μπορώ να αντέξω;
Και εδώ κάνουμε ένα από τα αγαπημένα μας μπλεξίματα:
Μπερδεύουμε το "μπορώ" με το "θέλω".
Κάνουμε πράγματα επειδή είμαστε καλοί σε αυτά και κάποια στιγμή ανακαλύπτουμε ότι δεν μας αρέσουν καθόλου.
Ή ακόμη χειρότερα, μπερδεύουμε το "Μπορώ να το αντέξω" με το "Άρα πρέπει να το αντέξω".
Όχι.
Αυτό δεν ακολουθεί λογικά.
Μπορεί να μπορώ να κουβαλήσω ένα ψυγείο τρεις ορόφους. Δεν σημαίνει ότι είναι καλή ιδέα να το κάνω κάθε Τρίτη για να αποδείξω τον χαρακτήρα μου.
Η ικανότητα είναι πληροφορία. Όχι εντολή.
Και το σημαντικότερο ερώτημα είναι "Γιατί ακριβώς χρειάζεται να αποδείξω ότι μπορώ;"
4. Χρειάζεται
Κινητήρια δύναμη: πραγματικότητα, συνθήκες, συνέπειες.
Η πιο υποτιμημένη λέξη στο λεξικό μας. Το "χρειάζεται" δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για το δράμα μας.
Δεν ρωτάει αν έχουμε έμπνευση.
Δεν ρωτάει αν μας αρέσει.
Δεν ρωτάει αν νιώθουμε έτοιμοι.
Ρωτάει μόνο:
Τι απαιτεί αυτή η κατάσταση για να προχωρήσει;
Χρειάζεται να κάνω εξετάσεις.
Χρειάζεται να μαζέψω χρήματα.
Χρειάζεται να μιλήσουμε.
Χρειάζεται να βάλω όριο.
Μπορεί να μη θέλω καθόλου. Μπορεί να μην το απολαμβάνω ούτε δευτερόλεπτο. Αλλά η πραγματικότητα έχει αυτή την εκνευριστική ιδιότητα να συνεχίζει να υπάρχει κι όταν εμείς δεν συμφωνούμε μαζί της.
Προσοχή όμως.
Άλλο: "Χρειάζεται".
Κι άλλο: "Χρειάζομαι".
Το πρώτο είναι εκτίμηση των απαιτήσεων μιας κατάστασης.
Το δεύτερο μιλάει για εμάς.
Και αν δεν τα ξεχωρίζουμε, μπορούμε πολύ εύκολα να παρουσιάζουμε τη δική μας ανάγκη σαν αντικειμενικό νόμο του σύμπαντος.
- Χρειάζεται να μου τηλεφωνείς κάθε τρεις ώρες.
Εεεε... Όχι ακριβώς.
Εσύ ίσως το χρειάζεσαι.
Το σύμπαν πάντως δεν εξέδωσε σχετική εγκύκλιο.
5. Έχω ανάγκη
Εδώ μπαίνουμε σε βαθύτερα νερά.
Κινητήρια δύναμη: έλλειψη, ρύθμιση, ασφάλεια, σύνδεση, φροντίδα.
Το "έχω ανάγκη" δεν είναι απλώς επιθυμία. Δεν είναι πάντα συνήθεια. Και σίγουρα δεν είναι πάντα κοινωνικός κανόνας.
Υπάρχουν βιολογικές ανάγκες. Υπάρχουν ψυχολογικές και σχεσιακές ανάγκες. Υπάρχουν ανάγκες για ασφάλεια, ξεκούραση, σύνδεση, αυτονομία, αποδοχή, χώρο.
Το θέμα είναι ότι πολλές φορές κάτω από το "έχω ανάγκη" μπορεί επίσης να κρύβεται φόβος, συνήθεια ή συγκεκριμένος τρόπος που έχουμε μάθει να καλύπτουμε μια πραγματική ανάγκη.
Μπορεί, για παράδειγμα, να έχω πραγματική ανάγκη σύνδεσης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχω ανάγκη τον συγκεκριμένο άνθρωπο να μου στείλει μήνυμα στις 22:17 ακριβώς.
Εδώ γίνεται συχνά το μπέρδεμα.
Μπερδεύουμε την ανάγκη με τη στρατηγική που έχουμε μάθει να χρησιμοποιούμε για να την καλύψουμε.
Και τότε η ανάγκη για σύνδεση γίνεται ανάγκη για συγκεκριμένο άνθρωπο.
Και δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα.
Οι ανάγκες μας δεν είναι ντροπή.
Ούτε χρειάζεται να παριστάνουμε τους αυτάρκεις βράχους του Αιγαίου.
Αλλά χρειάζεται να μπορούμε να αναγνωρίζουμε ποια ανάγκη υπάρχει από κάτω, ποιος μπορεί πράγματι να τη βοηθήσει να καλυφθεί και τι μέρος της ευθύνης ανήκει σε εμάς.
Γιατί άλλο να έχουμε ανάγκες μέσα σε μια σχέση, κι άλλο ο άλλος είναι αποκλειστικά υπεύθυνος για τη ρύθμιση ολόκληρου του εσωτερικού μας κόσμου..
Εκεί έχουμε θέμα...
6. Έχω μάθει
Αυτό είναι το παλιό μας λογισμικό. Τρέχει στο background χωρίς να το καταλαβαίνουμε.
Κινητήρια δύναμη: συνήθεια, εμπειρία, οικογενειακά και κοινωνικά μοτίβα, προηγούμενη μάθηση.
Έχω μάθει να κάνω υπομονή.
Έχω μάθει να μη ζητάω πολλά.
Έχω μάθει να προσαρμόζομαι.
Έχω μάθει ότι όταν αγαπάς, υπομένεις.
Έχω μάθει ότι δεν πρέπει να δείχνω αδυναμία.
Έχω μάθει ότι αν κάποιος θυμώνει μαζί μου, μάλλον έφταιξα.
Το ότι κάτι το μάθαμε δεν σημαίνει ότι μας το δίδαξε κάποιος καθισμένος απέναντί μας με πίνακα και μαρκαδόρο.
Μπορεί να το μάθαμε από επανάληψη. Από παρατήρηση. Από συνέπειες. Από το τι επιβραβευόταν. Από το τι τιμωρούνταν. Από το τι έπρεπε να κάνουμε κάποτε για να λειτουργήσουμε μέσα στο περιβάλλον μας. Κάποια από αυτά τα μαθήματα μάς έσωσαν.
Το πρόβλημα είναι ότι ο εγκέφαλος αγαπάει το γνώριμο. Όχι επειδή το γνώριμο είναι πάντα καλό. Αλλά επειδή είναι… γνώριμο.
Και κάτι που κάποτε ήταν χρήσιμο μπορεί είκοσι χρόνια αργότερα να συνεχίζει να τρέχει σαν πρόγραμμα που κανείς δεν θυμήθηκε να κλείσει.
- Έχω μάθει να μην ζητάω τίποτα.
Και μπράβο σου! Τώρα μήπως ήρθε η ώρα να δούμε αν αυτό εξακολουθεί να σε εξυπηρετεί ή απλώς έχεις ξεχάσει ότι μπορείς να το αλλάξεις;
7. Μου αρέσει
Κινητήρια δύναμη: ευχαρίστηση, ενδιαφέρον, θετική εμπειρία.
Φαινομενικά το απλούστερο.
Μου αρέσει. Τέλος.
Μόνο που ούτε αυτό είναι τόσο αθώο όσο φαίνεται. Γιατί το "μου αρέσει" αποκαλύπτει τι μας τραβάει, τι μας διασκεδάζει, τι μας διεγείρει, τι μας κάνει να επιστρέφουμε.
Και αυτό δεν είναι πάντα ίδιο με "Μου κάνει καλό".
- Μου αρέσει να ξενυχτάω.
- Μου αρέσει αυτός ο άνθρωπος.
- Μου αρέσει να τρώω τρία κιλά παγωτό.
- Μου αρέσει να τσακώνομαι στο ίντερνετ με αγνώστους που έχουν φωτογραφία προφίλ ελληνική σημαία και λιοντάρι.
Εντάξει, μπορεί να σου αρέσει. Δεν σημαίνει όμως ότι πρέπει να οργανώσεις τη ζωή σου γύρω από αυτό.
Και υπάρχει κι ένα ενδιαφέρον μπέρδεμα γύρω από την ένταση.
Μερικές φορές μια έντονη σωματική διέγερση μπορεί να αποδοθεί λανθασμένα στην αιτία της. Αυτό είναι που στην ψυχολογία περιγράφεται ως "misattribution of arousal".
Με απλά λόγια, μπορεί να νιώθω ένταση για έναν λόγο και να την ερμηνεύω ως κάτι άλλο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άγχος είναι κρυφός έρωτας ούτε ότι όποιος ανεβάζει παλμούς θέλει να παντρευτεί τον διπλανό του.
Ηρεμήστε.
Σημαίνει απλώς ότι το σώμα δεν συνοδεύει πάντα τις αντιδράσεις του με εξηγήσεις. Και έτσι κάτι διαφορετικό μπορεί να συμβεί όταν έχουμε συνηθίσει σχέσεις ή καταστάσεις υψηλής έντασης:
Η ηρεμία μπορεί να μας φαίνεται παράξενη, άτονη ή ακόμη και βαρετή. Όχι επειδή η ηρεμία είναι αντικειμενικά βαρετή. Αλλά επειδή το γνώριμο μέτρο έντασής μας μπορεί να βρίσκεται αλλού.
Άρα το "μου αρέσει" είναι σημαντικό.
Αλλά θέλει μία δεύτερη ερώτηση:
- Τι ακριβώς μου αρέσει εδώ και γιατί;
---
Τι σημαίνουν λοιπόν όλα αυτά;
Σημαίνουν ότι η ίδια πράξη αλλάζει νόημα ανάλογα με την κινητήρια δύναμη. Και όταν ξεχωρίζουμε το κίνητρο, τότε ξέρουμε καλύτερα και τι κάνουμε με αυτό.
Δεν σημαίνει ότι θα είμαστε πάντα αρνητικοί. Ούτε ότι κάθε συνειδητή απόφαση είναι καλή απόφαση.
Μπορούμε μια χαρά να ξέρουμε ακριβώς ότι πάμε να κάνουμε μαλακία και να την κάνουμε πανηγυρικά.
Άνθρωποι είμαστε.
Αλλά ένα συνειδητό "ναι" τουλάχιστον κρύβει λιγότερες εκπλήξεις από ένα "ναι" που δεν ξέρουμε καν ποιος μέσα μας το είπε.
Το πρόβλημα με αυτές τις λέξεις είναι ότι τις κάνουμε μια ωραιότατη σούπα και την καταπίνουμε σαν τους γλάρους.
Λέμε:
"Χρειάζεται", ενώ εννοούμε "μου αρέσει".
Λέμε:
"Θέλω κάποιον", ενώ μπορεί να εννοούμε "φοβάμαι να είμαι μόνος".
Λέμε:
"Μπορώ", ενώ εννοούμε "αντέχω".
Λέμε:
"Πρέπει", ενώ εννοούμε "έτσι έμαθα".
Λέμε:
"Δεν μπορώ", ενώ μερικές φορές εννοούμε "δεν θέλω".
Και άλλες φορές, βέβαια, "δεν μπορώ" σημαίνει όντως δεν μπορώ.
Ας μην το κάνουμε κι αυτό motivational poster.
Λέμε:
"Έχω ανάγκη", ενώ εννοούμε καμιά φορά τη μοναδική στρατηγική που έχουμε μάθει για να καλύπτουμε μια ανάγκη.
Όταν μπερδεύουμε τις λέξεις, μπερδεύουμε μαζί και την αιτία.
Και αν θέλουμε να αλλάξουμε κάτι, χρειάζεται πρώτα να ξέρουμε τι ακριβώς προσπαθούμε να αλλάξουμε.
Γιατί αλλιώς παλεύουμε λάθος πόλεμο.
Αν είναι θέλω → αναλαμβάνεις ότι πρόκειται για δική σου επιθυμία και εξετάζεις το κόστος της.
Αν είναι πρέπει → ψάχνεις ποιος έβαλε αυτόν τον κανόνα εκεί και αν εξακολουθείς να συμφωνείς μαζί του.
Αν είναι δεν μπορώ → κοιτάζεις αν υπάρχει πραγματικό όριο, φόβος, έλλειψη πόρων ή δεξιότητα που μπορεί να χτιστεί.
Αν είναι χρειάζεται → κοιτάζεις την πραγματικότητα κατάματα και σηκώνεις μανίκια.
Αν είναι έχω ανάγκη → αναγνωρίζεις την ανάγκη, χωρίς ούτε να την ντρέπεσαι ούτε να φορτώνεις αυτομάτως ολόκληρη την ευθύνη της σε κάποιον άλλον.
Αν είναι έχω μάθει → εξετάζεις αν αυτό το παλιό πρόγραμμα εξακολουθεί να σου χρησιμεύει.
Αν είναι μου αρέσει → το απολαμβάνεις, αλλά δεν το χρίζεις αυτομάτως πυξίδα ζωής.
Γιατί ΚΑΙ δεν είναι όλα όσα μας αρέσουν καλά για εμάς, ΚΑΙ δεν είναι όλα όσα είναι καλά για εμάς υποχρεωτικό να μας αρέσουν.
Καταπληκτικά τα καταφέραμε πάλι ως είδος!!!
Και πώς ξεμπερδεύεται όλο αυτό;
Με ξεβράκωμα, κοινώς.
Την επόμενη φορά που θα πεις μία από αυτές τις λέξεις, σταμάτα για λίγο και ρώτα:
Το θέλω πραγματικά ή απλώς έτσι το έχω μάθει;
Αυτό το "πρέπει" ποιος το λέει; Συμφωνώ ακόμη μαζί του;
Το ότι μπορώ σημαίνει απαραίτητα ότι αξίζει;
Το "χρειάζεται" είναι απαίτηση της πραγματικότητας ή δική μου προτίμηση που κάνει την αντικειμενικότητα;
Αυτό που μου αρέσει, γιατί μου αρέσει;
Αυτό που έχω ανάγκη, ποια πραγματική ανάγκη αποκαλύπτει από κάτω;
Και αυτό που λέω ότι δεν μπορώ, είναι αδυναμία, όριο ή φόβος;
---
Όταν οι λέξεις σταματούν να σε κοροϊδεύουν, σταματάς λίγο και εσύ να κοροϊδεύεις τον εαυτό σου.
Και αυτό είναι μια κάποια αρχή.
Μικρό πείραμα, έτσι για το γούστο:
Πάρτε μια πρόταση (οποιαδήποτε σας προβληματίζει) και αλλάξτε μόνο το ρήμα.
Εγώ, εντελώς τυχαία και ουδεμία σχέση έχουσα με οτιδήποτε ανθρώπινο, παίρνω μία που κάνει το παράδειγμα εύκολο:
- Θέλω να είμαι μαζί του.
- Πρέπει να είμαι μαζί του.
- Μπορώ να είμαι μαζί του.
- Χρειάζεται να είμαι μαζί του.
- Έχω ανάγκη να είμαι μαζί του.
- Έχω μάθει να είμαι μαζί του.
- Μου αρέσει να είμαι μαζί του.
Ίδια περίπου σύνταξη. Εντελώς διαφορετικός κόσμος.
- Η πρώτη μιλάει για επιθυμία.
- Η δεύτερη για υποχρέωση.
- Η τρίτη για δυνατότητα.
- Η τέταρτη για αυτό που θεωρώ ότι απαιτεί η κατάσταση.
- Η πέμπτη για ανάγκη.
- Η έκτη για μαθημένο μοτίβο.
- Η έβδομη για ευχαρίστηση.
Και καμία δεν είναι αυτομάτως πιο σωστή από τις υπόλοιπες.
Το ενδιαφέρον είναι να ξέρουμε ποια από αυτές είναι αληθινή κάθε φορά.
Να ξέρουμε ποια δύναμη μιλάει μέσα μας πριν της παραδώσουμε το κουμάντο.
Αλλιώς θα συνεχίσουμε να εξηγούμε τη ζωή μας εκ των υστέρων.
Παγιδευμένοι σε εφτά μικρές λέξεις που αποφασίζουν για εμάς.
