Η αγάπη έχει ένα πρακτικό πρόβλημα που καλό είναι να το συναντάμε όσο σπανιότερα γίνεται.

Τι την κάνεις όταν ο άνθρωπος στον οποίο ανήκει δεν υπάρχει πια;

Δεν μπορείς να την επιστρέψεις.

Δεν μπορείς να την ακυρώσεις.

Δεν υπάρχει κουμπί "delete".

Μένει εκεί. Μπαστακώνεται.

Και γι’ αυτό το "All My Love" των Led Zeppelin είναι πολύ πιο σκληρό τραγούδι απ’ όσο ακούγεται.

Πριν από χρόνια είχα δει το The Invention of Lying, μια κωμωδία του 2009 με τον Ricky Gervais, που βασίζεται σε μια εξαιρετικά απλή και εξαιρετικά παράξενη ιδέα: 

Ένας κόσμος στον οποίο κανείς δεν λέει ψέματα. Όχι επειδή οι άνθρωποι είναι ηθικά ανώτεροι. Απλώς επειδή το ψέμα δεν υπάρχει ακόμη ως δυνατότητα.

Μέχρι που κάποιος... Το "εφευρίσκει".

Αδιανόητα έξυπνη ταινία, να τη δείτε!

Και κάπως έτσι χρόνια μετά, εχθές συγκεκριμένα, μου κόλλησε η απορία.

Αλήθεια... Το ψέμα εφευρέθηκε ή ανακαλύφθηκε;

Την Αμερική την ανακαλύπτεις... Κακό (αλλά πολύ διαδεδομένο) παράδειγμα βρήκα να χρησιμοποιήσω γιατί μόνο αν είσαι Ευρωπαίος την ανακαλύπτεις. Δεν ήταν και κάτι άγνωστο στους ανθρώπους που ήδη ζούσαν εκεί αλλά... Γκουχ γκουχ... Ας αρκεστώ στο να ξεροβήξω τώρα. Δεν χρειάζεται να μπλέξω και την αποικιοκρατία επειδή θέλω να εξηγήσω ένα ρήμα. 

Θα βρω άλλο παράδειγμα. Να, ένα καλό! 

Την βαρύτητα την ανακαλύπτεις.

Το τηλέφωνο, από την άλλη μεριά, το εφευρίσκεις.

Γκέγκε;

Δεν έχω ιδέα ποιος είπε το πρώτο ψέμα στην ιστορία της ανθρωπότητας, αλλά θα ήθελα πολύ να ήμουν από μια μεριά. 

ΚΑΙ για να ακούσω το ψέμα (δώσε μου κουτσομπολιά λέμε...), αλλά ΚΑΙ για να δω τη στιγμή ακριβώς πριν.

Τη στιγμή που ένας ανθρώπινος εγκέφαλος σκέφτηκε, με όποιον πρωτόγονο τρόπο μπορούσε τότε να σκέφτεται, "Εγώ ξέρω τι έγινε. Ο άλλος δεν ξέρει. Άρα μπορώ να τον κάνω να πιστέψει αυτό που θέλω εγώ".

Αν συνέβη κάπως έτσι, πρέπει να ήταν μια εκπληκτική στιγμή στην ιστορία της ανθρώπινης νόησης. Και μια αρκετά κακή μέρα για όλους τους ανυποψίαστους(;) υπόλοιπους.

Γιατί το ψέμα είναι πολύ περίπλοκο πράγμα.

Πριν από το ψέμα υπήρχε ήδη η εξαπάτηση. Η φύση εξαπατά ασύστολα και το έκανε πολύ πριν εμφανιστούμε εμείς για να της δώσουμε ταχύρυθμα σεμινάρια.

• Ένα έντομο μοιάζει με φύλλο. 
• Ένα ακίνδυνο είδος μιμείται την εμφάνιση ενός επικίνδυνου. 
• Ένα πουλί μπορεί να προσποιηθεί ότι είναι τραυματισμένο για να τραβήξει έναν θηρευτή μακριά από τη φωλιά του. 
• Θηλυκοί κοινοί βάτραχοι έχει παρατηρηθεί ακόμη και να προσποιούνται τους νεκρούς για να ξεφύγουν από ανεπιθύμητα αρσενικά (προφανώς ανακάλυψαν εγκαίρως ότι πρίγκιπες δεν γίνονται!) Τώρα επειδή η βιολογία μέσα μου με σκουντάει με νόημα... Δεν παριστάνουν τις νεκρές ακριβώς. Παθαίνουν τονική ακινησία ως μία από τις συμπεριφορές διαφυγής από αρσενικό που τις έχει ήδη αρπάξει, αλλά και πάλι... Όποια βατραχίνα το σκέφτηκε πρώτη, της βγάζω το καπέλο. Τη φαντάζομαι ήδη να φωνάζει στον βατραχομούρη που θέλει να γλεντήσει το φιλήδονο γλιτσερό κορμί της "Έτσι και μου τον ακουμπήσεις θα πεθάνω εδώ μπροστά σου, Γιώργο. ΑΥΤΟ θέλεις;"

Σσσσς, παρασύρθηκα και επανέρχομαι...

Τα ζώα λοιπόν, χρησιμοποιούν παραπλανητικά σήματα απέναντι σε ανταγωνιστές ή θηρευτές συνέχεια! Η εξαπάτηση, λοιπόν, δεν είναι ανθρώπινη εφεύρεση.

Όμως...

Το έντομο που μοιάζει με φύλλο δεν ξυπνάει το πρωί και σκέφτεται:

- Χε χε. Θα τους ξεγελάσω πάλι όλους. Σήμερα θα ντυθώ φίκος.

Η φυσική επιλογή μπορεί να παράγει χαρακτηριστικά που παραπλανούν χωρίς να υπάρχει νους που σχεδιάζει την παραπλάνηση.

Ακόμη και στις πολύ πιο σύνθετες συμπεριφορές ζώων, όπου υπάρχουν ενδείξεις σκόπιμης εξαπάτησης, είναι δύσκολο να ξέρουμε ακριβώς τι καταλαβαίνει το ζώο για τον νου του άλλου.

Γι' αυτό η εξαπάτηση και το ψέμα δεν είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα.

Το ψέμα είναι μια πολύ ειδική μορφή εξαπάτησης. Απαιτεί αρκετή εγκεφαλική δουλειά. Για να σου πω ψέματα, πρέπει πρώτα να καταλάβω ότι δεν είσαι εγώ.

Ακούγεται αυτονόητο για εμάς τους φωστήρες Homo sapiens sapiens, αλλά στη φύση δεν είναι και τόσο.

Για να σε εξαπατήσω πραγματικά, πρέπει να μπορώ να αντιληφθώ ότι μέσα στο κεφάλι σου υπάρχει μια αναπαράσταση του κόσμου που μπορεί να είναι διαφορετική από τη δική μου.

Εγώ ξέρω Α. Εσύ μπορεί να πιστεύεις Β.

Και, ιδού το κρίσιμο σημείο. Miracolo! Εγώ μπορώ να επηρεάσω το τι θα πιστέψεις εσύ! Να μια ωραία ιδέα να τα κάνουμε όλα μπουρδέλο και να βγούμε λάδι.

Αυτή η ικανότητα συνδέεται με αυτό που στην ψυχολογία ονομάζεται "θεωρία του νου" και περιγράφει την ικανότητά μας να αποδίδουμε στους άλλους γνώσεις, πεποιθήσεις, προθέσεις και επιθυμίες διαφορετικές από τις δικές μας. 

Όχι πολύ εντυπωσιακό από μόνο του ομολογουμένως, αλλά με αυτόν τον τρόπο ξαφνικά το ταπεινό ψέμα γίνεται πολύ πιο εντυπωσιακό.

Για να πεις ένα αξιοπρεπές ψέμα πρέπει να κρατάς ταυτόχρονα στο κεφάλι σου:

1. τι συνέβη πραγματικά,
2. τι γνωρίζεις εσύ,
3. τι γνωρίζει ο άλλος,
4. τι νομίζει ότι γνωρίζεις εσύ,
5. τι θέλεις να πιστέψει,
6. και ποια εκδοχή πρέπει να του παρουσιάσεις ώστε να φτάσει εκεί.

Το ψέμα είναι γνωστικό multitasking. Δεν το κάνει βέβαια ηθικά ωραιότερο. Είναι όμως γνωστικά συναρπαστικό.

Και τα παιδιά μάς προδίδουν

Τα πολύ μικρά παιδιά είναι συνήθως αξιοθρήνητοι ψεύτες. Μπορεί να τα βλέπεις πασαλλειμένα με τη σοκολάτα μέχρι τα αυτιά και να σου λένε:

- Δεν την έφαγα εγώ.

Το οποίο ως εγκληματικό σχέδιο όσο να πεις έχει ορισμένες... αδυναμίες.

Μεγαλώνοντας όμως, τα ψέματά τους γίνονται πιο σύνθετα. Και αυτό δεν συμβαίνει επειδή σταδιακά διαφθείρονται και μετατρέπονται σε μικρούς απατεώνες.

Συμβαίνει επειδή αναπτύσσονται γνωστικά.

Αρχίζουν να καταλαβαίνουν καλύτερα ότι ο άλλος δεν έχει άμεση πρόσβαση σε όσα ξέρουν εκείνα. Ότι μπορεί να έχει κάποιος μια πεποίθηση που δεν τα συμφέρει και η πληροφορία που θα του δώσουν μπορεί να αλλάξει αυτή την πεποίθηση.

Με άλλα λόγια, η εμφάνιση πιο επιτυχημένου ψέματος στην παιδική ηλικία συνοδεύει την ανάπτυξη σημαντικών κοινωνικογνωστικών ικανοτήτων.

Πράγμα που αν το σκεφτείτε, δημιουργεί μια από τις ωραιότερες ειρωνείες της ανάπτυξης:

- Το παιδί σου μόλις σου είπε ένα αρκετά πειστικό ψέμα; Συγχαρητήρια! Ο εγκέφαλός του αναπτύσσεται μια χαρά. Τώρα κάτσε να εξηγήσεις στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο γιατί δεν πρέπει να το κάνει. Καλή τύχη...

Αλλά πότε ακριβώς έχουμε ψέμα;

Ας πούμε ότι λέω:

- Αύριο θα βρέξει.

Και τελικά δεν βρέχει. Είπα ψέματα ή απλώς έκανα λάθος;

Ας πούμε ότι μεταφέρω μια πληροφορία που πιστεύω ειλικρινά ότι είναι σωστή, αλλά αποδεικνύεται εντελώς ψευδής. Πάλι δεν είπα ψέματα. Είπα κάτι αναληθές.

Το ψέμα δηλαδή, δεν ορίζεται απλώς από την απόσταση ανάμεσα στα λόγια και στην πραγματικότητα. Ορίζεται και από την πρόθεση του ανθρώπου που μιλά.

Για να πω ψέματα πρέπει, σε μια συνηθισμένη έννοια του όρου, να παρουσιάζω κάτι που θεωρώ ψευδές ως αληθές με σκοπό να σε κάνω να το πιστέψεις.

Άρα το ψέμα δεν κατοικεί μόνο στις λέξεις. Κατοικεί κυρίως στη σχέση ανάμεσα σε δύο νόες (πληθυντικός της λέξης "νους")

Αυτό λοιπόν αλλάζει τα πάντα.

Μπορεί όμως να υπάρξει ψέμα χωρίς αλήθεια;

Εδώ αρχίζει η φιλοσοφία.

Όπως λένε και οι φιλόσοφοι Κατσιμηχαιοι "...δίχως το ψέμα θα 'ταν μαύρη η αλήθεια".

Έτσι και για να αποκρύψω την αλήθεια, πρέπει με κάποιον τρόπο να μπορώ να διακρίνω ανάμεσα σε αυτό που θεωρώ ότι συνέβη και αυτό που θέλω να πιστέψεις ότι συνέβη.

Άρα το ψέμα προϋποθέτει τουλάχιστον κάποια έννοια πραγματικότητας και πεποίθησης.

Δεν χρειάζεται να έχεις διαβάσει φιλοσοφία της αλήθειας για να το συμπεράνεις αυτό. Μην τρελαθούμε κιόλας. Οι Κατσιμηχαίοι, ας πούμε, το πιάσανε πίσω στο μακρινό 1992.

Χρειάζεται όμως να καταλαβαίνεις ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο "είναι" και στο "νομίζει". Και ακόμη περισσότερο, χρειάζεται να μπορείς να επέμβεις ανάμεσα σε αυτά τα δύο.

Εκεί βρίσκεται όλη η μεγαλοφυΐα του ψέματος!

Δεν αλλάζεις την πραγματικότητα. Αλλάζεις την πραγματικότητα μέσα στο κεφάλι κάποιου άλλου.

Κι έτσι σχεδόν νομοτελειακά, οδηγούμαστε στο ότι:

Το ψέμα χρειάζεται τον Άλλον

Ένας άνθρωπος ολομόναχος σ' ένα έρημο νησί μπορεί να κάνει λάθος. Μπορεί να αυταπατάται. Μπορεί να αρνείται κάτι που κατά βάθος ξέρει.

Αλλά το διαπροσωπικό ψέμα χρειάζεται τουλάχιστον δύο. Χρειάζεται κάποιον που ξέρει ή πιστεύει κάτι. Και κάποιον άλλο του οποίου την πεποίθηση θέλει να επηρεάσει.

Γι' αυτό το ψέμα είναι βαθιά κοινωνικό φαινόμενο. Και ίσως γι' αυτό ανθίζει δίπλα στη συνεργασία αντί απέναντί της.

Όσο πιο κοινωνικό γίνεται ένα είδος, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά το τι γνωρίζουν οι άλλοι, τι περιμένουν, ποιον εμπιστεύονται, ποιον φοβούνται, ποιον επιλέγουν ως σύμμαχο.

Σε έναν τέτοιο κόσμο, η πληροφορία αποκτά αξία. Και μόλις κάτι αποκτήσει αξία, αργά ή γρήγορα κάποιος θα προσπαθήσει να το νοθεύσει.

Και μετά μου τη σκάει κατάμουτρα:

- Και τα ψέματα που λέμε στον εαυτό μας; Τι γίνεται όταν "ο άλλος" είμαστε εμείς;

Εδώ χρειάζεται μια μικρή παρένθεση γιατί οτιδήποτε περνάει από την κρεατομηχανή που έχω για μυαλό πρέπει να το βγάλω κιμά από την άλλη μεριά για να το καταλάβω.

Υπάρχει σίγουρα ένας άνθρωπος στον οποίο φαίνεται ότι μπορούμε να πούμε ψέματα χωρίς να υπάρχει κανείς άλλος στο δωμάτιο. Ο εαυτός μας. 

Μόνο που εδώ... 

Για να πω συνειδητά ψέματα στον εαυτό μου, θα πρέπει ταυτόχρονα να γνωρίζω ότι κάτι είναι ψευδές και να καταφέρνω να το πιστέψω ως αληθινό. Γι' αυτό η αυτοεξαπάτηση δεν θεωρείται απλώς ένα συνηθισμένο ψέμα με πομπό και παραλήπτη το ίδιο πρόσωπο. Συχνότερα είναι επιλεκτική διαχείριση της πραγματικότητας. Προσέχω περισσότερο ό,τι με βολεύει, υποτιμώ ό,τι με δυσκολεύει και ερμηνεύω τα ενδιάμεσα όπως με συμφέρει.

Άρα, όταν λέμε ψέματα στον εαυτό μας, δεν καταφέρνουμε να εξαπατήσουμε κάποιον που γνωρίζει ήδη την αλήθεια. Καταφέρνουμε απλώς να μη δούμε ποτέ την αλήθεια αρκετά καθαρά ώστε να χρειαστεί να της πούμε ψέματα. Καλό;

Είμαστε άνθρωποι, στο κάτω κάτω. Το'χουμε άνετα αυτό.

Το ψέμα χρειάζεται και την εμπιστοσύνη

Και εδώ επιστρέφω στο The Invention of Lying, γιατί η ταινία κάνει κάτι πολύ έξυπνο. Να τη δείτε, σας το είπα ή το ξέχασα;

Όταν ο πρωταγωνιστής λέει το πρώτο ψέμα, οι υπόλοιποι δεν σκέφτονται:

- Λες να μας κοροϊδεύει;

Δεν μπορούν να το σκεφτούν. Η πιθανότητα κάποιος να τους παρουσιάζει εσκεμμένα κάτι ψευδές ως αληθές δεν υπάρχει ακόμη μέσα στο νοητικό τους πλαίσιο.

Και γι' αυτό τον πιστεύουν. Όχι επειδή είναι πειστικός. Αλλά επειδή δεν έχουν λόγο να μην τον πιστέψουν.

Και κάπου εδώ εμφανίζεται το υπέροχο παράδοξο:

Για να υπάρξει ψέμα, πρέπει πρώτα να υπάρχει εμπιστοσύνη.

Αν θεωρούσαμε κάθε ανθρώπινη πρόταση εξ ορισμού ύποπτη, το ψέμα θα έχανε μεγάλο μέρος της δύναμής του.

Όταν λέω σε κάποιον "το φαγητό είναι στο ψυγείο", δεν ανοίγει ανεξάρτητη έρευνα για να εξακριβώσει εάν πράγματι υφίσταται ψυγείο, φαγητό και σχέση μεταξύ τους.

Με πιστεύει. Και πολύ καλά... Δεν ξέρω εάν κάνει πολύ καλά γιατί μπορεί και να το έχω φάει, ΑΛΛΑ...

Η ανθρώπινη συνεργασία θα ήταν σχεδόν αδύνατη αν έπρεπε να επαληθεύουμε προσωπικά κάθε πληροφορία που δεχόμαστε.

Το ψέμα λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο, είναι ένα παράσιτο της εμπιστοσύνης. Εκμεταλλεύεται έναν μηχανισμό χωρίς τον οποίο η κοινωνική ζωή δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει.

Και αυτό οδηγεί σε μια σκέψη ακόμη πιο παράξενη. Μια κοινωνία στην οποία όλοι λένε πάντα ψέματα δεν θα ήταν κοινωνία ψευτών για πολύ. Θα ήταν μια κοινωνία στην οποία κανείς δεν πιστεύει κανέναν. Και τότε το ψέμα θα είχε χάσει το βασικό του εργαλείο. Κι αυτό είναι ο άνθρωπος που πιστεύει ότι του λες την αλήθεια.

Ξαναδιαβάστε το. Βγάζει νόημα σας το ορκίζομαι!

...Και μετά φτιάξαμε ολόκληρους κόσμους από πράγματα που δεν υπάρχουν

Η ίδια γνωστική ικανότητα που μας επιτρέπει να πούμε κάτι που δεν είναι αληθινό μάς επιτρέπει επίσης να μιλήσουμε για πράγματα που δεν υπάρχουν καθόλου.

• Να επινοήσουμε.
• Να φανταστούμε.
• Να αφηγηθούμε.
• Να κατασκευάσουμε ένα ενδεχόμενο μέλλον.
• Να γράψουμε ένα μυθιστόρημα.
• Να πούμε σε ένα παιδί μια ιστορία που και οι δύο γνωρίζουμε ότι δεν συνέβη ποτέ και, παρ' όλα αυτά, κανείς δεν εξαπατά κανέναν.

Η μυθοπλασία, ας πούμε, είναι ίσως το πιο παράξενο ξαδερφάκι του ψέματος.

Και τα δύο απομακρύνονται από την πραγματικότητα. Ομως... Η ίδια δυνατότητα του εγκεφάλου να αποδεσμεύεται από το αυτό που υπάρχει τώρα και μπορεί να παράξει απάτη, μπορεί να παράξει και λογοτεχνία, σχέδια, υποθέσεις, επιστημονικά μοντέλα, φανταστικούς κόσμους, ακόμα και θρησκείες ολάκερες.

Πράγμα που κάνει τα πράγματα λίγο ζόρικα για όποιον θα ήθελε απλώς να κατατάξει το ψέμα στα ελαττώματα του ανθρώπινου είδους και να τελειώνουμε.

Η ικανότητα να λέμε κάτι που δεν υπάρχει είναι ταυτόχρονα μία από τις πιο επικίνδυνες και μία από τις πιο δημιουργικές δυνατότητές μας.

Το ξέρουμε ότι μπορούμε να απομακρυνθούμε από την πραγματικότητα. Τι κάνουμε όμως αφού απομακρυνθούμε; Πώς χρησιμοποιούμε αυτή την ικανότητα απόστασης;

Άρα τελικά το ψέμα εφευρέθηκε ή ανακαλύφθηκε;

Η ερώτηση τώρα φαίνεται... Άδικη.

Η εξαπάτηση δεν εφευρέθηκε από τον άνθρωπο. Είναι πολύ παλαιότερη από εμάς και βαθιά ριζωμένη στην εξέλιξη της ζωής.

Το ανθρώπινο ψέμα, όμως, είναι κάτι πολύ περισσότερο.

Είναι η στιγμή κατά την οποία η εξαπάτηση περνά μέσα από έναν νου ικανό να αναπαριστά, να προβλέπει και να επηρεάζει τον νου ενός άλλου.

Ίσως λοιπόν ούτε ακριβώς το εφεύραμε, ούτε απλώς το ανακαλύψαμε.

Ίσως το ψέμα προέκυψε όταν αποκτήσαμε αρκετή κοινωνική νοημοσύνη ώστε να αντιληφθούμε ότι οι άνθρωποι δεν βλέπουν τον κόσμο όπως είναι. Βλέπουν μια εκδοχή του ο καθένας μέσα στο κεφάλι του. Και αυτή η εκδοχή μπορεί να χειραγωγηθεί.

Αν είναι έτσι, τότε το πρώτο πραγματικό ψέμα δεν ήταν απλώς μια σκοτεινή στιγμή της ανθρώπινης ιστορίας.

Ήταν και μια ένδειξη ενός τεράστιου γνωστικού άλματος. 

Κάποιος, με το δικό του νου, κατάλαβε ότι και ο άλλος έχει νου.

Και σχεδόν αμέσως βρήκε τρόπο να του τον κάνει πουτάνα.

Αχ, ρε άνθρωπε.

Ούτε πέντε λεπτά δεν μπορούσες να χαρείς το καινούργιο σου προσόν...

Πηγές:

1. The Definition of Lying and Deception
2. Self-Deception
3. Cooperation and deception: from evolution to mechanisms
4. Deception as a Derived Function of Language
5. Social and Cognitive Correlates of Children’s Lying Behavior
6. Drop dead! Female mate avoidance in an explosively breeding frog
7. Theory of mind 

Υπάρχουν μέρες που λεω: 

- Εντάξει, δεν γίνεται να βρισκόμαστε πάλι εδώ!

Και μετά έρχεται ο πρόεδρος των ΗΠΑ, υπογράφει εντολή να σπάσει το τριπλό εμβόλιο ιλαράς–παρωτίτιδας–ερυθράς (MMR) σε τρεις ξεχωριστές δόσεις, να γίνονται τα εμβόλια σε περισσότερες επισκέψεις και να ξαναμπεί από το παράθυρο η κουβέντα περί αυτισμού.

 Γιατί κάποιοι ερωτεύονται την αβεβαιότητα;

"Γιατί διαλέγω πάντα ανθρώπους που δεν μπορώ να έχω;"

"Γιατί όταν κάποιος με αγαπάει πραγματικά, κάτι μέσα μου παγώνει;"

"Γιατί όταν απομακρύνεται, τον θέλω περισσότερο;"

Αν αυτές οι ερωτήσεις σου φαίνονται γνώριμες, τότε ίσως ο Μοράβια να ήξερε κάτι πολύ πριν εμφανιστεί η σύγχρονη ψυχολογία.

"

Η Πλήξη" του Μοράβια δεν μιλάει για τον έρωτα. Μιλάει για το κενό που προσπαθούμε να καλύψουμε με τον έρωτα.

- Είμαι ερωτευμένος.

- Είσαι; Ή μήπως είσαι τρομοκρατημένος;

Να μια ερώτηση που δεν κάνουμε σχεδόν ποτέ.

Διαβάζοντας την Πλήξη του Αλμπέρτο Μοράβια, ήταν εύκολο να πιστέψω ότι πρόκειται για ένα μυθιστόρημα εμμονής. Ένας άντρας γνωρίζει μια γυναίκα, την ποθεί, τη χάνει, τη ζηλεύει, προσπαθεί να την κρατήσει και στο τέλος χάνεται μέσα στην ίδια του την ανάγκη.

Ο άνθρωπος που έγραψε ένα βιβλίο 15.145 σελίδων χωρίς να περιμένει να το διαβάσει ποτέ κανείς, λεγόταν Χένρι Ντάργκερ.

Τι κάνει έναν επιστάτη νοσοκομείου από το Σικάγο, που έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του αόρατος, να δημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο χωρίς να περιμένει ποτέ ότι θα τον δει κάποιος;

Δεν είχε σπουδάσει λογοτεχνία.

Δεν είχε καλλιτεχνική εκπαίδευση.

Δεν είχε κοινό.

Δεν είχε εκδότη.

Δεν είχε καν φίλους που να γνωρίζουν τι έκανε όταν γύριζε σπίτι από τη δουλειά.

Κι όμως...

Για δεκαετίες, κάθε βράδυ, ανέβαινε στη μικρή σοφίτα όπου ζούσε και συνέχιζε να χτίζει έναν ολόκληρο κόσμο.

Οι φωτογραφίες του Χένρι Ντάργκερ είναι ελάχιστες. Δεν ήταν άνθρωπος που επιδίωκε οποιαδήποτε δημοσιότητα. Οι περισσότερες γνωστές εικόνες του προέρχονται από τα τελευταία χρόνια της ζωής του, λίγο πριν ή μετά τη μεταφορά του σε γηροκομείο. Αυτή είναι η πιο γνωστή φωτογραφία του, τραβηγμένη από τον φωτογράφο David Berglund το 1971, περίπου δύο χρόνια πριν πεθάνει.

Παιδιά… έχω άσχημα νέα για το software μας.

Ένα malfunction στο σύστημα ανταμοιβής μας.

Το "μου αρέσει" είναι εμπειρία.

Το "θέλω" είναι ώθηση.

Σημειώστε το αυτό! 

Στον εγκέφαλο αυτά τα δύο δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Ναι, και στα δύο εμπλέκεται η ντοπαμίνη. Αλλά όχι με τον ίδιο ρόλο.

Η ντοπαμίνη δεν είναι η χημική ουσία της χαράς. Είναι κυρίως η χημική ουσία της αναζήτησης και της κατεύθυνσης. Δηλαδή δεν σε κάνει να απολαμβάνεις. Σε κάνει να κυνηγάς. Και όπως έλεγε κι ο Βέγγος "Ξέρεις από βέσπα;"

Αν ξεκινήσω εξηγώντας τον δομισμό και τον μεταδομισμό θεωρητικά, θα τραβάμε τα βυζιά μας από τη βαρεμάρα. Εγώ οριακά σταμάτησα δηλαδή. Αλλά είναι σημαντική η κατανόηση τους στην καθημερινότητά μας. Γι'αυτό υπόσχομαι να τα βάλω κάτω και να τα πολτοποιήσω όσο μπορέσω ώστε να τα καταλάβω εγώ και μαζί με εμένα κι εσείς, εάν δεν τα ξέρατε.

"Confidence feels like proof. But neuroscience shows certainty is not a measure of accuracy. It is a signal produced by internal processing systems.

Research in cognitive psychology demonstrates that belief strength can increase through repetition and familiarity, even when factual accuracy does not improve. Memory and fluency can amplify certainty without strengthening truth.

The brain favors coherence.

Certainty is often reinforcement, not verification.

It still feels real. That is the instability."

Μετάφραση:

"Η βεβαιότητα μοιάζει με απόδειξη. Όμως η νευροεπιστήμη δείχνει ότι η βεβαιότητα δεν είναι μέτρο ακρίβειας. Είναι ένα σήμα που παράγεται από τα εσωτερικά συστήματα επεξεργασίας του εγκεφάλου.

Έρευνες στη γνωστική ψυχολογία δείχνουν ότι η ισχύς μιας πεποίθησης μπορεί να αυξάνεται μέσω της επανάληψης και της οικειότητας, ακόμη κι όταν η πραγματική ακρίβεια δεν βελτιώνεται. Η μνήμη και η ευχέρεια επεξεργασίας μπορούν να ενισχύσουν τη βεβαιότητα χωρίς να ενισχύουν την αλήθεια.

Ο εγκέφαλος προτιμά τη συνοχή.

Η βεβαιότητα είναι συχνά αποτέλεσμα ενίσχυσης, όχι επαλήθευσης.

Κι όμως φαίνεται αληθινό. Εκεί βρίσκεται η αστάθεια."

Νοιάζεσαι λοιπόν για καποιον, είστε "μαζί" με κάποιον τρόπο, αλλά δεν το λετε “σχέση”. Δεν είναι μόνο σεξ, δεν είναι μόνο φίλοι, δεν είναι ούτε δεσμός όμως. Είναι κάτι ενδιάμεσο. Έχει αγκαλιές. Έχει μοίρασμα. Έχει επικοινωνία. Έχει γέλιο. Έχει οικειότητα. Έχει σεξ. Έχει τρυφερότητα, αλλά δεν έχει όνομα. Ή μάλλον τα τελευταία χρόνια έχει, και λέγεται situationship. Δεν είναι άλλο είδος συναισθήματος. Είναι άλλο επίπεδο συμφωνίας.

Ξέρω τι σκέφτεστε, αλλά δεν είναι μοντέρνα μόδα. Είναι παλιά ιστορία με καινούργιο branding. Υπήρχε και υπάρχει γιατί κάποιοι άνθρωποι έμαθαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο ότι η αγάπη πονάει πραγματικά. Όχι μεταφορικά. Όχι “χωρίσαμε και στεναχωρήθηκα, θα βάλω καψουροτράγουδα στη διαπασών, θα πιώ και θα ξεχάσω”. Μιλάμε για μια απώλεια που σου έχει αλλάξει τη ζωή. Όταν έχεις αγαπήσει και χάσει, μερικές φορές κάτι μέσα σου γράφει και λέει "αν δεθώ πολύ, θα διαλυθώ πολύ". Δεν είναι μόνο ιδέα. Είναι σωματική μνήμη. Ο εγκέφαλος δεν σκέφτεται φιλοσοφικά. Θυμάται τον πόνο και αποφεύγει την πηγή του μετά.

Ο Carl Jung ήταν από τους πρώτους που μίλησε για εσωστρέφεια και εξωστρέφεια ως δύο βασικούς προσανατολισμούς της προσωπικότητας. Ο εσωστρεφής εστιάζει σε σκέψεις, φαντασία, συναισθήματα. Ο εξωστρεφής στον εξωτερικό κόσμο και στις δράσεις.

Δεν σημαίνει ότι ο ένας αγαπά τους ανθρώπους και ο άλλος όχι. Σημαίνει ότι ο ένας "φορτίζει" με θόρυβο και ο άλλος με ησυχία.

Η βιολογική της βάση είναι υπαρκτή, αλλά πολύπλοκη. Ο Hans Eysenck πρότεινε ότι οι εσωστρεφείς έχουν υψηλότερη βασική φλοιϊκή διέγερση. Η θεωρία δεν επιβεβαιώθηκε ως μοναδική εξήγηση, αλλά υποστηρίχθηκε εν μέρει και οδήγησε σε έρευνες που δείχνουν διαφορές σε δίκτυα προσοχής, ανταμοιβής και επεξεργασίας ερεθισμάτων. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πιο βαθιά τα ερεθίσματα, άρα χρειάζεται περισσότερη ησυχία μετά για να έρθει στα ίσια του. 

Η εσωστρέφεια είναι μείγμα βιολογίας και εμπειρίας. Παιδιά που μεγάλωσαν σε περιβάλλον με έντονη κριτική, πολλούς ενήλικες ή κοινωνική πίεση συχνά στράφηκαν προς τα μέσα για ασφάλεια, αλλά το περιβάλλον δεν δημιουργεί την εσωστρέφεια από το μηδέν. Επηρεάζει μόνο τον τρόπο που εκφράζεται.

Δεν ξέρω αν το έχουμε συνειδητοποιήσει, αλλά κανένας άνθρωπος δεν έμαθε αρχικά να ηρεμεί μόνος του.

Το μωρό κλαίει. Κάποιος το παίρνει αγκαλιά. Και το νευρικό του σύστημα μαθαίνει τι σημαίνει ηρεμία από το νευρικό σύστημα κάποιου άλλου. Αν αυτό γίνει καλά το παιδί χτίζει αυτορρύθμιση. Αν όχι, το παιδί ψάχνει ρύθμιση παντού ή φοβάται την εγγύτητα.

Αυτό λέγεται συν-ρύθμιση.

Δεν είναι life-hack. Είναι το αρχαιότερο πράγμα στον κόσμο. Δύο οργανισμοί που συγχρονίζονται χωρίς να το καταλάβουν. Η καρδιά χτυπά λίγο πιο αργά. Η αναπνοή βαθαίνει. Οι ώμοι κατεβαίνουν. Και δεν έγινε τίποτα μαγικό. Απλώς κάποιος έμεινε δίπλα μας.

Ο εγκέφαλος δεν είναι μόνο σκέψεις. Πρωτίστως είναι ένα νευρικό σύστημα που κινείται ανάμεσα σε συναγερμό και ασφάλεια.

Ας ξεκινήσουμε απλά. Ο εγκέφαλος δεν είναι χαοτικός από μόνος του. Αν ήταν, θα βλέπαμε παραισθήσεις κάθε φορά που περνάει λεωφορείο. Ο εγκέφαλος δουλεύει με φίλτρα. Και το βασικό φίλτρο λέγεται θάλαμος.

Το διαιθυλαμίδιο του λυσεργικού οξέος, γνωστό περισσότερο με το ακρωνύμιο LSD, ή LSD-25, ή λυσεργίδη, είναι μια παραισθησιογόνος ουσία. Δεν υπάρχει στη φύση έτοιμο. Είναι όμως ημισυνθετική ουσία. Η "ρίζα" του είναι μια φυσική ένωση που λέγεται λυσεργικό οξύ (lysergic acid) και ανήκει στην οικογένεια των εργοταλκαλοειδών. Το λυσεργικό οξύ προέρχεται από τον μύκητα Claviceps purpurea (ο γνωστός εργότης της σίκαλης). Παρασιτεί σε δημητριακά (κυρίως σίκαλη) και στον Μεσαίωνα προκαλούσε εργοτισμό (παραισθήσεις, αγγειοσυστολή, γάγγραινα "φωτιά του Αγίου Αντωνίου").

Αυτός ο μύκητας λοιπόν, παράγει εργοταλκαλοειδή, πρόδρομες ουσίες φαρμακολογικού ενδιαφέροντος από τα οποία απομονώνεται χημικά το λυσεργικό οξύ. Μέχρι εδώ μιλάμε για φαρμακευτική/βιομηχανική χημεία, όχι για LSD ακόμη.

Το LSD είναι διαιθυλαμίδιο του λυσεργικού οξέος. Δηλαδή το λυσεργικό οξύ τροποποιείται χημικά για να παραχθεί το LSD. Γι’ αυτό λέμε ημισυνθετικό. Από μια φυσική πρόδρομη ουσία διεξάγεται εργαστηριακή χημική μετατροπή για την παραγωγή του. 

Το LSD συντέθηκε πρώτη φορά το 1938 από τον Albert Hofmann στα εργαστήρια της Sandoz ως μέρος έρευνας για αγγειοδραστικά φάρμακα και διεγερτικά κυκλοφορίας. Η ψυχεδελική δράση δεν ήταν ο στόχος. Ανακαλύφθηκε τυχαία το 1943.

Τίποτα από αυτά δεν εξηγούν τη δράση του, είναι επιστημονικά το ξέρω, αλλά δείχνουν πόσο περίεργες διαδρομές παίρνει καμιά φορά η επιστήμη. Πέραν αυτού, προχωράμε απλούστερα.

"Με όποιον τρόπο κι αν χαθεί κάποιος, απώλεια είναι. Μην προσπαθείς να μου κάνεις πάλι τις κλασικές κινήσεις σου για να ορίσεις πλαίσιο και να εκτιμήσεις το ρίσκο", είπε με αυστηρό ύφος ο ψυχοβγάλτης μου.

Ναι οκ... αλλά όχι!

Ρε παιδιά, δεν είναι όλες οι απώλειες ίδιες. Δεν είναι ισιάδα όλα. Ο εγκέφαλος και η ψυχή δεν πενθούν με τον ίδιο τρόπο κάθε τέλος.

Ο θάνατος είναι ο απόλυτος αποχωρισμός.

Δεν έχει “μήπως” και “αν”, ούτε έχει σενάρια επανασύνδεσης.

Έχει μόνο οριστικότητα.

Ό,τι ειπώθηκε, ειπώθηκε.

Ό,τι πρόλαβε να γίνει, έγινε.

Και μετά… σιωπή.

Ο θάνατος είναι συχνά ένας σκληρός, αλλά καθαρός πόνος. Δεν έχει απόρριψη όμως μέσα του. Δεν σηκώνεσαι το πρωί σκεπτόμενος ότι κάποιος σε επέλεξε λιγότερο. Ότι κάτι άλλο άξιζε περισσότερο.

Ο άνθρωπος που πέθανε, δεν έφυγε από σένα. Έφυγε από τη ζωή. Και για την ψυχή αυτού που μένει, αυτή είναι μια τεράστια διαφορά. Γιατί ο εγκέφαλος μπορεί να καταλάβει το αναπόφευκτο. Δεν του αρέσει. Στην αρχή μπορεί να το αρνείται, αλλά γρήγορα το καταλαβαίνει. Και ο θάνατος είναι ο ορισμός του "αδύνατον να αλλάξει αυτό. Βρες τρόπο να συνεχίσεις". Και κάπως, μέσα στο αδιανόητο, αυτό δημιουργεί ένα είδος τραγικής μεν, αλλά τάξης δε.

Ο χωρισμός όμως… είναι άλλη ιστορία.

Στην αρχή, το σύστημα είναι απλό και σταθερό. Πατάς; Ανταμοιβή. Ο εγκέφαλος μαθαίνει γρήγορα τη σύνδεση και η συμπεριφορά γίνεται ήρεμη, προβλέψιμη, λειτουργική. Κάποια στιγμή όμως, οι κανόνες αλλάζουν. Η ανταμοιβή δεν έρχεται πια κάθε φορά. Άλλοτε εμφανίζεται αμέσως, άλλοτε καθυστερεί, άλλοτε δεν έρχεται καθόλου. Το κουμπί παραμένει το ίδιο, αλλά το αποτέλεσμα γίνεται αβέβαιο. Και εκεί... Αντί το ζώο να απογοητευτεί και να εγκαταλείψει τη συμπεριφορά, συμβαίνει το αντίθετο. Αρχίζει να πατάει το κουμπί όλο και πιο συχνά, πιο έντονα, σχεδόν μανιακά. Η πράξη χάνει τον ρυθμό της και αποκτά χαρακτήρα καταναγκαστικό. Σε πολλές παρατηρήσεις, όταν τελικά εμφανίζεται η τροφή, δεν έχει πια την ίδια σημασία. Μπορεί να καταναλωθεί μηχανικά ή να αγνοηθεί. Δεν είναι πια ο στόχος.

Ο πραγματικός "εθισμός" έχει μετατοπιστεί αλλού. Στην αναμονή. Στο πότε θα συμβεί. Στην αβεβαιότητα.

Αυτό το φαινόμενο δεν έχει να κάνει με απληστία ή έλλειψη αυτοελέγχου. Έχει να κάνει με τη ντοπαμίνη. Η διαλείπουσα ενίσχυση, η αβεβαιότητα δηλαδή, είναι ο πιο ισχυρός τρόπος να κολλήσει ο εγκέφαλος σε μια συμπεριφορά.

Η ντοπαμίνη δεν είναι η χημική ουσία της απόλαυσης, αλλά της προσδοκίας. Όσο πιο απρόβλεπτο είναι το αποτέλεσμα, τόσο πιο έντονα ενεργοποιείται το σύστημα.

Το ίδιο ακριβώς νευρωνικό μοτίβο εμφανίζεται στον τζόγο, στα social media, στις ειδοποιήσεις, στα μηνύματα που άλλοτε απαντιούνται κι άλλοτε όχι. Δεν κυνηγάμε πια την ανταμοιβή. Κυνηγάμε το αν και το πότε.

Δεν "δημιουργεί" αγάπη. Δεν είναι το "χάπι της αγάπης". Ξεχαρβαλώνει προσωρινά τα συστήματα που ρυθμίζουν το συναίσθημα. Είναι χημικός παρεμβολέας σε ένα σύστημα που βασίζεται στην ισορροπία.

Για να καταλάβουμε τι κάνει, πρέπει πρώτα να δούμε πώς δουλεύει κανονικά ο εγκέφαλος.

Πώς επικοινωνούν οι νευρώνες

Φανταστείτε δύο ανθρώπους σε αντικριστά μπαλκόνια με το κενό ανάμεσά τους. Ο ένας πετάει στον άλλον σαΐτες με ραβασάκια. Κάποιος επίσης (καθαριστής ας τον πούμε) υπάρχει για να μαζεύει τις σαΐτες ώστε να μη γεμίζει ο χώρος ανάμεσα στα 2 μπαλκόνια με σκουπίδια. Το'χουμε;

Τα δύο μπαλκόνια είναι τα νευρικά κύτταρα. Το κενό ανάμεσα στα δύο μπαλκόνια λέγεται σύναψη.

Άρα... Σύναψη είναι το κενό ανάμεσα σε δύο νευρικά κύτταρα.